شمال

یکی از چهار جهت اصلی جغرافیایی
جهت‌های جغرافیایی
Compass Rose English East.svg
شمال (هودر)
شمال شرقی
شرق (خاور)
جنوب شرقی
جنوب (دشتر)
جنوب غربی
غرب (باختر)
شمال غربی

شُمال یا هودَر[۱][۲] یکی از چهار جهت اصلی است که در نقشه‌ها به طور قراردادی معمولاً به سوی بالا است. هودر نقطه مقابل جنوب (دشتر) است و °۹۰ با خاور و باختر اختلاف زاویه دارد و خود در زاویه °۰ جای دارد.[۳]

واژه‌شناسیویرایش

شمال واژه‌ای عربی و فارسی آن آپا یا اَپاختَر است.[۴][۵] در زبان پارسی میانه، خشکی‌های شمال غربی کره زمین را وُروبَرشت و خشکی‌های شمال شرقی را وُروژَرشت می‌نامیدند.[۶][۷]

در بُندَهِش آمده که برای هر جهت اصلی یک سپاهبد گمارده شده و سپاهبد شمال، ستاره هفت‌اورنگ (محتملاً نگهبان شمال) است.[۸]

در زبانویرایش

در سند املاک از شمال قیدی ساخته می‌شود به صورت «شمالاً». (نمونه: این مکان شمالاً به زمین فروشنده محدود است.) به افراد و چیزهای منسوب به شمال، شمالی یا شمالیه (نمونه: بلاد شمالیه) گفته می‌شود. در ادبیات شمالی‌پیکران به معنی ستارگانی است که از شمال طلوع می‌کنند.[۹]

به منطقه بالای مدار قطب شمال در فارسی شمالگان گفته می‌شود.

 
نقش صفحه قطب‌نما که در آن شمال سرخ‌رنگ نشان داده شده.

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. «سرواژه North که به پارسی در واژه نامه ریشه شناختی اخترشناسی-اخترفیزیک "هودر" گویند».
  2. پیشنهاد دکتر محمد حیدری ملایری برای واژه شمال، واژه هودَر که در پارسی پیشینه دارد. https://youtu.be/dRQWp4-g5eE
  3. ویکی‌پدیای انگلیسی.
  4. لااغتنامهٔ دهخدا، سرواژه آپا.
  5. لغتنامهٔ دهخدا، سرواژه باختر.
  6. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ اوت ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۹ سپتامبر ۲۰۰۷.
  7. MacKenzie, D. N. (1971), A Concise Pahlavi Dictionary, London: Curzon Press
  8. بهار، مهرداد: پژِوهشی در اساطیر ایران، پاره نخست و دویم، چاپ سوم، نشر آگه، تهران ۱۳۷۸، صص۵۵ و ۶۴
  9. لغتنامهٔ دهخدأ سرواژه شمالی.