باز کردن منو اصلی

تغییرات

۴۶۳ بایت اضافه‌شده ،  ۴ سال پیش
ویرایش و ویکی‌سازی
{{کاربردهای دیگر|ارمنی}}
زبان ارمنی (به ارمنی: Հայերեն هایِرِن) یکی از [[زبان‌های هندواروپایی]] است که در منطقهمنطقهٔ [[قفقاز]] و به ویژهبه‌ویژه در کشور [[ارمنستان]] و [[آرتساخ]] و سایر کشورهای دیگر که ارمنیان به عنوانبه‌عنوان [[جماعت ارمنیان پراکنده]] شناخته می‌شوند به آن صحبت می‌کنند.
[[پرونده:Armenian language in the Armenian alphabet.png|بندانگشتی|230px|زبان ارمنی]]
ارمنیان تا پایان سدهسدهٔ چهارم میلادی از [[الفبای سریانی|خط سریانی]] یا [[الفبای یونانی|یونانی]] استفاده می‌کردند و از این روازاین‌رو [[ادبیات]] و [[تاریخ]] آنان به خط و زبانی غیر ارمنیغیرارمنی نوشته می‌شود. پس از رسمیت یافتن [[دین]] [[مسیح]] در ارمنستان و مسیحی شدن ارمنیان، چون ''[[کتاب مقدس]]'' این دین به [[زبان یونانی]] یا [[سریانی]] بود.بود، در مراسم مذهبی [[کلیسا|کلیساها]] نیز به این زبانهازبان‌ها سخن گفته می‌شد. در برخی از کلیساها ''کتاب مقدس'' را در هنگامدرهنگام مراسم به زبان ارمنی ترجمه و تفسیر می‌کردند و برای حضار بازگو می‌نمودند.<ref>آرپی درنرسسیان، ارمنیان، ترجمهترجمهٔ مسعود رجب نیا،رجب‌نیا، انتشارات مرکز اسناد فرهنگی آسیا، تهران،1357،تهران، صفحه۱۳۵۷، 72ص۷۲</ref>
 
حروف خط ارمنی نخستین بار به کوشش و مجاهدت یک روحانی ارمنی به نام [[مسروب ماشتوتس]]، که با زبانهایزبان‌های یونانی و [[زبان پارتی]] و [[زبان پارسی میانه|زبان پاری میانه (در دورهٔ ساسانی)]] آشنایی کامل داشت، اختراع شد.
 
== زبان ارمنی ==
در گذشته جایگاه زبان ارمنی نامعین بود و به گفتهگفتهٔ ''روبرت آفوکس''<ref>robert a fachs</ref> بزرگترینبزرگ‌ترین اشتباه دانشمندان این بود که برای تعیین جایگاه زبان ارمنی در خانوادهخانوادهٔ زبان‌ها، فقط به مجموعه واژگان این زبان استناد می‌کردند.
[[پرونده:Manuscript arm 5-6AD.jpg|بندانگشتی|230px|نسخهنسخهٔ خطی ارمنی متعلق به بینزمانی میان قرن پنجم و ششم میلادی]]
نظریهنظریهٔ رایجرایجِ آن زمان این بود که زبان ارمنی یکی از [[زبان‌های ایرانی]] است.
 
تحول زبانی عوامل گوناگونی دارد که در خصوصدرخصوص زبان ارمنی، آنها را از این قرارازاین‌قرار می‌توان برشمرد:
* اول، تحول‌های داخلی که از راه طبیعی صورت می‌گیرد و نتیجهنتیجهٔ تکامل و ترقی زبان است.
* دوم، تحول‌های خارجی که بخش عمدهعمدهٔ آن با وام[[وام‌گیری گیریزبانی|وام‌گیری]] انجام می‌شود و نتیجهنتیجهٔ عوامل خارجی است.
* سوم، تحول‌های کوچکی است که به دست افراد صورت می‌گیرد و حاصل نوآوری‌های ادبی است.
 
این تحولات سه‌گانهسه‌گانهٔ زبان ارمنی به تاریخ سیاستهایسیاست‌های ملی، [[تاریخ ادبیات]] و تاریخ سیاسی ملت ارمنی مربوط می‌شود.
 
