گویش شهمیرزادی

گویشی از زبان طبری

گویش شهمیرزادی یا شامرزایی گویشی از زبان مازندرانی[۳] می باشد که در نواحی شمالی استان سمنان علی‌الخصوص بخش شهمیرزاد در شهرستان مهدیشهر استان سمنان گویش می شود.[۴][۵][۶][۷] گویش شهمیرزادی با زبان سمنانی که در شهرستان سمنان گویش می شود متفاوت است و با گویش هایی مانند گویش های شمال دامغان و شمیرانات که در امتداد البرز گویش می شود نزدیکی دارد.[۸][۹] شهر شهمیرزاد (به صورت محلی شامرزا) در امتداد دامنه های جنوبی رشته کوه البرز ، در ۱۵ مایلی شمال سمنان ، در ۳۵.۸ درجه از عرض جغرافیایی شمال ، ۵۳.۳ درجه طول شرقی و ۲،۰۰۰ متر ارتفاع از سطح دریا قرار دارد. [۱۰]

گویش شهمیرزادی
شهمیرزادی، شامرزایی، مازندرانی، طبری
زبان بومی درایران
استان سمنان
منطقهبخش شهمیرزاد
شمار گویشوران
۴۵،۰۰۰[۱][۲]  (۲۰۰۸)
گویش‌ها
رودبار
پیش نسا
الفبای فارسی
وضعیت رسمی
تنظیم‌شده توسطدانشکده زبان‌شناسی دانشگاه مازندران
کدهای زبان
ایزو ۶۳۹-۳Either:
mzn – زبان مازندرانی
srz – شهمیرزادی
Mazandarani Language Map.PNG
مناطقی که گویشوران مازندرانی دارد.

گویش شهمیرزادی بیش از ۴۵ هزار نفر گویشور دارد که حدود ۱۵ هزار نفر از آنها سکنه دائمی شهمیرزاد هستند و بقیه شهمیرزادی ها در تابستان از تهران، مازندران و مشهد به شهمیرزاد می آیند. [۱۱]

لهجه‌های زبان مازندرانیویرایش

بررسی کارشناسانه در جلگه‌ها و سپس نواحی کوهستانی موجب شناسایی دوازده لهجه مختلف درمازندران شده‌است:[۱۲]

  1. منطقه کردکوی: شامل هزار جریب شرقی، شاه کوه زیارت، بالاجاده، رادکان، گز شرقی و غربی و روستاهای غیر ترکمن‌نشین از زنگی محله گرگان و چهاردانگه تا گلوگاه.
  2. منطقه بهشهر: شامل چهاردانگه هزارجریب از سورتی تا کیاسر و روستاهای مناطق جلگه‌ای از گلوگاه، شاه کیله تا انتهای منطقه قره طغان و رودخانه نکارود.
  3. منطقه ساری: شامل چهاردانگه از کیاسر تا کوهستان‌های دودانگه، جلگه‌های مابین میان دورود و جلگه‌های مناطق غربی تجن رود تا جویبار.
  4. منطقه قائمشهر: شامل مناطق کوهستانی فیروزکوه، سوادکوه و روستاهای جلگه‌ای حد فاصل بین کیاکلا، جویبار و روستاهای کوهپایه‌ای بیشه سر.
  5. منطقه بابل: از مناطق کوهستانی چلاو آمل تا بندپی، امامزاده حسن در سمت غربی آلاشت و نواحی جلگه‌های حد فاصل فریدونکنار، بابلسر، بهنمیر، کیاکلا تا روستاهای کوهپایه‌ای کهنه خط، گنج افروز و بابل کنار.
  6. منطقه آمل: از کوهستان‌های بندپی تا چلاو، لاریجانات، نمارستاق و کلارستاق آمل تا حوالی امامزاده هاشم و جلگه‌های دو سمت هراز، دشت‌سر و محمودآباد و کوهپایه‌ها و جلگه‌های جاده چمستان، میان آمل و نور.
  7. منطقه نور و نوشهر: شامل بخشی از روستاهای بیرون بشم، کجور، محال ثلاث و جلگه‌های حد فاصل سرخ رود تا رودخانه چالوس.
  8. چالوس و تنکابن شرقی: شامل مناطق کلارباستانی، برخی از روستاهای کوهپایه‌ای منطقه بیرون بشم ولنگا و نواحی جلگه‌ای از آب چالوس و عباس‌آباد و رودخانه نشتا به مرکزیت عباس‌آباد.
  9. تنکابن مرکزی: شامل لهجه‌های دوهزاری و سه هزاری و خرم‌آبادی و گلیجانی چالکش یعنی حدفاصل آب نشتا تا آب شیرود.
  10. منطقه علی‌آباد کتول: شامل نواحی روستایی کوهستانی شمال شاهوار و مناطقی چون کتول، پیچک محله، محمودآباد، فاضل آباد و جلگه‌های غیرترکمن‌نشین بلوک استارآباد قدیم.
  11. منطقه قصران باستانی: شامل مناطق اوشان، فشم، شمشک، دیزین، گاجره و روستاهای کوهپایه‌ای توچال تا مناطق غربی رودخانه جاجرود.
  12. منطقه دماوند: شامل نواحی کوهستانی شهرستان دماوند، رودهن، بومهن تا فیروزکوه.

