گیلکی بیه‌پیش

(تغییرمسیر از گیلکی بیه پیش)

گیلکی بیه پیش[۱][۲] یا گیلکی شرقی[۳] گویشی از زبان گیلکی می‌باشد که در شرق استان گیلان گویش می‌شود. زبان گیلکی شامل سه لهجه بیه پسی (غرب گیلان)، بیه پیشی (شرق گیلان) و گالشی می‌شود.[۴] گلاتولوگ گویش گیلکی شرقی را شامل گونه‌های لاهیجانی، لنگرودی و ماچیانی می‌داند.[۵] به گفته منوچهر ستوده گیلکی بیه پیش در خاور سفیدرود (لاهیجان، لنگرود، کنار فریضه، رودسر، اشکور پایین) بدان گفتگو می‌شود.[۶] ایوب رسایی حوزه رواج گیلکی شرقی را مناطق لاهیجان، رودسر، گالش و تنکابن عنوان می‌کند.[۷] به گفته دانشنامه ایرانیکا زبان گیلکی دارای دو گویش شرقی و غربی است و رودخانه سفیدرود مرز بین این دو گویش است و این زبان زیرمجموعه زبان‌های کاسپین است.[۸]

گیلکی بیه پیش
زبان بومی درایران
استان گیلان
الفبای فارسی
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹

دستور زبان

ضمایر (رودسر)

در گویش بیه پیش ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی. (نمونه زیر براساس گویش رودسر تنظیم شده‌است)[۹]

ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
فاعلی، رودسر mu tu un amu šumu ušân
مفعولی، رودسر mi ti une ami šimi ušâne
ملکی، رودسر mərə tərə unə amərə šamərə ušanərə

ضمایر (لاهیجان)

در گویش بیه پیش ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی. (نمونه زیر براساس گویش لاهیجان تنظیم شده‌است)

ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
فاعلی، لاهیجان mu tu un amu šumu ušon
مفعولی، لاهیجان mi ti uni ame šime ušonə
ملکی، لاهیجان ma ta unə amərə šəmərə ušonə

شناسه

در گویش گیلکی بیه پیش در زمان گذشته و حال شناسه‌ها یکسان می‌باشند.[۱۰] (نمونه زیر بر اساس گویش رودسر تنظیم شده‌است)

۱. گذشته:

  • بن ماضی ساده: -boxord = خورد
  • بن ماضی استمراری: -xord = می‌خورد
گذشته ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه əm i ə im in ən

۲. حال ساده:

  • بن مضارع اخباری: -xor = می‌خور
حال ساده ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه əm i ə im in ən

صرف فعل (رودسر)

در جدول زیر فعل خوردن (xordən) بر اساس گویش بیه پیشی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.[۱۱](نمونه زیر براساس گویش رودسر می‌باشد)

زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
گذشته ساده boxordəm boxordi boxord boxordim boxordin boxordən
گذشته کامل boxordə-bum boxordə-bi boxordə-bu boxordə-bim boxordə-bin boxordə-bun
گذشته التزامی boxordə-bum boxordə-bi boxordə-bu boxordə-bim boxordə-bin boxordə-bun
گذشته استمراری xord-ən-âbum xord-ən-âbi xord-ən-âbu xord-ən-âbim xord-ən-âbin xord-ən-âbun
گذشته در حال انجام xordə-dabum xordə-dabi xordə-dabu xordə-dabim xordə-dabin xordə-dabun
حال ساده/آینده xorəm xori xorə xorim xorin xorən
حال در حال انجام xordə-dərəm xordə-dəri xordə-dərə xordə-dərim xordə-dərin xordə-dərən
حال التزامی boxorəm boxori boxorə boxorim boxorin boxorən
آینده xanəm boxorəm xani boxori xanə boxore xanim boxorim xanin boxorin xanən boxorən

صرف فعل (لاهیجان)

در جدول زیر فعل گفتن (gutən) بر اساس گویش بیه پیشی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود. (نمونه زیر براساس گویش لاهیجان می‌باشد)

زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
گذشته ساده bugutəm buguti bugut bugutim bugutin bugutən
گذشته کامل bugutə-bum bugutə-bi bugutə-bu bugutə-bim bugutə-bin bugutə-bun
گذشته التزامی bugutə-bum bugutə-bi bugutə-bu bugutə-bim bugutə-bin bugutə-bun
گذشته استمراری gut-ən-âbum gut-ən-âbi gut-ən-âbu gut-ən-âbim gut-ən-âbin gut-ən-âbun
گذشته در حال انجام gutə-dubum gutə-dibi gutə-dubu gutə-dibim gutə-dibin gutə-dubun
حال ساده/آینده gunəm guni gunə gunim gunin gunən
حال در حال انجام gutə-dərəm gutə-dəri gutə-dərə gutə-dərim gutə-dərin gutə-dərən
حال التزامی bugum bugi bugə bugim bugin bugən
آینده xanəm bugum xani bugi xanə buge xanim bugim xanin bugin xanən bugən

واژگان

شماری از واژه‌ها در گویش گیلکی بیه‌پیشی:[۱۲]

گویش رودسری گویش لاهیجانی فارسی
pilo per pilə per پدر بزرگ
pilo mâr pilə mâr مادر بزرگ
zak zâk/zak بچه
vače vače پسر
lâku lâku دختر
titil titilâs سنجاقک
pitâr pitâr مورچه
bili/sikâ bili/sikâ اردک
hâli hâli آلوچه
xu xu خوک
šukul šukul سمور
siftâl siftâl زنبور
âblâku âblâku لاک پشت
kuluš mâr kuluš kon مرغ مادر
maljə maljə گنجشک
kârtang labdon عنکبوت
milom milon مار
čučâr/jujâr čučâr مارمولک
kin kin باسن

جستارهای وابسته

منابع

  1. دکتر منوچهر ستوده، سال۱۳۳۲، فرهنگ گیلکی، ص۱۷–۱۸
  2. «مرگ تدریجی یک زبان». خبرگزاری ایسنا. ۸ مهر ۱۳۹۳.
  3. https://glottolog.org/resource/languoid/id/east2843
  4. حیدرپور میمه، مریم؛ واعظی، هنگامه (۱۳۹۸). «بررسی جامعه شناختی تنوع گویش گیلکی در مقایسه با زبان فارسی». رخسار زبان (۹): ۱۲۵.
  5. https://glottolog.org/resource/languoid/id/east2843
  6. ستوده، منوچهر (۱۳۹۱). فرهنگ گیلکی. فرهنگ ایلیا = ۱۶–۱۷.
  7. رسایی، ایوب (۱۳۸۵). «گویش گیلکی فومنات». مجله‌ی زبان و ادب، شماره ۳۰، دانشکده ادبیات، دانشگاه علامه طباطبایی (۳۰): صفحه ۶۵.
  8. https://iranicaonline.org/articles/gilan-x
  9. امانی، عفت (۱۳۹۱). «توصیف گویش گیلکی رودسر». پژوهشکده گیلان‌شناسی: ۸۲.
  10. امانی، عفت (۱۳۹۱). «توصیف گویش گیلکی رودسر». پژوهشکده گیلان‌شناسی: ۱۰۳.
  11. امانی، عفت (۱۳۹۱). «توصیف گویش گیلکی رودسر». پژوهشکده گیلان‌شناسی: ۱۰۴–۱۱۴.
  12. امانی، عفت (۱۳۹۱). «توصیف گویش گیلکی رودسر». پژوهشکده گیلان‌شناسی: ۱۵۰–۲۶۰.

پیوند به بیرون