مکتوبات کمال‌الدوله

رساله‌ی مکتوبات کمال‌الدوله نام کتابی است که توسط میرزا فتحعلی آخوندزاده در سال ۱۲۴۴ خورشیدی (۱۲۸۲ ه.ق. یا ۱۸۶۵ م) نوشته شده است [۱]. مکتوبات را می‌توان مقدمه‌ای بر جریان روشنفکری در ایران دانست [۲]. این کتاب هیچ‌گاه در ایران منتشر نگردید، اما بعد از مرگ آخوندزاده متن فارسی آن در سال ۱۹۸۵ میلادی توسط نشریات علم در باکو منتشر شد [۳].

مکتوبات کمال‌الدوله
مکتوبات کمال‌الدوله.jpg
نویسندهمیرزا فتحعلی آخوندزاده
زبانفارسی (ترجمه‌شده به روسی و ترکی)

موضوعویرایش

جوهر رساله‌ی مکتوبات کمال‌الدوله انتقاد بر سیاست و دیانت، یعنی مهم‌ترین بنیادهای اجتماعی دوران قاجار است و انگیزه‌ی وی به گفته‌ی خودش «پرورش هشیاری تاریخی است نسبت به گذشته، و ایجاد تفکر ملی و اصلاح و ترقی جامعه است در حال و آینده، تا استبداد سیاسی تغییر پذیرد و مشروطیتِ حکومت و حکومتِ قانون جایگزین آن گردد» [۱].

مکتوبات در واقع سه نامه و یک پاسخ نامه است که از سوی کمال‌الدوله، شاهزاده‌ی ایرانی‌تبار هندوستان، به دوستش جلال‌الدوله، شاهزاده‌ی دیگری در مصر، فرستاده شده است. گویا جلال به کمال پیشنهاد می‌دهد که بعد از سیر و سیاحت فرانسه و انگلیس و آمریکا، سفری هم به ایران داشته باشد؛ و این نامه‌ها بعد از دیدار وطن در دوران ناصرالدین‌شاه نوشته و به مصر فرستاده می‌شوند. خود آخوندزاده شاید از هراس تکفیر و ارتداد، همه‌ی تقصیرات را به کل به گردن شخصیت داستانش می‌اندازد و در ابتدای مکتوبات می‌نویسد که نامه‌ها را از جایی به دست آورده و خودش به کلی با حرف‌های کمال‌الدوله مخالف است و جوابیه‌ی جلال‌الدوله را می‌پسندد [۲]. اما با این حال، از زمان نوشتنش تاکنون این رساله در ایران هیچ‌گاه اجازه‌ی چاپ نیافت [۴]. او در نامه‌ای به میرزا ملکم‌خان می‌گوید که «انتشار کمال‌الدوله برای من میسر نگردید، شاید پس از صد سال اخلاف ما به چاپ این تألیف موفق بشوند...» [۱] [۳].

منابعویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ میرزا فتحعلی آخوندزاده (۱۹۸۵)، مکتوبات کمال‌الدوله، با پیش‌گفتار حامد محمودزاده، باکو: انتشارات علم.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ کتاب‌های صد سال اخیر ایران؛ مکتوبات آخوندزاده مقدمه ای بر روشنفکری ایران، محمد رهبر، بی‌بی‌سی فارسی.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ماشاءالله آجودانی (۱۳۹۸)، مشروطه‌ی ایرانی، چاپ یازدهم، تهران: اختران. ص. ۴۴۸.
  4. ماشاءالله آجودانی (۱۳۹۸)، مشروطه‌ی ایرانی، چاپ یازدهم، تهران: اختران. ص. ۳۴.