کویر حاج علی‌قلی

مختصات: ۳۵°۵۵′۴۰″ شمالی ۵۴°۴۱′۴۳″ شرقی / ۳۵٫۹۲۷۷۸°شمالی ۵۴٫۶۹۵۲۸°شرقی / 35.92778; 54.69528

کویر حاج علی‌قلی (کویر دامغان، کویر چاه جم) کویر و نمکزاری در جنوب شرقی دامغان است. گسترهٔ این کویر از کوه آهواند در شرق تا روستای حسن آباد در غرب است. کوه‌های ترکمن‌گدار، خرس و دولت‌دیار در کرانهٔ جنوبی، و کوه پنج و سرخ‌کوه در کرانهٔ جنوب غربی این کویر جای‌دارند. رود فصلی کر از جنوب غرب به سوی دریاچهٔ نمک سرازیر می‌شود.

کویر حاج علی‌قلی
Haj Aligholi Desert - The Iranian National Kavir - panoramio.jpg
cenyer
کویر حاج علی‌قلی، ۲۹ مهر ۱۳۹۴
موقعیتدهستان دامنکوه شهرستان دامغان
مساحت۲۳۹۱ کیلومتر مربع
حوضهٔ آبریزکویر مرکزی
ریزشگاه رودهایکال شور، کر، چشمه علی
زمین‌چهرهای پیرامونکوه‌های خرس، دولت‌دیار، ترکمن‌گدار، پنج‌کوه، سرخ‌کوه،[۱]

این کویر با مساحت ۲۳۹۱ کیلومتر مربع دارای %۴۷ پهنهٔ رسی، %۳۴ پهنهٔ باتلاقی و %۱۹ آن نیز نمکزار است.[۲]

عمیق‌ترین منطقه این کویر در قسمت مرکزی و جنوب شرقی قرار دارد و معروفترین رودی که به این کویر می‌ریزد رود فصلی کر است. زمین‌های این کویر پوشیده از پلتفرم‌های نمکی چندوجهی است و زمین‌های اطراف آن باتلاقی با درصد چسبندگی متوسط می‌باشند. از کویرهای نزدیک به این منطقه می‌توان به دق بیارجمند در فاصله ۶۰ کیلومتری در شرق و دشت کویر (کویر بزرگ) در فاصله ۱۰۰ کیلومتری در جنوب نام برد.

راه‌های ورود به منطقه: مسیر اول از شهرستان شاهرود به سمت معلمان - و سپس جاده خاکی چاه جم به کوه خرس که از جنوب این کویر می گذرد. مسیر دوم مسیر دامغان به معلمان - و سپس جاده خاکی ده فرات به کوه خرس می‌باشد.

زمین‌چهرهاویرایش

دق دوزخیویرایش

کوهستان دق دوزخی در جنوب کویر حاج علی‌قلی است. این کوهستان سرچشمهٔ ریزابه‌هایی از رودخانه‌های کُر و دام گُو است. بلندترین قلّهٔ این کوهستان ۱۷۳۱ متر است. شق خُرّم، دولت‌دیار، خورس و ترکمن‌گدار از کوه‌های دق دوزخی‌اند.[۳]

مسیل کرویرایش

کر رودی فصلی به درازای ۸۰ کیلومتر است. این رود از ۷۰ کیلومتری دامغان به سوی شمال شرقی روان است. سرچشمهٔ کر در ارتفاع ۱۷۰۰ متری و از کوه‌های کاه‌دان، انجیلو و چاه‌حسینی است. ریزابه‌های این رود همگی فصلی یا مسیل هستند.[۴]

کال شورویرایش

کال شور رودی فصلی به درازای ۹۰ کیلومتر است. این رود از کوه چاقندی در ۲۵ کیلومتری جنوب شرقی شاهرود، به سوی جنوب غربی روان است. رودهای کال سیاه، نهر شش‌آسیاب و مارچشمه ریزابه‌های کال شور هستند. این رود در ۱۹ کیلومتری جنوب شرقی دامغان به سوی جنوب و کویر حاج علی‌قلی سرازیر می‌شود.[۵]

رودخانهٔ چشمه علیویرایش

َچشمه علی رودی به درازای ۶۵ کیلومتر است. دامغان‌رود و رودخانهٔ آستانه ریزابه‌های چشمه علی هستند. سیلاب این رود در فصل‌های بارانی به کویر حاج علی‌قلی سرازیر می‌شود.[۶]

محوطهٔ چاه جمویرایش

یکی از زیستگاه‌های انسان نئاندرتال دوران پارینه‌سنگی است. این محوطه در شش کیلومتری جنوب دامغان آغاز و تا ۸٫۵ کیلومتر به سوی جنوب شرق گسترده شده‌است.

منابعویرایش

  • حامد وحدتی‌نسب. «گزارش فصل نخست کاوش در محوطه میرک». پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری. دریافت‌شده در ۳ اوت ۲۰۱۷.
  • میلاد هاشمی، حامد وحدتی‌نسب. «گزارش کوتاه بررسی در محوطهٔ پارینه سنگی چاه جم». academia.edu. دریافت‌شده در ۴ اوت ۲۰۱۷.
  • کویر حاج علی‌قلی دامغان، خرس، پنج کوه، سرخ کوه، کر، کال شور، چشمه علی، رودخانه سفید در «پایگاه ملی نام‌های جغرافیایی ایران». سازمان نقشه‌برداری کشور.
  • جعفری، عباس (۱۳۶۸). گیتاشناسی ایران کوه‌ها و کوهنامه ایران. ۱. تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی. شابک ۹۶۴۶۲۴۱۱۲۳.
  • جعفری، عباس (۱۳۸۴). گیتاشناسی ایران رودها و رودنامه ایران. ۲. تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی. شابک ۹۶۴۶۲۴۱۲۶۳.
  • U.S. Defense Mapping Agency (1987). Joint Operations Graphic (Air) NI 40-1 (Map). 1:250,000. 1501 AIR (2 ed.).
  • U.S. National Imagery and Mapping Agency (1999). Joint Operations Graphic (Air) NJ 40-13 (Map). 1:250,000. 1501 AIR (2 ed.).
  • Krinsley, Daniel B. (1970). A geomorphological and paleoclimatological study of the playas of Iran: part I. Washington, D.C.: Geological Survey (U.S.).