گیسوبران

آیین سوگواری در فرهنگ ایرانی

گیسوبُران، زُلف گشودن[۱] یا بریدن مو و گیسو از جمله آیین‌های سوگواری در فرهنگ ایرانی و ملت‌های مختلف است. این آیین از رسوم دیرینه ایرانیان باستان می‌باشد که حالتی غم‌انگیز و احساسی به سوگواری می‌دهد.[۲] در شاهنامه فردوسی نیز پس از کشته‌شدن سیاوش، همسرش فرنگیس و دخترانی دیگر به نشانه سوگواری و در اعتراض به ناعدالتی موهای خود را می‌برند.[۳] بی‌بی‌سی، زنانِ گیسوبُرِ ایران در جریانِ خیزش ۱۴۰۱ ایران را جزو ۱۰۰زنِ سالِ ۲۰۲۲ میلادی برشمرد.[۴]

گیسوبران، تجمع اعتراضی، ۱ اکتبر ۲۰۲۲

در اسطوره‌های بین‌النهرین و ایران باستان ویرایش

در آیین‌ها و اسطوره‌های باستان ایزدبانوی مادر، سرور آسمان و طبیعت و نماد باران و باروری تلقی می‌شد. شواهد نشان می‌دهد که زنان در مراسم سوگواری موی خویش که نماد باران و باروری بود را کوتاه می‌کردند.[۵] از قدیمی‌ترین آثار بازتاب دهنده این آیین در سوگ‌نامه گیلگمش بر انکیدو ثبت شده‌است. در این نوشته گیلگمش پس از مرگ یار نزدیک خود موهایش را می‌برد و می‌گوید: «دستور می‌دهم تا همه مردم اورک برتو بگریند و مویه مرگ سر دهند، مردم از اندوه سر خود را فرود خواهند آورد و آن هنگام که به زیر خاک روی، برای تو موهایم را بلند خواهم کرد.[۶]»

هرودوت تاریخ‌نگار یونانی ذکر می‌کند که در نبرد پلاته به سال ۴۷۹ پیش از میلاد، لشکر ایرانیان پس از با خبر شدن از مرگ سردار نامی خود، ماسیس‌تیوس، دچار اندوه بزرگی شدند و به نشان سوگواری موهای خود را چیدند.[۷]

در ادبیات فارسی ویرایش

آثار این سنت باستانی در ادبیات شاعران ایرانی نیز راه یافته‌است.[۸]

همه بندگان موی کردند بازفرنگیس مشکین کمند دراز
برید و میان را به گیسو ببستبه فندق گل ارغوان را بخست
گیسوی چنگ بِبُرّید به مرگِ مِیِ نابتا حریفان همه خون از مژه‌ها بگشایند
گیسوی چنگ و رگ بازوی بر بط ببریدگریه از چشم نی تیز نگر بگشایید
ای صبح‌دم، چه شد که گریبان دریده‌ایوی شب، چه حالت است که گیسو بریده‌ای
ای پرچم، از برای چه مو باز کرده‌ایوی سنجق، از عزای که گیسو بریده‌ای

سیمین دانشور در داستان «سووشون» به درخت گیسو اشاره کرده‌است:[۱۴][۱۵] «زری احساس می‌کند پلک‌هایش داغ شده، نزدیک است دست در گردن زن میان‌سال بیندازد و همپای او گریه کند اما دیگر به درخت گیسو رسیده‌اند. (..) زری بلند شد و نشست و گفت: زیر درخت گیسو ایستاده بودم و برای سیاوش گریه می‌کردم. حیف که من گیس ندارم وگرنه گیسم را می‌بریدم و مثل آن‌های دیگر به درخت آویزان می‌کردم.[۱۶][۱]»

سیمین دانشور دربارهٔ درخت گیسو چنین می‌نویسند «درخت گیسو در تمام گرمسیر معروف است. اول بار که درخت گیسو را دیدم، از دور خیال کردم درخت مراد است. نزدیک که رفتم دیدم گیس‌های بافته شده به درخت آویزان کرده‌اند؛ گیس‌های زن‌های جوانی که شوهرهایشان جوان‌مرگ شده بود.»[۱][۱۶]