دستور زبانویرایش

ضمیرویرایش

در مازندرانی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.

ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
فاعلی، ساری[۱۳] men te ve emâ šemâ vešun
مفعولی، ساری mere tere vere emâre šemâre vešunre
ملکی، ساری me te vene ame šeme vešune
فاعلی، کلاردشت[۱۴][۱۵] men to un/on amâ šomâ ušon
مفعولی، کلاردشت mene tere une/vere amâre šomâre ušone
ملکی، کلاردشت me te une/ve ame šeme ušone
فاعلی، شهمیرزاد[۱۶] mo to/tu ü/o h-ama šamâ ošan
مفعولی، شهمیرزاد mar-a tar-a/ter ür-a hamira šamira ošanra
ملکی، شهمیرزاد me to/te e hami šami ošene
ملکی، تنکابنی mi ti vi ami šimi ušane
فاعلی، تنکابنی mo to vi amâ šomâ ušân
مفعولی، تنکابنی mere tere vere amere šemere ušâne

شناسهویرایش

در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در زبان طبری سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی. [۱۷](نمونه زیر بر اساس گویش شهمیرزاد تنظیم شده‌است)

۱. گذشته:

  • بن ماضی ساده: ba-xord = خورد
  • بن ماضی استمراری: mo_xord = می خورد
گذشته ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه ema i a emi eni ena

۲. حال ساده:

  • بن مضارع اخباری: xor = می‌خورد
حال ساده ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه emma eni ena emmi enni enna

۳. حال التزامی:

  • بن مضارع التزامی: -ba-xor = بخور
حال التزامی ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه am i a im in an

صرف فعلویرایش

جدول زیر فعل خوردن (baxordan) بر اساس گویش شهمیرزادی [۱۸]در زمان‌های مختلف صرف می‌شود. برای منفی کردن این فعل در زمان‌های: گذشته ساده، گذشته کامل، گذشته التزامی، گذشته کامل، گذشته کامل التزامی، حال التزامی n جایگزین b در ابتدای فعل می‌شود و در زمان‌های: حال ساده، گذشته استمراری ، حال در حال انجام و گذشته در حال انجام ne در ابتدای فعل اصلی می‌آید. [۱۹]

زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
گذشته ساده baxordema baxordi baxorda baxordemi baxordeni baxordena
گذشته کامل baxorde-bema baxorde-bi baxorde-bia baxorde-bemi baxorde-beni baxorde-bena
گذشته التزامی baxorde-bam baxorde-bi baxorde-bo baxorde-bim baxorde-bin baxorde-ben
گذشته التزامی کامل baxorde-bi-bam baxorde-bi-bi baxorde-bi-bo baxorde-bi-bim Baxorde-bi-bin baxorde-bi-ben
گذشته استمراری moxordema moxordi moxorda moxordemi moxordeni moxordena
گذشته در حال انجام davema-moxordema davi-moxordi dava-moxorda davemi_moxordemi daveni moxordeni davena moxordena
حال ساده/آینده xoremma xoreni xorena xoremmi xorenni xorenna
حال در حال انجام darma-xoremma dari-xoreni dara-xorena darmi-xoremmi darni xorenni darna xorenna
حال التزامی baxoram baxori baxora baxorim baxorin baxoran
آینده نوع اول vana baxoram vana baxori vana baxora vana baxorim vana baxorin vana baxoran
آینده نوع دوم xâmma baxoram xâni baxori xâna baxora xâmmi baxorim xânni baxorin xânna baxoran

فعل منفیویرایش

۱. حالت اول : جدول زیر فعل خوردن (baxordan) بر اساس گویش شهمیرزادی منفی شده است. در تمام افعال na قبل از ستاک فعل می آید به استثنا زمان گذشته استمراری و گذشته در حال انجام که حرف منفی ساز na بین حرف ma (علامت استمرار) و ستاک فعل قرار میگیرد.[۲۰]

