باز کردن منو اصلی

واج‌ آرایی تکرار یک یا چند واج صامت یا مصوّت در شعر یا در نثر است، که در کلمه‌ های یک مصراع یا بیت به گونه‌ ای که آفرینندهٔ موسیقی درونی باشد و بر تأثیر شعر بیفزاید. موسیقی برخاسته از واج‌ آرایی صامت‌ها عموماً محسوس‌تر از موسیقی‌ است که از واج‌ آرایی مصوّت‌ها ایجاد می‌شود. با این حال مصوّت‌ها نیز تأثیر خاصی در واج‌ آرایی داشته‌ اند؛ قدیم تکرار مصوّت «-ِ» را تتابع اضافات می‌نامیده‌اند چنین می‌پنداشتند که مانع روشنی و رسایی سخن است، در حالی که امروزه در ادبیات بر این باورند که این تکرار و همچنین تکرار مصوّت «اُ» موسیقی بیت را بیشتر کرده و بر تأثیر کلام می‌افزاید؛ مانند این بیت از سعدی:

خواب نوشین بامداد رحیلباز دارد پیاده را ز سَبیل

همچنین مصراع نخست این رباعی خیّام که در آن «ف» تکرار شده و مصراع دوم که «س» تکرار شده‌ است.

افسوس که بیفایده فرسوده شدیموَز آسِ سپهرِ سرنگون سوده شدیم

و این بیت در این درگه که گه گه که که و که که شود ناگه مشو غرّه به امروزت که از فردا نه ای آگه یا این بیت از حافظ:

شور شراب عشق تو آن نفَسم رَوَد ز سرکاین سرِ پُرهوس شود خاکِ درِ سرای تو

یکی از زیباترین نمونه‌ های حس‌ آمیزی را در این بیت حافظ می‌توان دید:

از صدای سخن عشق ندیدم خوش‌تریادگاری که در این گنبد دوّار بماند

در این بیت علاوه بر تکرار واج «س» در مصراع اوّل و واج «د» در مصراع دوم، نکتهٔ دیگری که به واج‌ آرایی زیبایی دوچندانی بخشیده‌ است، بردن ذهن خواننده با تکرار واج «د» به حال و هوای اماکن گنبدی شکل و پیچیده‌ شدن و بازتاب صدای ضرب و آلات موسیقایی چون دف است.

همچنین در بیتی از نظامی میتوان واج آرایی حرف س را که بسیار موسیقی کلام را دلنواز و شیرین میکند را دید:

ای هست کن اساس هستی کوته ز درت دراز دستی

مثالی دیگر از واج آوایی: "ما به مام میهن مهر می ورزیم."

در اینجا تکرار حرف میم باعث موسیقی زیبایی در متن شده است.

نغمهٔ حروفویرایش

وقتی واج‌آرایی بیانگر یا یادآور صدای خاصی در طبیعت باشد، به آن نغمهٔ حروف گفته می‌شود[۱]؛ مانند این شعر از فردوسی:

بر او راست خم کرد و چپ کرد راستخروش از خَم چرخِ چاچی بخاست

در این شعرِ منوچهری واج «خ» و «ز» تکرار شده‌است. واج «خ» یادآور خرد شدن برگ پاییزیِ درختان در زیر پا است:

خیزید و خز آرید که هنگام خزان استباد خنک از جانب خوارزم وزان است

در ادبیات پارسی نغمهٔ حروف اولین بار توسط پور سینا مورد توجه و بررسی قرار گرفته‌است.

پانویسویرایش

  1. «مقاله‌ای از دکتر خانلری به مناسبت روز شعر و ادب فارسی». تبیان. ۲۸ شهریور ۱۳۸۷.

منابعویرایش

۱. فنون بلاغت و صناعات ادبی، علامه جلال‌الدین همایی، نشر هما، ویرایش اوّل، چاپ سی‌ویکم، شابک: ۹۷۸۹۶۴۶۱۷۱۰۶۰

۲. آرایه‌های ادبی (قالب‌های شعر، بیان و بدیع)، کتاب سال سوم آموزش متوسطه، شاخه نظری (رشته ادبیات و علوم انسانی)، مؤلف: دکتر روح‌الله هادی - لینک کتاب