در فرهنگ اقوام ایرانی ویرایش

آیین گیسوبران در میان برخی از اقوام ایرانی مانند بختیاری‌ها، مردم کرد، مردم لر و مردم لک همچنان رواج دارد.[۱۷] در فرهنگ مشترک مردم کرد و لر زنان در سوگ عزیزان از دست رفته، روی خود را می‌خراشند و گیسوی خود را بریده و به دور دست خود می‌پیچند.[۱۸] همچنین سنت موی پریشان کردن در میان کُردها و لُرها مرسوم است که طی آن زنان موی خود را پریشان کرده و بر سر و صورت خود می‌کوبند و به خراشیدن صورت خود می‌پردازند.[۱۹]

در بیتی فولکلور به زبان لری (لکی) به آیین گیسوبران اشاره شده‌است:

سواروُ‌ها یان تو نیسی د واشودخترو گیس بوورِن، روون وا نهاشو

(به فارسی: سواران دارند می‌آیند و تو همراهشان نیستی (کشته شده‌ای)، دخترها گیس ببرند، بروند به پیشوازشان)[۲۰]

همچنین در آیین چمر که در میان مردم استان‌های کرمانشاه، ایلام و لرستان رواج دارد، در بخشی از مراسم به هنگام نزدیک شدن اسب آراسته به سیاه‌چادر، زنان به زاری پرداخته و گیسوی خود را پریشان می‌کنند.[۲۱][۲۲]

مراسم چمر در مناطق لک نشین همچنین با بریدن گیسو توسط زنان همراه است که آن را یا به دور مچ خود یا به زین اسب متوفی می‌پیچند و بر آن گریه می‌کنند. نجم‌الدین گیلانی و آذرنوش گیلانی تفسیر خاصی از این رسم ارائه می‌دهند و معتقد هستند که مو نمادی از گیاه است و عمل بریدن آن نیز این معنا را دارد که زن از آسمان درخواست می‌کند تا همچون گریهٔ او بر گیسو (گیاه) بر زمین ببارد و متوفی را همچون گیاهی از نو برویاند.[۲۳]

در میان کُردها به این رسم گیسبڕین می‌گویند که به معنای «گیس‌بران» است.[۲۴]

در سفرنامه‌ها ویرایش

راولینسون در سفرنامهٔ خود که با عنوان گذر از زهاب به خوزستان به فارسی منتشر شده‌است، به این مراسم اشاره کرده‌است، او در محلی که آن را به عنوان جلگهٔ شیروان معرفی می‌کند، با یک گورستان مواجه می‌شود که در این گورستان ستونی توجه او را به خود جلب می‌کند: «... من دربارهٔ یکی از این ستون‌ها که فرم بلند و زیبا و همچنین تازگی بنای آن توجه‌ام را به خود جلب نموده بود از یک کشاورز سؤال کردم، او گفت: یکی از خوانین پشتکوه با دختر یکی از توشمال‌ها [کدخدا] نامزد شده بود و زمانیکه برای برگزاری مراسم عروسی می‌آمد دربین راه مریض شد و پیش از اینکه به اردوگاه عروس برسد درگذشت. دوشیزه این بنای یادبود را برایش احداث نمود و به نشانهٔ اندوه گیسوان خویش را برید و آن‌ها را دراطراف این ستون آویزان کرد. تمام ستون از طره‌های زنان آراسته شده بود ومن دریافتم که دربین ایلات لر رسم بر این است که هرگاه رئیسی فوت کند خویشاوندان نزدیک به او گیسوان خودرا می‌برند و به صورت تاجی از گل بافته و بر سرمقبرهٔ او آویزان می‌کنند.»[۲۵]

گیسوبران پس از مرگ مهسا امینی ویرایش

 
گیسوبران در تجمع اعتراضی پس از کشته شدن مهسا امینی، سانتا باربارا، کالیفرنیا
 
در تجمع اعتراضی پس از کشته شدن مهسا امینی، ملبورن
 
ملبورن

در خیزش ۱۴۰۱ ایران شماری از زنان ایرانی، در حرکتی نمادین در اعتراض به مرگ ژینا امینی پس بازداشت توسط گشت حجاب اجباری موهای خود را کوتاه کردند.[۲۶][۲۷][۲۸]برخی از شخصیت‌ها به این حرکت واکنش داده یا در آن نیز شرکت کردند.[۱۷] بریدن مو هنگام عزا در میان بعضی از اقوام ایران از جمله لرها نشانه سوگواری است؛ آیینی که اکنون به روایت برخی از معترضان، به نمادی برای نشان دادن خشم تبدیل شده‌است.[۲۹] همگام با زنان تعدادی از مردان ایرانی نیز در پیوستن به این کمپین نمادین موهای خود را از ته تراشیده‌اند.[۳۰][۳۱][۳۲][۳۳]

