ایم-۵۴ فینیکس

ایم-۵۴ فونیکس یا فینیکس (به انگلیسی: AIM-54 Phoenix) موشک هوابه‌هوای دوربُرد با سرعت ابرصوت است. هدایت این موشک به‌سوی هدف، با روش هدایت راداری فعال انجام می‌شود. بُرد این موشک، حدود ۱۹۰ کیلومتر، حداکثر سرعت ۵ ماخ، وزن ۴۵۰ تا ۴۷۰ کیلوگرم و قطر ۳۸۰ میلی‌متراست.[۱] موشک فینیکس در مجموع توانسته‌است ۶۲ هواپیما و تعدادی بالگرد و موشک را ساقط کند و تمامی این شکارها، توسط خلبانان ایرانی، در طول جنگ ایران و عراق، انجام شده‌است.[۲][۳] پس از بازنشسته شدن فینیکس در نیروی دریایی آمریکا، اکنون تنها کاربر این موشک، نیروی هوایی ایران است.

ایم-۵۴ فینیکس
AIM-54 PHOENIX Sideview.png
نوعموشک دوربرد هوابه‌هوا
خاستگاه ایالات متحده آمریکا
تاریخچه خدمت
خدمت۱۹۷۴ تا کنون
استفاده شده توسطنیروی دریایی ایالات متحده (کاربر سابق) و نیروی هوایی ایران
جنگ‌هاجنگ ایران و عراق
تاریخچه تولید
سازندهشرکت هواپیماسازی هیوز، ریتیان
قیمت واحد۴۷۷٬۱۳۱ دلار
تاریخ تولید۱۹۶۶
ویژگی‌ها
کلاهکمواد منفجره
وزن کلاهک۶۱ کیلوگرم
مکانیزم
انفجار
فیوز مجاورتی

موتورموتور راکت سوخت جامد
طول بال۹۰۰ میلی‌متر
برد
عملیاتی
۱۹۰ کیلومتر
سقف پرواز۳۰ کیلومتر
سرعت۵ ماخ
سامانه
هدایت
در ابتدا آشیانه‌یابی راداری نیمه‌فعال و در فاز پایانی آشیانه‌یابی راداری فعال
سکوی
پرتاب
اف-۱۴ تام‌کت

طراحیویرایش

طراحی این موشک در اوایل دهه ۱۹۶۰ میلادی برای استفاده در بمب‌افکن‌های جنرال داینمیکس اف-۱۱۱ آغاز شد و در سال ۱۹۷۴ به همراه جنگنده اف-۱۴ وارد نیروی دریایی آمریکا شد. این موشک مشخصا برای شلیک به اهداف از راه دور طراحی شده‌است و در جنگ‌های نزدیک هوابه‌هوا کاربردی ندارد.

سیستم هدایت آن منحصراً برای ارتباط با رادار ای‌ان/ای‌دابلیوجی-۹ شرکت هیوز طراحی شده به‌نحوی که رادار، پس از ردگیری اهداف اطلاعات مربوطه را به موشک‌ها ارسال کرده و خلبان می‌تواند هریک را به‌طرف هدفی شلیک کند.

کاربردویرایش

هر فروند هواپیمای اف-۱۴ می‌تواند ۶ فروند موشک فونیکس حمل کند (هرچند به دلیل وزن بالای این موشک معمولاً ۲ موشک ایم-۵۴ در کنار ۲ موشک ایم-۷ اسپارو و ۳ ایم۹ سایدوایندر بر روی اف-۱۴ نصب می‌شوند). این موشک با برد مفیدی برابر با ۱۵۰ کیلومتر تنها موشک هوابه‌هوای دوربرد مورد استفاده آمریکا و نخستین سیستم موشکی در جهان بود که توانایی هدایت همزمان موشک‌ها علیه چند هدف را داشت.

این موشک در سال ۲۰۰۴ از خدمت در نیروی دریایی آمریکا خارج و در سال ۲۰۰۶ نیز اف-۱۴ از رده خارج شد.

هم‌اکنون ایران تنها کاربر جنگنده اف-۱۴ و موشک فینیکس است. موشک‌های فینیکس با موشک کوتاه‌بردتر ایم-۱۲۰ آمرام در هواپیماهای اف/آ-۱۸ هورنت و اف/آ-۱۸ سوپرهورنت در نیروی دریایی آمریکا جایگزین شده‌اند. از این میان، تنها جدیدترین نسخهٔ آمرام می‌تواند از نظر میزان بُرد با فینیکس رقابت کند.[۴]

فینیکس در اصل برای دفاع از ناوگان‌های جنگی نیروی دریایی آمریکا در مقابل حملهٔ انبوه بمب‌افکنهای پرسرعت و موشک‌های ضدکشتی ساخته شده بود،[۵] تهدیدی که با پایان جنگ سرد از میان رفت. پیچیدگی و هزینه بالای استفاده و تعمیر این موشک، کهنگی سیستم الکترونیکی آن و عمر بالای موشک‌ها از دیگر دلایل خروج این سیستم از نیروی دریایی آمریکا بود.[۶]

 
ایم-۵۴ فینیکس لحظاتی پس از پرتاب
 
ایم-۵۴ فینیکس نصب شده زیر بال اف-۱۴. توجه شود که باله‌های جلویی موشک هنوز نصب نشده‌اند

در نیروی هوایی ایرانویرایش

 
اف-۱۴های ایرانی، مسلح به چند موشک از جمله فینیکس (۱۹۸۶)

ایران تنها خریدار این موشک و جنگندهٔ اف-۱۴ بود. ۴۲۴ موشک فینیکس در قراردادی به ارزش حدود ۱۵۰ میلیون دلار در سال ۱۹۷۴ به آمریکا سفارش داده شد که ۲۸۵ فروند از آن تحویل داده شد.

