مسجد جامع ورامین

اثر ثبت‌شده در فهرست آثار ملی ایران

مسجد جامع ورامین یا مسجد جمعهٔ ورامین مسجدی مربوط به دورهٔ ایلخانی و یکی از قدیمی‌ترین ساختمان‌های شهر ورامین است. ساخت مسجد در دورهٔ سلطان محمد خدابنده آغاز و در دورهٔ پسرش، ابوسعید بهادرخان در ۷۲۲ هجری به پایان رسید.[۲]

مسجد جامع ورامین
Varamin mosque. courtyard and dome.jpg
ناممسجد جامع ورامین
کشورایران
استاناستان تهران
شهرستانشهرستان ورامین
اطلاعات اثر
نام‌های دیگرمسجد جمعه
کاربریمذهبی
دیرینگیدوره ایلخانی
دورهٔ ساخت اثردوره ایلخانی
بانی اثرعزالدین قوهدی
امیریوسف خواجه
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت۱۷۶
تاریخ ثبت ملی۱۳۱۰/۱۰/۱۵[۱]
مسجد جامع ورامین بر ایران واقع شده‌است
مسجد جامع ورامین
روی نقشه ایران
۳۵°۱۹′شمالی ۵۱°۳۹′شرقی / ۳۵٫۳۲°شمالی ۵۱٫۶۵°شرقی / 35.32; 51.65

توصیف بناویرایش

نقشهٔ بنا مستطیلی به ابعاد حدود ۶۶ متر در ۴۳ متر است.[۳]مسجد امروزه به شکل تقریباً کامل در میان میدانی شهری قرار دارد. نقشهٔ منظم و چهارگوشی دارد و بنای دیگری به آن متصل نیست. در سه جدارهٔ خارجی نماسازی وجود دارد ولی در جبههٔ جنوبی-قبلی نماسازی ندارد.[۴] نقشهٔ این مسجد چهارایوانی است و شامل سردر در شمال، شبستان در جنوب، رواق در شرق و غرب است.[۲] محمدکریم پیرنیا این بنا را در دسته‌بندی خود در سبک معماری آذری قرار می‌دهد.[۵] سردر مسجد بلند و کشیده به‌سان دیگر بناهای ایلخانی است و کاشی کاری معرق دارد.[۲] و طبق یافته‌های باستانشناسی احتمالاً حوض و آب انباری در جلوی ورودی مسجد قرار داشته‌اند.[۴] گنبدخانهٔ مسجد اتاقی مربعی شکل به ابعاد ۱۰/۵ در ۱۰/۵ متر است[۳] که به کمک فیل‌پوشها به هشت ضلعی، سپس شانزده‌ضلعی و نهایتاً به گنبد ختم می‌شود. گنبد و بدنهٔ گنبدخانه با آجر و گچ تزئین شده‌است.[۲] پیرنیا معتقد است گنبد دو پوسته بوده و پوستهٔ رویی از بین رفته و فقط پوستهٔ زیرین (آهیانه) باقی مانده‌است.[۵] رواق شرقی که یک ردیف رواق است نیز مدخلی به بیرون دارد که در قیاس با سردر اصلی، مدخلی فرعی محسوب می‌شود. رواق غربی اما هیچ مدخلی ندارد و از دو ردیف ستون تشکیل شده‌است. این رواق پیشتر کاملاً تخریب شده بوده‌است و در مرمت بنا دوباره ساخته شده‌است.[۴]

گنبدخانه
«عمل علی قزوینی خدایش بیامرزاد»
حیاط مرکزی مسجد
بخش‌هایی از مسجد جامع ورامین

تاریخچه و مرمّت‌هاویرایش

در سدهٔ ششم، خاندان ابوسعد ورامینی مسجد جامعی در ورامین ساختند ولی بنای فعلی در سال ۷۲۲ به دستور عزالدین قوهدی ساخته شد. به نظر می‌رسد به علت حادثه‌ای دچار خرابی شد و در سدهٔ نهم، امیر سویف خواجه دستور مرمت بنا را داد. پس از آن به مدت ۵۰۰ سال در بنا ساخت و سازی نشد.[۶] به طوری که ژان دیولافوا که در دورهٔ قاجار مسجد را دیده دربارهٔ آن نوشته است که کسی در آن نماز نمی‌خواند و «فرنگی‌های کافر» می‌توانند آزادانه آن را تماشا کنند.[۷] این مسجد در سال ۱۳۱۰ شمسی در ایران ثبت ملی شد و حریم فعلی آن تعریف شد. در سالهای ۱۳۴۵ و ۱۳۵۴ مورد کاوش باستان شناسان قرار گرفته و در دههٔ ۶۰ بنا مرمت شد.

اثر ژان دیولافوا در ۱۸۸۱ میلادی
عکس از رابرت بایرون در ۱۹۳۵ میلادی
در سال ۲۰۲۲ میلادی
مسجد جامع ورامین در گذر زمان

منابعویرایش

  1. http://eiah.org/view/14479[پیوند مرده]
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ کیانی، محمدیوسف (۱۳۹۳). تاریخ هنر معماری ایران در دورهٔ اسلامی. تهران: سمت. ص. ۷۰. شابک ۹۷۸۹۶۴۴۵۹۱۲۲۸.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ امینی، محمد؛ رضوان، همایون (۱۳۸۱). تاریخ اجتماعی ورامین. ورامبن: علمی فرهنگی صاحب الزمان (عج). ص. ۱۳۲. شابک ۹۶۴۰۶۱۲۲۷۸.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ نخعی، حسین (۱۳۹۷). مسجد جامع ورامین: بازشناسی و روند شکل‌گیری و سیر تحول. تهران: روزنه و دانشگاه شهید بهشتی. ص. ۶۹. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۳۴۸۸۶۱.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ پیرنیا، محمدکریم (بهار ۱۳۸۷). سبکشناسی معماری ایرانی. تهران: سروش دانش. شابک ۹۶۴۹۶۱۱۳۲۰.
  6. نخعی، حسین (۱۳۹۷). مسجد جامع ورامین: بازشناسی و روند شکل‌گیری و سیر تحول. تهران: روزنه و دانشگاه شهید بهشتی. ص. ۱۴۷-۱۵۲. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۳۴۸۸۶۱.
  7. دیولافوا، ژان (۱۳۹۳). مجلسی، محمد، ویراستار. از قفقار تا پرسپولیس. تهران: دنیای نو. ص. ۱۱۴. شابک ۹۷۸۹۶۴۱۷۲۰۸۸۱.