بَختَک (به انگلیسی: Night hag) که نام دانشیک آن فلج خواب یا شل شدن در خواب است، جاور سستی و سنگینی است که گاهی در خواب به آدم دست می‌دهد،خواب ترسناک توأم با احساس خفقان و سنگینی تن که انسان را از خواب می‌پراند. خفتک، شویی(لکی) ، خفتو، بوججِه، برفنجک، درفنجک ، فرنجک ، فدرنجک ، برغفج ، برخفج ، خفج ، فرهانج ، کرنجو، سکاچه ، تپتپو هم گفته شده به عربی کابوس می‌گویند.[۱]

بختک، هنری فوسلی، ۱۷۱۸

توده مردم پندار سنگینی که گاهی به کسی که خوابیده دست می‌دهد را به میانجی آن توجیه و راستنمایی می‌کنند. پدیده پزشکی فلج خواب یا شل شدن در خواب همان بختک است.

افسانه‌ها و باور عامیانهویرایش

بَختَک در افسانه‌ها و باور تودگان ایرانی نام موجودی تخیلی یا باشندگان پنداری است که شبها آهنگ خفه کردن مردمان در خواب را دارد. برخی بنمایه ها نیز بختک را با کابوس هم‌معنی دانسته‌اند. البته بختک با کابوس هم معنی نیست، بختک پدیده ای نادیدنی است که شب هنگام بر تن وبدن انسان چیره می‌شود و همه تن را زیر فرمان گرفته و قفل می‌کند، در این هنگامه ادمی تنها نگرنده ی ناتوانی خود است. ترسی بی هیچ چرایی یا انگیزه ای سراسر تن آن فرد را در بر می‌گیرد و ادمی توان کوچک‌ترین واکنشی را در برابر ترس ندارد. در برخی باورهای کهن باورمندند که بختک روی سینه کسان می‌نشیند و سرتاسر اندام آن‌ها را فلج و شل می‌کند. شاید ترس ادم گرفتار از این روی هست که که بودن آن را بر روی خود در میابد ولی نمی‌تواند آن را ببیند. برخی دیگر بر این باورند که بختک در درون تن ادمی رخنه می‌کند و تن را زیر فرمانش می‌گیرد. اصطلاح «بختک روی زندگیش افتاده» نیز ازین جا درون ادبیات فارسی شده‌است.

بختک یا فرنجک، به باور توده مردم کنیز اسکندر بود. هنگامی که کلاغ به مشک درونمایه آب زندگانی که اسکندر با خود از ناکجاآباد آورده بود منقار زد و آن را درید و آب زندگانی بر زمین ریخت، این کنیز بی‌درنگ مشتی از آن آب را برداشته نوشید و اسکندر که سخت خشمگین شده بود به زده شمشیر بینی او را بینداخت، و فرنجک از گِل، و به گفتاری از خمیر، بینی ئی برای خود ساخت. فرنجک که به چیم نوشیدن آن آب زندگانی جاودانه یافته‌است چون کسی را به پشت خفته ببیند بر سینه او می‌جهد. اگر در آن هنگام خفته بیدار شده چنگ در بینی او اندازد فرنجک از بیم آن که بینیش کنده شود گنجی از گنجهای اسکندر را که می‌شناسد پارگ خواهد داد تا دست از بینیش بردارد. بختک که به انگیزه همین افسانه بینی گلی، دماغ گلی و خمیری نیز خوانده می‌شود به باور توده مردم در تاریکی و بویژه زیر درخت‌ها و در جنگل‌ها و باغ‌ها می‌گردد. پیداست این باور از ناآگاهی مردمان به گاز کربنیکی که شب‌ها از گیاهان تراویده می‌شود و کسی را که در جنگل یا در زیر درخت خفته باشد به خفقان می‌افکند برامده ‌است. برخی کسان باورمندند، چنانچه که بتوان گلو یا دماغ بختک را گرفت، می‌توان هر آرزویی کرد تا بختک آن را برآورده کند.[۲]

سازوکار علمی ایجاد پدیدهویرایش

در طی خواب در مرحلهٔ حرکت تند چشم در خواب به انگلیسیRapid eye movement ( REM) ، یعنی مرحله‌ای که فرد خواب رؤیا می‌بیند، مغز انتقال پیام‌های عصبی به سوی عضلات اسکلتی (به استثنای عضله دیافراگم و عضلات چشم) را متوقف می‌سازد، تا انسان رویاهای خود را برون ریزی نکند (یعنی مثلاً وقتی در خواب می‌بیند می‌دوید، از رختخواب بلند نشوید و شروع به دویدن نکنید).

هنگامی که شما قصد دارید از خواب بیدار شوید، مغز مجدداً کنترل عضلات را به دست می‌گیرد. اما گاهی اوقات، قبل از اینکه مغز کنترل عضلات اسکلتی را به دست گیرد و عضلات از حالت فلج بودن خارج گردند، انسان هوشیاری خود را باز می‌یابید که نتیجهٔ آن احساس ترس‌آور فلج بودن بدن خواهد بود.

نقطهٔ مقابل این عارضه زمانی است که برخی افراد هنگام دیدن رویا، دست‌ها و پاهای خود را تکان می‌دهند یا در موارد شدید تر دچار خوابگردی(راه رفتن در حین خواب) می‌شوند.

برای اطلاعات بیشتر درباره درمان به فلج خواب مراجعه کنید.

در فرهنگ مللویرایش

در زبان آلمانی به این نامها نیز معروف است:

  • Mahr – Schrätel – Alb – Alf

آلمانی‌ها نیز مثلی مترادف دارند:

  • Es lag mir wie ein Alb auf der Brust
  • مثل بختک (با سنگینی جثه به روی کسی یا چیزی افتادن)
  • چنان بسان فرنجک فرو گرفته مرا * که بود مردنم آسان و دم زدن دشوار «مختاری غزنوی»

شیوعویرایش

در تحقیقی آماری که توسط ف. صداقت همدانی و همکاران در بین دانشجویان پزشکی انجام شد، نشان داده شد که تقریباً ۲۵٪ دانشجویان حداقل یکبار فلج خواب یا همان بختک را تجربه کرده‌اند. تجربهٔ فلج خواب حداقل یکبار در طول زندگی در بین مردم شایع می‌باشد.[۳]

منابعویرایش

  1. فرهنگ عمید
  2. کتاب کوچه، احمد شاملو - آیدا سرکیسیان، جلد چهارم ص. ۸۴۳
  3. Sedaghat-Hamedani F. , Kayvanpour E. , Rezai S.(۲۰۰۴):«Prevalence of sleep paralysis and other symptoms of narcolepsy in Iranian Medical Students»-۳th scientific conference for GCC Medical students
  • Lex. der sprichwörtlichen Redensarten - L. Röhrich

پیوند به بیرونویرایش