گسترده‌ترین کاربرد جنگی این موشک در جریان جنگ ایران و عراق بود. این موشک یکی از برگ‌های برندهٔ ایران در مقابل جنگنده‌های عراقی بود.

استفاده از این موشک در یک نبرد هوایی منجر به پیروزی یک اف۱۴ در مقابل سه جنگندهٔ عراقی شد.[۷]

به‌دلیل کم بودن تعداد این موشک‌ها در نبردها سعی می‌شد که بیشتر از موشک‌های ارزان‌تر مثل ایم-۷ اسپارو و ایم۹ استفاده شود و در نهایت تعداد موشک‌های باقی مانده به دلیل کهنگی قطعات از خدمت عملیاتی خارج شده و صرفاً جنبهٔ نمایشی پیدا کردند.[۸]

عمده مشکل موشک فینیکس در ایران فاسد شدن باتری یون‌لیتیم آن بود که ایران چندی قبل موفق به ساخت و بومی سازی باتری‌های لیتیومی و یون لیتیوم شد.[۹][۱۰][۱۱]

ایران ادعا کرده‌است که با مهندسی معکوس نمونه ایرانی موشک فینیکس را ساخته‌است و آن را فکور ۹۰ نام نهاده‌است.

نسخه‌هاویرایش

AIM-54A
مدل اولیه که در ۱۹۷۴ در نیروی دریایی ایالات متحده عملیاتی شد. موشک‌های ارسالی به ایران نیز از همین نسخه بودند.
AIM-54B
مدل بی، نسخه‌ای با ساختار ساده و بدون سیستم خنک‌کننده بود و تنها ۷ نمونهٔ آزمایشی از این نسخه ساخته شد. تولید این نسخه، به‌دلیل «مقرون به صرفه نبودن» لغو شد و وارد تولید انبوه نشد.
AIM-54C
مدل سی، نسخه‌ای بهبودیافته بود که به‌جای سیستم آنالوگ در مدل اِی، دارای سیستم الکترونیک دیجیتال بود. این نسخه، توانایی بهتری برای سرنگونی موشک‌های ضدکشتی در ارتفاع پایین و بالا داشت و در سال ۱۹۸۶ وارد خدمت شد.
AIM-54 ECCM/sealed round
این مدل، توانایی بیشتری برای مقابله و انجام اقدامات متقابل الکترونیکی در نبرد با هواپیماهای متخاصم داشت. این نسخه، در طول پرواز به مایع خنک‌کننده نیاز نداشت و به‌همین دلیل، اف-۱۴های حامل این نسخه، نمی‌توانستند که از یک سرعت هوایی مشخص‌شده تجاوز کنند. این نسخه، از ۱۹۸۸ وارد خدمت عملیاتی شد.

جستارهای وابستهویرایش

فکور۹۰

پانویسویرایش

  1. "NASA - Phoenix Missile Hypersonic Testbed". 9 July 2015.
  2. John Stillion. "Trends in Air-to-Air Combat: Implications for Future Air Superiority" (PDF). Center for Strategic and Budgetary Assessments (CSBA). p. 22.
  3. Cooper, Tom; Bishop, Farzad. Iranian F-14 Tomcat Units in Combat, p. 85. Oxford: Osprey Publishing, 2004. شابک ‎۱ ۸۴۱۷۶ ۷۸۷ ۵.
  4. "New long-range missile project emerges in US budget". November 2, 2017.
  5. Zaloga, S.J.; Laurier, J. (2005). V-1 Flying Bomb, 1942–52: Hitler's Infamous "Doodlebug". Osprey Publishing, Limited. ISBN 978-1-84176-791-8. Retrieved 3 October 2014.
  6. AIM-54 Phoenix and AAAM
  7. Zaloga, S.J.; Laurier, J. (2005). V-1 Flying Bomb, 1942–52: Hitler's Infamous "Doodlebug". Osprey Publishing, Limited. ISBN 978-1-84176-791-8. Retrieved 3 October 2014.
  8. Tony Holmes & Bruce Hales (۲۰۰۴)، «THREE TO ONE»، IRANIAN F-14 TOMCAT UNITS IN COMBAT، London: Ospreypublishing، شابک ۱-۸۴۱۷۶-۷۸۷-۵
  9. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) (۲۲ مهر ۱۳۹۳–۱۰:۲۳). «افتتاح و بهره‌برداری نخستین کارخانه تولید باتری لیتیومی». ایسنا. دریافت‌شده در ۱۳۹۴/۰۴/۳۱. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی=،|تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  10. مجتبی حسینی درمهر ۲۲, ۱۳۹۳ (مهر ۲۲, ۱۳۹۳). «نخستین کارخانه تولید باتری‌های لیتیوم یونی در ایران افتتاح شد». جریان به نقل از ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در 22 ژوئیه 2015. دریافت‌شده در ۱۳۹۴/۰۴/۳۱. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  11. باشگاه خبرنگاران (۱۸ شهریور ۱۳۹۳). «نسل جدید باتری؛ جان تازه موشک‌ها و اژدرهای ایرانی». باشگاه خبرنگاران. دریافت‌شده در ۱۳۹۴/۰۴/۳۱. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)

منابعویرایش