  • آناهیتا همتی: ویدیویی با شرح «برای ژینای ایران» منتشر کرد و موهای تراشیده شده خود را روی زمین ریخت.
  • دریا صفایی: زنان ایرانی در اعتراض به کشته شدن مهسا امینی توسط پلیس حجاب، خشم خود را با کوتاه کردن موهای خود و سوزاندن حجاب نشان می‌دهند. آنها از رژیم اسلامی به ستوه آمده‌اند.
  • زبیر نیک نفس هافبک سنندجی تیم فوتبال استقلال تهران: در اقدامی اعتراضی موهای سر خود را تراشید.[۳۴]
  • آبان عسکری بازیگر، با عذرخواهی از این که در کارهایش «حجاب دروغین» بر سر می‌کرد، روسری از سر برداشت و با پیوستن به کارزار «گیسوبران» موهایش را قیچی کرد و گفت که از جمهوری اسلامی «سلب تابعیت» می‌کند.[۳۵]

بازتاب جهانی ویرایش

  • زنان در فرانسه: ژولیت بینوش هنرپیشه فرانسوی، به همراه ده‌ها هنرپیشه و خواننده سرشناس فرانسوی در حمایت از مردم ایران موهای خود را قیچی کردند. وی با انتشار ویدئویی از قیچی کردن موی خود و این بازیگران در حساب اینستاگرامش نوشت: «در همبستگی، برای حق آزادی برای زنان و مردان ایرانی.» ایزابل آجانی، جین بیرکین، شارلوت گینزبورگ، ایزابل هوپر، ایزابل کاره، باربارا پراوی، ژولی گایه، آنجل خواننده از جمله هنرمندانی هستند که در این ویدئو همراه با تعدادی از فعالان حقوق زنان حضور دارند.[۳۶][۳۷][۳۸][۳۹][۴۰][۴۱]
  • زنان در ایتالیا: در ایتالیا کارزاری راه‌اندازی شده که زنان در آن موهایشان را می‌بُرند و برای حمایت از زنان ایرانی و به نشانه اعتراض به سفارت جمهوری اسلامی در رُم می‌فرستند.[۴۲][۴۳]
  • زنان در سوریه: زنان کرد سوری در اعتراض به جان‌باختن مهسا امینی موهای خود را قیچی کرده و روسری‌ها را سوزاندند.[۴۴][۴۵]
  • زنان در ترکیه:
  • جی. کی. رولینگ: با حمایت از این حرکت و استفاده از هشتگ «مهسا امینی»، در توییتر نوشت: «شجاعت واقعی این است!»[۲۹]
  • عبیر السهلانی: نماینده سوئد در پارلمان اروپا، هنگام سخنرانی در مجمع اتحادیه اروپا، برای همبستگی با اعتراضات در ایران مویش را کوتاه کرد.[۴۶][۴۱][۲۶][۴۷]
  • ملک موسو: خواننده و هنرمند اهل ترکیه در حین اجرای کنسرت، موهای خود را در حمایت از زنان ایران قیچی کرد. او گفت: «کنسرت امشب را برای زنان همه جای زنان اجرا می‌کنم. هیچ‌کس نمی‌تواند آزادی ما را از دستمان بگیرد.»[۴۵]زنان در ایتالیا: در ایتالیا کارزاری راه‌اندازی شده که زنان در آن موهایشان را می‌بُرند و برای حمایت از زنان ایرانی و به نشانه اعتراض به سفارت جمهوری اسلامی در رُم می‌فرستند.[۴۸]
  • الکساندرو پالمبو (AleXsandro Palombo)، هنرمند ایتالیایی کاراکتر مارج سیمپسون را با موهای کوتاه شده روی دیوار مقابل کنسولگری ایران در میلان نقاشی کرد.[۴۹][۵۰]
  • در ایتالیا بازدیدکنندگان از موزه Maxxi، مرکز ملی هنر و معماری معاصر در رم دسته‌هایی از موهای خود را بریدند و به عنوان نمادی از همبستگی با زنان ایرانی در جعبه‌ای گذاشتند تا به سفارت ایران در رم تحویل داده شود. جیوانا ملاندری، رئیس موزه در این باره گفت: «آنها باید بدانند که تنها نیستند. آنها باید بدانند که آنچه می‌خواهند، که حقوق اولیه بشر است»[۴۷]
  • دریا صفایی و حاجا لحبیب، وزیر خارجه بلژیک (en)، در حمایت از مردم ایران موهای خود را بریدند.
  • وزیر دادگستری و امنیت هلند، در تلویزیون زنده قسمتی از موهای خود را در حمایت از زنان ایران برید.[۵۱]
  • آن ایدالگو: آن ایدالگو شهردار پاریس (en) و و تعدادی از فعالان زن، به نشانه اعتراض به مرگ مهسا امینی و همبستگی با زنان ایران، موهایشان را قیچی کردند. شهردار پاریس در گردهمایی که روز ششم اکتبر در این شهر برگزار شد، اعلام کرد که خیابانی در پاریس به نام مهسا امینی نامگذاری خواهد شد. آن ایدالگو در گردهمایی «همبستگی با ایرانیان و مبارزه آن‌ها برای آزادی» همچنین افزود که عنوان «شهروندی افتخاری پس از مرگ» به مهسا امینی اعطا می‌شود. شهرداری پاریس در این مراسم از بنر بزرگی رونمایی کرد که قرار است روی ساختمان شهرداری نصب شود.[۵۲][۵۳][۵۴]