زمان فعل مثبت فعل منفی
گذشته ساده baxordema na-xordema
گذشته کامل baxorda-bema na-xorda-bema
گذشته التزامی baxorda-bim na-xorda-bim
گذشته التزامی کامل baxorda-bi-bim na-xorda-bi-bin
گذشته استمراری moxordema ma-na-xordema
گذشته در حال انجام davema moxordema davema ma-na-xordema
حال ساده/آینده xorema na-xorema
حال در حال انجام darma xorema darma na-xorema
حال التزامی baxorem naxorem
آینده نوع اول vana baxorem na-vana baxorem
آینده نوع دوم xâme baxorem na-xâme baxorem

۲. حالت دوم : جدول زیر فعل ریختن (dapâtan) بر اساس گویش شهمیرزادی منفی شده است. در افعالی که هجای da در آغازشان به کار رفته است در تمام زمان ها حرف na بین da و ستاک فعل قرار میگیرد.[۲۱]

زمان فعل مثبت فعل منفی
گذشته ساده da-pâta da-na-pâta

۳. حالت سوم : فعل بودن اگر بصورت معین نباشد با هجای da می آید و در حالت منفی حرف منفی ساز na بین حرف da و ستاک فعل قرار میگیرد.[۲۲]

فارسی معیار گویش شهمیرزادی
خانه بود xona da-vea
خانه نبود xona da-na-vea
خانه هست xona da-ra
خانه نیست xona da-ni-a

نشانه جمعویرایش

  • در گویش شهمیرزاد از نشانه‌های [un] برای جمع استفاده می‌شود.[۲۳]
چشم ها čaš un
زن ها zan un
درخت ها dâr un
  • در گویش شهمیرزاد با افزودن [â] به آخر اسم می توان آن را به اسم جمع تبدیل کرد.
کفش ها kuš â
  • در گویش شهمیرزاد با افزودن [hâ] به آخر اسم می توان آن را به اسم جمع تبدیل کرد.
سیب ها siu
مرغ ها karg
  • در گویش شهمیرزاد با افزودن [hama] به آخر اسم می توان آن را به اسم جمع تبدیل کرد.
انگور ها angir hama

ضمایر پرسشیویرایش

ضمایر پرسشی به در گویش شهمیرزادی.[۲۴]

فارسی معیار شهمیرزاد
چه کسی/کی ki/ke
کجا koja
چه/چی čači
چرا čukâ
چطور/چگونه čati
کدام kan

صفت ملکیویرایش

صفت ملکی در گویش شهمیرزاد.[۲۵]

ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
ملکی، شهمیرزاد me te e ame/hami šame/šami ošone
دخترم me detar
صورتش e dim
کفشت te kuš

حرف اضافهویرایش

حروف اضافه در گویش شهمیرزادی.[۲۶]

فارسی معیار شهمیرزادی گویش ساری
درون dela/damin dele
روی dim/sar dim/sar
برای/را ra/a/r re/e
برای vra/vera/ev vesse/se
از jen je
در/روی sar/dim sar/dim/dam
زیر beni/jir ben/jer
دنبال demâl demâl
کنار pali/var pali/var
با/به وسیله hamrâ/vari/bâ hamrâ/je/jâ/bâ
مانند vâri vâri
فارسی معیار شهمیرزادی
زن برای من بچه می آورد zan me-vra kota urana
برای کتاب جلد بخر ketab-ev jald baxer
من خود را داخل آینه دیدم mo xoštan-e ayne dela badima
من در مسجد بود mo masjed-e damin davema
از کجا می آیی koja jen ani
من روی دیوار تکیه دادم mo divar-e dim tekye hadâma
او در را با کلید باز کرد u dare-re kali-vari va hakerda
سر تو مانند سر من کچل شد te sar me sare vâri kal bavea
اون موش را ببین un miš-ra hišin
مرد را گفت mard-a bogota
خوابم می گیرد ma-r xu girna

واژگانویرایش

شماری از واژه‌های شهمیرزادی و مقایسه آن با گویش ساروی و فارسی:[۲۷]

گویش شهمیرزادی گویش ساروی فارسی
pesar rikâ/peser پسر
detar kijâ/deter دختر
kota kote/vače بچه
čitekâ čindekâ جوجه
bâmši bâmeši گربه
molije melije مورچه
haštpa ban عنکبوت
abr miâ ابر
čâka čuke رودخانه
por mašt/per پر
našt lačer کثیف
šeno hasno شنا
dârtan bazâen دنیا آوردن