نظریهنظریهٔ ایرانی بودن زبان ارمنی در سه ربع اولاولِ سدهسدهٔ نوزدهم در [[اروپا]] حاکم بود و دانشمندانی مانند:
[[راسموس راسک]]،<ref>rasmos rask</ref> [[آگوست شلایخر]]<ref>august shleicher</ref> (که البته بعدها از این نظریه انصراف داد)، و [[فرانس بوپ]]<ref>franz bopp</ref> آن را مطرح کرده‌بودند و [[هاینریش هوبشمان،هوبشمان]]،<ref>hainrich hubschmann</ref> [[دانشمند]] و [[زبان‌شناسی|زبان‌شناس]] شهیر،نامی، در مقاله‌ای به نام <<«موقعیت زبان ارمنی در میان زبان‌های هند و اروپایی>>هندواروپایی» (که در ۱۸۷۷م۱۸۷۷ م منتشر کرد،کرد)، این نظریه را تغییر داد.
 
<<«آنان که بر شباهت‌های [[واژگان]] دو زبان انگشت می‌نهادند، نیندیشیده بودندنیندیشیده‌بودند که امکان دارد این همانندی دردرنتیجهٔ نتیجه وام گیریوام‌گیری واژه‌ها صورت گرفته باشدگرفته‌باشد و عملاً" هیچ گونههیچ‌گونه روشی را برای بررسی این امکان پیشنهاد نکرده بودندنکرده‌بودند. ''هوبشمان'' با قراردادن ویژگی‌های بنیادیبنیادیِ نظام‌های آواییآواییِ زبان‌های ایرانی و ارمنی در جدول‌ها، توانست روشن کند که واژهواژهٔ مورد نظرموردنظر ارمنی اصیل یا وام واژه[[وام‌واژه|وام‌واژهٔ]] ایرانی است.{{سخ}}
راسموس راسک،<ref>rasmos rask</ref> آگوست شلایخر<ref>august shleicher</ref> که البته بعدها از این نظریه انصراف داد، و فرانس بوپ.<ref>franz bopp</ref>
نتیجه‌گیری نهایی نهاییِ هوبشمان از این قرارازاین‌قرار بود که زبان ارمنی یک گویش ایرانی نیست.نیست، بلکه شاخه‌ای مستقل از گروه زبان‌های هند و اروپاییهندواروپایی است. به عبارت دیگر، زبان ارمنی نیزنیز، مانند زبان‌های ایرانی، شاخه‌ای متمایز از یک زبانزبانِ مادر استاست، و امروزه این نظریه را همههمهٔ دانشمندانی که در رشتهرشتهٔ [[زبان‌شناسی تطبیقی]] پژوهش می‌کنند، پذیرفته‌اند.>>»
 
زبان ارمنی را می‌توان به دو دورهدورهٔ کلی تقسیم کرد:
هاینریش هوبشمان،<ref>hainrich hubschmann</ref> [[دانشمند]] و [[زبان‌شناسی|زبان‌شناس]] شهیر، در مقاله‌ای به نام <<موقعیت زبان ارمنی در میان زبان‌های هند و اروپایی>> که در ۱۸۷۷م منتشر کرد، این نظریه را تغییر داد.
* الف:دوره دورهٔ گفتاری (دورهدورهٔ قبل از ابداع الفبای ارمنی)، یعنی از قدیمقدیم‌ترین ترین ایامروزگار تا ۴۰۴مسال ۴۰۴ م.
* ب:دوره دورهٔ نوشتاری (دورهدورهٔ بعد از ابداع الفبای ارمنی)، یعنی از ۴۰۴م تا به امروز.
 
از دورهدورهٔ گفتاری اطلاعات زیادی دردست نیست. دورهدورهٔ نوشتاری به سه دورهدورهٔ اصلی و چندین دورهدورهٔ فرعی تقسیم می‌شود. سه دورهدورهٔ اصلی عبارت اندعبارت‌اند از:{{سخ}}
<<آنان که بر شباهت‌های [[واژگان]] دو زبان انگشت می‌نهادند، نیندیشیده بودند که امکان دارد این همانندی در نتیجه وام گیری واژه‌ها صورت گرفته باشد و عملاً" هیچ گونه روشی را برای بررسی این امکان پیشنهاد نکرده بودند. ''هوبشمان'' با قراردادن ویژگی‌های بنیادی نظام‌های آوایی زبان‌های ایرانی و ارمنی در جدول‌ها، توانست روشن کند که واژه مورد نظر ارمنی اصیل یا وام واژه ایرانی است.
دورهدورهٔ باستان یا ''"گرابار''"، دورهدورهٔ میانه یا [[کیلیکیه]]، و دورهدورهٔ جدید معاصر یا ''"آشخارهابار''،". در تمام این دوره‌ها، زبان ادبی، به عنوان بزرگبه‌عنوان ترینبزرگ‌ترین گونهگونهٔ زبان ارمنی در درجهدرجهٔ اولاولِ اهمیت قرار دارد.
نتیجه‌گیری نهایی هوبشمان از این قرار بود که زبان ارمنی یک گویش ایرانی نیست. بلکه شاخه‌ای مستقل از گروه زبان‌های هند و اروپایی است. به عبارت دیگر، زبان ارمنی نیز مانند زبان‌های ایرانی، شاخه‌ای متمایز از یک زبان مادر است و امروزه این نظریه را همه دانشمندانی که در رشته زبان‌شناسی تطبیقی پژوهش می‌کنند، پذیرفته‌اند.>>
 
