نقش‌نمای اضافه

(تغییرمسیر از هٔ)

نقش‌نمای اضافه و موصوف فارسی، که بعضاً بدان تنها «نقش‌نمای اضافه» گفته می‌شود، واژه‌بستی در زبان فارسی است که برای نشان دادن یک ترکیب اضافی یا ترکیب وصفی از آن استفاده می‌شود. این نقش‌نما نقشِ واژهٔ پیش از خود را تعیین می‌کند؛ یعنی اینکه بودنِ آن پس از یک واژه به معنای این است که آن واژه نقش «مضاف» یا «موصوف» دارد.

نمونه: در ترکیب اضافیِ «کتابِ من» و نیز در ترکیب وصفیِ «کتابِ خوب»، کسرهٔ بعد از حرف آخر واژهٔ کتاب «نقش‌نمای اضافه» است.

صورت آواییویرایش

این نقش‌نما دو صورت آوایی دارد.

  • صورت نخست: وقتی که واژهٔ نخست به یک همخوان ختم شود؛ در این حالت، صورت آواییِ آن به‌صورت e- است.
  • صورت دوم: وقتی که واژهٔ نخست به یک واکه ختم شود؛ در این حالت، صورت آواییِ آن به‌صورت ye- است.

صورت نوشتاریویرایش

دربارهٔ صورت نوشتاری این نقش‌نما در وبگاه فرهنگستان زبان و ادب فارسی زیر عنوانِ کسرهٔ اضافه بحث شده‌است:

کسرهٔ اضافه

نشانهٔ کسرهٔ اضافه در خط آورده نمی‌شود، مگر برای رفع ابهام در کلماتی که دشواری ایجاد می‌کند:
اسبِ سواری/ اسبْ‌سواری

  • کلماتی مانند رهرو، پرتو، جلو، در حالت مضاف، گاهی با صامت میانجی «ی» می‌آید، مانند «پرتوی آفتاب» و گاهی بدون آن، مانند «پرتو آفتاب». آوردن یا نیاوردن صامت میانجی «ی» تابع تلفّظ خواهد بود.
  • برای کلمات مختوم به «های» غیرملفوظ، در حالت مضاف، از علامت «ـٔ» استفاده می‌شود:
خانهٔ من، نامهٔ او
  • «ی»، در کلمه‌های عربی مختوم به «ی» (که «آ» تلفّظ می‌شود)، در اضافه به کلمهٔ بعد از خود، به «الف» تبدیل می‌شود:
عیسای مسیح، موسای کلیم، هوای نَفْس، کُبْرای قیاس

همان‌طور که در بالا ذکر شده‌است، در نوشتارهای روزمرهٔ مردم این نقش‌نما اغلب نوشته نمی‌شود.

در فارسی تاجیکی به این نقش‌نما ساختار اضافه (изофа) گفته می‌شود و با توجه به الفبا و آوایِشِ تاجیکی، در همه حال[نیازمند منبع] به‌صورت حرف (и-) نوشته می‌شود:

духтари хушрўй / دخترِ خوشروی

در گذشته این ساختار شکل تلفظیِ واحدی داشته‌است.[نیازمند منبع]

غلط‌های رایجویرایش

استفادهٔ غلط و نابجا از نقش‌نمای اضافه در نوشته‌های فارسی که به‌صورت زبان محاوره‌ای نوشته می‌شوند، خصوصاً در نوشته‌های آنلاین رایج است که در بین عموم به هکسره معروف شده‌است.[۱] عموماً این خطا در استفاده از حرف «ه» به‌جای کسره و بالعکس مشاهده می‌شود؛ برای مثال، استفاده از عبارت «کتابه من» به‌جای شکل صحیح آن که «کتاب من» یا «کتابِ من» است. در انتهای جمله نیز گه‌گاه به‌جای استفاده از «ه» بدل از «است» یا «هست» ممکن است اشتباهاً کسره استفاده شود.[۲] مثال‌هایی از شکل صحیح و غلط این عبارت‌ها در زیر آمده‌است.[۳]

شکل صحیح:

  • سوادِ نوشتن
  • آدمِ نادان
  • درکِ صحیح
  • چشمِ زیبا
  • چشمهٔ جوشان
  • حرفِ مردم

.............

  • هوا سرده.
  • حالت خوبه؟
  • نزدیکِ غروبه.

شکل غلط:

  • سواده نوشتن
  • آدمه نادان
  • درکه صحیح
  • چشمه زیبا
  • چشمهِ جوشان
  • حرفه مردم

.............

  • هوا سردِ.
  • حالت خوبِ؟
  • نزدیکه غروبِ.

با توجه به شباهت تلفظ نقش‌نمای اضافه و یای نکره در فارسی افغانستان، در برخی از متون این دو به‌خطا به‌جای یکدیگر استفاده می‌شوند:

شکل صحیح

  • ادبیاتی که رهبران سیاسی به‌کار می‌برند ثبتِ تاریخ می‌گردد.

شکل غلط

  • ادبیات که رهبران سیاسی به‌کار می‌برند ثبتِ تاریخ می‌گردد.[۴]


منابعویرایش

  1. وبگاه تبیان
  2. [۱]
  3. https://www.facebook.com/Fa.language/photos/a.10151028027478340.456478.35281653339/10152365341838340/?type=1&fref=nf
  4. «Shahhussain Murtazawi». www.facebook.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۱۲-۲۶.