جستارهای وابسته ویرایش

منابع ویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ آموزشی، دفتر انتشارات و فناوری. «درخت گیسو، درخت مراد: بازتاب یکی از سنن عزاداری در شعر و نثر فارسی». دفتر انتشارات و فناوری آموزشی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۹.
  2. بیرگانی*, امین احمدی. "آیین پل برون بختیاری". نشریه آفاق علوم انسانی (به فارسی). 3 (35): 1–16.
  3. "Grief, protest and power: Why Iranian women are cutting their hair". CNN (به انگلیسی). Retrieved 2022-10-03.
  4. "BBC 100 Women 2022: Who is on the list this year? - BBC News". BBC (به انگلیسی). Retrieved 2022-12-09.
  5. گوالن، به نقل از مختاریان، 1387:51
  6. مختاریان،52:1387
  7. تاریخ ایران باستان، میرزا حسین‌خان پیرنیا، ج 1، 1311، ص. 843.
  8. داودی حموله،1393:776
  9. فردوسی ج ۳_۱۵۳
  10. «شاهنامه «داستان سیاوش» بخش ۱۲». گنجور. ۲۰۱۴-۰۶-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۹.
  11. حافظ، 1320: غ202
  12. خاقانی، 1382:160
  13. خرمشاهی، بهاءالدین. (1385). حافظ‌نامه. 2 ج، چ 17، تهران: علمی و فرهنگی.
  14. مطالعات داستانی سال سوم زمستان ۱۳۹۳ شماره ۲ (پیاپی ۱۰)
  15. «بررسی کهن الگوگرایانه «درخت» در رمان سووشون». پرتال جامع علوم انسانی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۹.
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ دانشور، سیمین. (1352). سووشون. چ 5. تهران: خوارزمی.
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ ««گیسوبُران» زنان معترض ایرانی در پی مرگ مهسا امینی؛ آناهیتا همتی هم موهایش را تراشید». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۹.
  18. گیلانی و همکاران، ۱۳۹۶: ۱۸۵، ۱۹۱، ۲۰۲.
  19. گیلانی و همکاران، ۱۳۹۶: ۱۸۹.
  20. گیلانی و همکاران، ۱۳۹۶: ۱۹۱.
  21. گیلانی و گیلانی، ۱۳۹۳: ۱۸۷.
  22. جعفربیگی، ۱۳۸۲: ۳۶۷.
  23. گیلانی و گیلانی، ۱۳۹۳: ۱۹۴.
  24. جلیلیان، ۱۳۸۵: ۶۳۵.
  25. «سفرنامه‌ راولينسون‌: گذر از زهاب‌ به‌ خوزستان‌ (ترجمه سکندر اماناللهی بهاروند سفرنامه هنری راولینسون به لرستان خوزستان بختیاری) - كتابخانه عمومی شهید مدرس (ره)». www.lib.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۰۵.
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ "MEP cuts off hair to show solidarity with protesters in Iran". euronews (به انگلیسی). 2022-10-05. Retrieved 2022-10-06.
  27. Desk, Trends (2022-09-19). "Iran women cut their hair to protest against death of 22-year-old woman in custody". The Indian Express (به انگلیسی). Retrieved 2022-10-06.
  28. "Mahsa Amini: Women cut hair and burn hijabs outside Iran embassy in Italy". Wanted in Rome (به انگلیسی). 2022-09-24. Retrieved 2022-10-06.
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ «خشم عمومی از مرگ مهسا امینی؛ بریدن گیس تا آتش‌زدن روسری». BBC News فارسی. ۲۰۲۲-۰۹-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۹.
  30. ««گیس بران» زنان ایران؛ خشم و طلب انتقام برای قتل مهسا امینی». العربیه فارسی. ۲۰۲۲-۰۹-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  31. «گیسوبریدن، سنتی دیرینه که با مرگ مهسا امینی جهانی شد». euronews. ۲۰۲۲-۰۹-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
  32. «آیین گیسوبُران؛ از فرنگیس تا مهسا». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۹-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
  33. Celine Alkhaldi, Nadeen Ebrahim (2022-09-28). "Grief, protest and power: Why Iranian women are cutting their hair". CNN (به انگلیسی). Retrieved 2022-10-06.