زبان ارمنی را می‌توان به دو دوره کلی تقسیم کرد:
* الف:دوره گفتاری (دوره قبل از ابداع الفبای ارمنی)، یعنی از قدیم ترین ایام تا ۴۰۴م.
* ب:دوره نوشتاری (دوره بعد از ابداع الفبای ارمنی)، یعنی از ۴۰۴م تا به امروز.
 
از دوره گفتاری اطلاعات زیادی دردست نیست. دوره نوشتاری به سه دوره اصلی و چندین دوره فرعی تقسیم می‌شود. سه دوره اصلی عبارت اند از:
 
دوره باستان یا ''گرابار''، دوره میانه یا [[کیلیکیه]] و دوره جدید معاصر یا ''آشخارهابار''، در تمام این دوره‌ها، زبان ادبی، به عنوان بزرگ ترین گونه زبان ارمنی در درجه اول اهمیت قرار دارد.
 
در اینجا باید متذکر شد که زبان ادبی جدید یا معاصر خود به دو بخش تقسیم می‌شود:
 
== دوره‌های زبان ارمنی ==
'''دورهدورهٔ ارمنی باستان''' یا ''"گرابار'' ": این دوره به سه دورهدورهٔ فرعی تقسیم می‌شود.
[[پرونده:Malnazar - Decorated Incipit Page - Google Art Project.jpg|بندانگشتی|230px|کتاب ''انجیل'' تذهیب‌کار شدهتذهیب‌کاری‌شده]]
* دورهدورهٔ ارمنی متاثرمتأثر از گرابار کلاسیک (نیمهنیمهٔ اول سدهسدهٔ پنجم){{سخ}}
در این دورهدوره، گونه‌های گفتاری و نوشتاری یکی است و گرایشی به سبک آشوری (سریانی) در زبان پدیده آمده استآمده‌است که دلیل آن تماس نزدیک میان روحانیون آشوری و ارمنی، ترجمهترجمهٔ بعضی از متون آشوری به ارمنی، نزدیکی روابط فرهنگی و مذهبیمذهبی، و اعزام روحانیون برای تحصیلات عالیه به آن سرزمین بوده استبوده‌است.{{سخ}}
از آثار این دوره می‌توان ''تاریخ ارمنستان''، اثر [[موسی خورنی]] و ''تاریخ ارمنستان''، اثر ''قازار پاربتسی'' را نام برد.
* دورهدورهٔ بعد از ارمنی باستان (سده‌های ششم تا هفتم){{سخ}}
در این دوره گونه ادبی از گونه گفتاری فاصله بیشتری می‌گیرد، ولی از تاثیرتأثیر آن برکنار نیست. علت به وجودبه‌وجود آمدن این فاصله از یک طرف گرایش به سبک و مکتب ادبی یونانی است و از طرف دیگر تضعیف تاثیر زبان نوشتاری بر زبان گفتاری است. از آثار این دوره می‌توان از تاریخ، اثر ''سبئوستاریخ''، اثر "سبئوس" نام برد.
* دورهدورهٔ پیش از ارمنی میانه (سده‌های هشتم تا یازدهم){{سخ}}
در این دوره فاصلهفاصلهٔ مابین زبان ادبی و زبان گفتاری زیادتر شده است و سعی نویسندگان بر این است که از زبان گفتاری دوری جویند و اصالت زبان ادبی ''"گرابار''" را حفظ کنند که این خود نشانه آگاهی آنان است. در این دوره به علت استقرار و استیلای اعراب به مدت دو سده (از سده هفتم تا نهم) در ارمنستان، واژه‌های عربی وارد زبان ارمنی شده است، ولی در آثار نویسندگان گرایش به کاربرد واژه‌های یونانی و سبک یونانی هنوز دیده می‌شود. در این دوره تفاوت بین گونه‌های زبان ارمنی عمیق ترعمیق‌تر شده است‌است.
 