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵ (جدول جمعیت و خانوار)». مرکز آمار ایران. دریافت‌شده در ۵ مه ۲۰۱۳.
  2. فرجامی، هادی؛ ذوالفقاری، سهیل (۱۳۸۹). «جزیرهٔ هزار لهجه، زبان‌ها و گویش‌های شهرستان سمنان» (PDF): ۱۶۰۶.
  3. جعفری دهقی، محمود؛ خلیلی پور، نازنین؛ جعفری دهقی، شیما (۱۳۹۳). زبان‌ها و گویش‌های ایرانی ( گذشته و حال). تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی. ص. ۲۶۱. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۶۳-۴.
  4. اشمیت، رودیگر (١٣٨٢). راهنمای زبان‌های ایرانی. به کوشش ترجمه زیر نظر حسن رضایی باغ بیدی. تهران: انتشارات ققنوس. ص. صفحه ۴۹۰ جلد دوم. شابک ۹۶۴-۳۱۱-۴۸۸-۰. گویش‌های مازندرانی در بین رشته کوه‌های البرز و کرانه‌های جنوب شرقی دریای خزر مورد استفاده قرار می‌گیرند: ساری، بابل، آمل، تنکابن، شاهی، چالوس، همچنین در چندین روستای رشته کوه‌های البرز مانند ولاترو در شمال تهران و شهمیرزاد در سی کیلومتری شمال سمنان. گویش مازندرانی یکی از معدود گویش‌هایی است که از سنت ادبی کهن برخوردار است (طبری، گرگانی، دیوان امیر پازواری)
  5. «در نواحی شمالی شهرستان مهدیشهر مناطقی چون شهمیرزاد و روستاهای این بخش مانند (فولاد محله، چاشم و …)، به دلیل مجاورت به استان مازندران با اندک تغییری به لهجه مازندرانی سخن می‌گویند». سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان سمنان.[پیوند مرده]
  6. «پیشینه تاریخی سمنان (زبان در استان سمنان)». وبسایت وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات.
  7. «معرفی استان سمنان (زبان در استان سمنان)». وبسایت استانداری سمنان. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ ژوئن ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۹.
  8. https://www.academia.edu/Documents/in/Caspian_language_grouphttps://www.academia.edu/Documents/in/Caspian_language_group
  9. https://www.academia.edu/Documents/in/Caspian_language_group
  10. https://www.questia.com/library/journal/1G1-597634823/the-caspian-language-of-sahmirzad
  11. فرجامی، هادی؛ ذوالفقاری، سهیل (۱۳۸۹). «جزیرهٔ هزار لهجه، زبان‌ها و گویش‌های شهرستان سمنان» (PDF): ۱۶۰۶.
  12. واژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31
  13. گویش ساری (مازندرانی)، گیتی شکری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، سال 1374، ص 75
  14. ثمره, یدالله. "تحلیل ساختاری فعل در گویش گیلکی کلاردشت" (PDF). ensani.ir.
  15. گویش کلاردشت (رودبارک)، ایران کلباسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، سال 1376، ص 44
  16. راهنمای زبانهای ایرانی، رودریگر اشمیت، انتشارات ققنوس، سال 1388، جلد دوم، ص 504
  17. https://www.thefreelibrary.com/The+Caspian+Language+of+Sahmirzad-a0597634823
  18. نصری اشرافی، جهانگیر (١٣٧٧). واژه‌نامه بزرگ تبری. به کوشش حسین صمدی و سید کاظم مداح و کریم الله قائمی و علی اصغر یوسفی نیا و محمود داوودی درزی و محمد حسن شکوری و عسکری آقاجانیان میری و ابوالحسن واعظی و ناصر یداللهی و جمشید قائمی و فرهاد صابر و ناعمه پازوکی. تهران: اندیشه پرداز و خانه سبز. ص. صفحه ۳۱ جلد اول. شابک ۰-۵-۹۱۱۳۱-۹۶۴ مقدار |شابک= را بررسی کنید: checksum (کمک).
  19. https://www.thefreelibrary.com/The+Caspian+Language+of+Sahmirzad-a0597634823
  20. ثریا رزاقی، فعل در گویش شهمیرزادی، ۳۸.
  21. ثریا رزاقی، فعل در گویش شهمیرزادی، ۳۸.
  22. ثریا رزاقی، فعل در گویش شهمیرزادی، ۳۰.
  23. حبیب برجیان، گویش کاسپین شهمیرزاد، ۳۶۶.
  24. حبیب برجیان، گویش کاسپین شهمیرزاد، ۳۶۷.
  25. حبیب برجیان، گویش کاسپین شهمیرزاد، ۳۶۷.
  26. حبیب برجیان، گویش کاسپین شهمیرزاد، ۳۶۸.
  27. حبیب برجیان، گویش کاسپین شهمیرزاد، ۳۷۴.

پیوند به بیرونویرایش