  34. «حرکت نمادین زبیر نیک نفس به یاد مهسا امینی». فرارو. ۲۰۲۲-۰۹-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  35. لقایی، ساقی (۲۰۲۲-۰۹-۲۶). «دهمین روز اعتراضات سراسری؛ «تا انقلاب نکردیم به خانه برنگردیم»». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۷.
  36. «زنان در عرصه سینما و هنرِ فرانسه موی خود را برای زنان ایرانی قیچی کردند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
  37. «نزدیک به پنجاه هنرمند فرانسوی در هم‌بستگی با زنان ایران موهای خود را کوتاه کردند». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۲۲-۱۰-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
  38. "French Celebs Cut Their Hair In Support Of Iranian Women". HuffPost (به انگلیسی). 2022-10-05. Retrieved 2022-10-06.
  39. "Marion Cotillard and Juliette Binoche Cut Their Hair in Support of Iranian Civil Rights Protesters". Peoplemag (به انگلیسی). Retrieved 2022-10-06.
  40. Clercq, Geert De (2022-10-05). "French actresses cut hair in protest over Mahsa Amini's death" (به انگلیسی). Retrieved 2022-10-06.
  41. ۴۱٫۰ ۴۱٫۱ "'For freedom': French actors cut their hair in support of Iranian women". the Guardian (به انگلیسی). 2022-10-05. Retrieved 2022-10-06.
  42. @redazioneiene (2022-10-06). "redazioneiene" (Tweet) – via Twitter.
  43. "In Italian art museums, women cut their hair in solidarity with Iran protests". Wanted in Rome (به انگلیسی). 2022-09-30. Retrieved 2022-10-06.
  44. «زنان کرد سوریه در اعتراض به جان‌باختن مهسا امینی موهای خود را قیچی کرده و روسری‌ها را سوزاندند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
  45. ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ «هم‌بستگی‌ها در ترکیه با خیزش سراسری مردم در ایران و اعتراض به قتل مهسا امینی ادامه دارد». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
  46. ««گیسوبُران» نماینده سوئد در پارلمان اروپا در همبستگی با اعتراضات ایران». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ "MEP cuts off hair to show solidarity with protesters in Iran". euronews (به انگلیسی). 2022-10-05. Retrieved 2022-10-06.
  48. @redazioneiene (2022-10-06). "redazioneiene" (Tweet) – via Twitter.
  49. Desk, Trends (2022-10-06). "In a mural in front of Iranian consulate in Italy, Marge Simpson chops off her hair". The Indian Express (به انگلیسی). Retrieved 2022-10-06.
  50. "Marge Simpson cuts her hair in Milan mural in front of Iran consulate". Wanted in Milan (به انگلیسی). 2022-10-05. Retrieved 2022-10-06.
  51. "Video: Dutch Minster cuts her hair on TV to support Iranian women". NL Times (به انگلیسی). Retrieved 2022-10-07.
  52. "آن ایدالگو، شهردار پاریس: خیابانی از پاریس را به نام مهسا امینی نامگذاری خواهیم کرد". YouTube (به انگلیسی). 2022-10-06. Retrieved 2022-10-07.
  53. "Demonstrations in Iran: Anne Hidalgo also cuts a wick, Mahsa Amini soon to be honorary citizen of Paris". Morocco Detail Zero (به انگلیسی). 2022-10-07. Archived from the original on 7 October 2022. Retrieved 2022-10-07.
  54. Herrera, Brenton (2022-10-07). "An Hidalgo: Mahsa Amini is an honorary citizen in Paris "so that no one forgets her"". Fourals (به انگلیسی). Archived from the original on 7 October 2022. Retrieved 2022-10-07.

کتاب‌شناسی ویرایش

پیوند به بیرون ویرایش