'''دورهدورهٔ میانه'''
در این دوره زبان گفتاری همپایه زبان ادبی می‌شود. اساس زبان ادبی دوره میانه گویش ارمنی منطقه کیلیکیه است، لیکن گویش‌های دیگر نیز در آن بی تاثیر نبوده است. البته در این دوره، گرابار نیز اهمیت خود را حفظ کرده است. بدین نحو که زبان دوره میانه به عنوان زبان مکاتبات رسمی، احکام دولتی، نوشته‌های علمی، هنری، تاریخی و زبان گرابار به عنوان زبان کتابت در مراسم دینی و بعضی از تحقیقات علمی در زمینهدرزمینهٔ فلسفه و منطق به کاربه‌کار می‌رود. از نمونه‌های سبک این دوره می‌توان به آثار ''"ماتئوس اورهایتسی''"<ref>mateos urhayetsi</ref> اشاره کرد.
 
زبان گرابار این دوره را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد:
* الف: سبک نوشتاری گرابار قدیم که گونه‌ای پیچیده و دارای واژه‌های یونانییونانیِ فراوان است.
* ب: سبک نوشتاری جدید که گونه‌ای نسبتاً" ساده ترساده‌تر و دارای واژه‌های جدیدتر است.
 
'''دورهدورهٔ جدید'''
زبان این دوره به آشخارهابار<ref>ashkharhabar</ref> معروف است و زبان ادبی آن زبان ادبی جدید یا ''"آشخارهابار ادبی''" نامیده می‌شود. در این دوره گرابار منحصر به کتاب‌های دینی و مراسم مذهبی است. ''مسروپ تاقیادیان'' از نویسندگان این دوره و یکی از آثار وی ''تاریخ ایران'' است.
 
[[الفبای ارمنی]] را که در حدود ۱۶۰۰ سال از ابداع آن می‌گذرد و دارای ۳۸ حرف است،است (دو حرف آخر آن، یعنی O و F بعداً" اضافه شده استشده‌است و بیشپیش از آن، O را به شکل Av می‌نوشتند)، مسروب ماشتوتس در اوایل سدهسدهٔ پنجم ابداع کرد و از نظرازنظر مصوت‌ها[[مصوت|مصوِّت‌ها]] شباهت زیادی به زبان یونانی دارد.
 
خط ارمنی از چپ به راست نوشته می‌شود. بعد از ابداع حروف الفبای ارمنی، ترجمه از متون یونانی و آشوری شروع شد و اولین ترجمه‌ها نیز ترجمه‌هایی از [[انجیل]] بود. یکی از ترجمه‌های انجیل که به یاری سی تن از مترجمان و زبان دانان آن زمان صورت پذیرفت به دلیل کامل و رسا بودن در سطح عالی قرار گرفت و ملکه ترجمه‌ها نامیده شد.
آوانگار بودن الفبای ارمنی دوره باستان از یک نظر نیز بسیار حایز اهمیت است و آن محفوظ نگه داشتن تلفظ درست واژه‌های فارسی باستان، پهلوی و پارتی است که با واژه‌های ارمنی هم ریشه‌اند. این امر کمک بزرگی است برای زبان شناسان ایرانی که در تحقیقات خود به دنبال یافتن تلفظ درست واژه‌های فارسی باستان یا پهلوی و پارتی هستند که به فارسی کنونی نرسیده یا صورت آنها تغییر یافته است.
 
== اقتباس زبان ارمنی از زبانهایزبان‌های ایرانی ==
اقتباس زبان ارمنی از زبانهایزبان‌های ایرانی بیشتر به زبان [[پهلوی اشکانی]] در دوره [[اشکانیان]] باز می‌گردد. بعضی از کلمات پهلوی اشکانی یا ساسانی در زبان ارمنی حفظ شده و هنوز به کار برده می‌شوند در صورتی که در فارسی کنونی آن کلمات دیگر کاربرد ندارند. به این ترتیب می‌توان از طریق زبان ارمنی برخی از واژه‌های متروک و منسوخ پهلوی را یافت.
 
تعدادی واژه در زبان ارمنی وجود دارد که مشابه آن در زبان پهلوی موجود است ولی در [[زبان فارسی]] کنونی از آنها استفاده نمی‌شود. زبان ارمنی امانت دار صدیقی برای این واژه‌های اصیل پهلوی بوده است.
|}
 
== نامهاینام‌های ارمنی ==
تعدادی از [[نام|نامهای]] ارمنی یا ریشه در زبانهای ایرانی دارند یا از نامهای اصیل ایرانی که در دوره پادشاهی هخامنشی، اشکانی و ساسانی بهبه‌کار کار می رفتهمی‌رفته وام گرفته شده‌اند. ارمنیان با انتخاب نامهای اصیل ایرانی و گذاشتن این نامها بر فرزندان خود مانع از میان رفتن و فراموش شدن این نامها شده‌اند.
* آرداشس، از نامهای پهلوی، به معنی فرمانروایی کردن
* آرداگ، از نامهای پهلوی، ماخوذ از نامهای آرداوازد و آرداوان