تفاوت میان نسخه‌های «پتکانه»

۱۶۲ بایت اضافه‌شده ،  ۳ سال پیش
جز
ابرابزار
جز (میانویکی)
جز (ابرابزار)
{{تمیزکاری|تاریخ=ژوئن ۲۰۱۴}}
{{ویکی‌سازی|تاریخ=ژوئن ۲۰۱۴}}
'''پتکانه''' ( که باعناوین '''پتکین'''، '''تونگان'''، '''تونجه'''، و '''پیش‌آمدگی''' نیز شناخته می‌شود) {{فرانسوی|Corbel}} اندامی است که بر اساس مشخصه هایمشخصه‌های شکلی (هندسی) و خواص [[سازه]] ایی خود تعریف می شوندمی‌شوند و شامل چند ردیف [[تاقچه]] می باشدمی‌باشد که بر اساس [[هندسه]] ایی مشخص و منتظم روی هم سوار می شوندمی‌شوند و جلو میمی‌آیند. آیند.این مجموعه می تواندمی‌تواند به عنوان [[گوشه سازی]] یا پوشش فضا [[نقش آفرینی]] کند.مشخصه هایمشخصه‌های سازه ایی پتکانه را در دو گروه پتکانه هایپتکانه‌های شکلی _سازه ایی و پتکانه هایپتکانه‌های شکلی میتوانمی‌توان دسته بندیدسته‌بندی کرد. در پتکانه هایپتکانه‌های شکلی_سازه ایی ،[[تاسه]] ها‌ها صفحات پر کننده ایی هستند که بر باریکه [[تاق]] های‌های باربر استوارنند. اما در پتکانهپتکانه‌های هایشکلی، شکلی ،تاسه هاتاسه‌ها آرایه ایی بوده و بر سازه یسازهٔ دیگری آویز هستند.
رفتار چند گانهگانهٔ ی نمونه هاینمونه‌های مختلف پتکانه موجب میمی‌شود، شود،ایناین گونه،ازگونه، از یک سو مرز هایمرزهای مشترکی با گونه هایگونه‌های سازه ایی مشابه و از سوسس دیگر مرزهای مشترکی با گونه هایگونه‌های شکلی مشابه([[مقرنس]])داشته باشند.
 
== پیشینه شکل گیری ==
یکی از مسایل مهم ساختمانی در [[تاریخ معماری]] جهان انتقال سطح [[مربع]] به دایره در فضا بوده است. این مسئله برای اولین بار به دست [[معمار|معماران]] ایرانی حل شد. زمان اختراع این گوشه سازی را متعلق به اواخر دوره [[اشکانی]] میدانندمی‌دانند که در [[دوره ساسانی]] و بویژه در دورات اسلامی تکامل میابد. معماران ایرانی عصر اشکانی،برایاشکانی، برای نخستین بار دنبال راه [[حل مسئله]] ی قرارگیری دایره یدایرهٔ [[گنبد]] بر روی مربع بشن بودند. اولین راه حل هاحل‌ها استفاده از روش پیش آمدن (پتکین) بود. در معماری [[ساسانی]] جهت تبدیل زمینه مربع به هشت ضلعی راه حل هایحل‌های متکامل تری جایگزین شد و چندین فن گوشه سازی مختلف مانند [[فیلپوش]] و [[سکنج]] به کار رفت.
در این میان ،میان، به نظر میرسد،آنچهمی‌رسد، میتوانآنچه زمینهمی‌توان یزمینهٔ ایجاد پتکانه باشد ،باشد، گوشه سازی سازی سکنج است ((«سکنج متشکل از دو تاق اریب است که همدیگر را در یک نقطه [ و به عبارت دقیقتر به در یک خط] قطع کرده باشند...باشند… تقاطع دو تاق ،تاق، این نوع گوشه سازی را به وجود میمی‌آورند» آورند))حاصل تقاطع این دو تاق به وجود آمدن تاقچه هایتاقچه‌های مثلثی منحنی در فضا است که تاسه نام دارد . توسعه و تکامل گوشه سازی سکنج و تاسه هایتاسه‌های آن در دورهدوره‌های هایبعدی، بعدی ، می تواندمی‌تواند به عنوان پایه و مدولی جهت ایجاد پتکانه محسوب می گرددمی‌گردد.
گوشه سازی انجام شده در بنای مقبره یمقبرهٔ [[امیر اسماعیل سامانی]] ، از نخستین نمونه هایینمونه‌هایی است که آموزه هاییآموزه‌هایی ساسانی را با استفاده از ایجاد باریکه تاق توسعه می دهند می‌دهند. در این جا هنوز باریکه تاق باربر نمایان است و سطوح بین آن با تاسه پر شده است . این نمونه را می توانمی‌توان اولین گام جهت شکل گیری پتکانه دانست .
 
== قابلیت هایقابلیت‌های پتکانه ==
یکی از مسایل مهم ساختمانی در [[تاریخ معماری]] جهان انتقال سطح [[مربع]] به دایره در فضا بوده است.این مسئله برای اولین بار به دست [[معمار|معماران]] ایرانی حل شد.زمان اختراع این گوشه سازی را متعلق به اواخر دوره [[اشکانی]] میدانند که در [[دوره ساسانی]] و بویژه در دورات اسلامی تکامل میابد.معماران ایرانی عصر اشکانی،برای نخستین بار دنبال راه [[حل مسئله]] ی قرارگیری دایره ی [[گنبد]] بر روی مربع بشن بودند.اولین راه حل ها استفاده از روش پیش آمدن (پتکین)بود.در معماری [[ساسانی]] جهت تبدیل زمینه مربع به هشت ضلعی راه حل های متکامل تری جایگزین شد و چندین فن گوشه سازی مختلف مانند [[فیلپوش]] و [[سکنج]] به کار رفت.
شواحد تاریخی تا اواخر قرن 4۴ هه‍. ق . نشان می دهدمی‌دهد که پتکانه اندامی است که همان مراحل ابتدایی شکل گیری ،گیری، از دو قابلیت فضایی مختلف برخوردار است .
در این میان ، به نظر میرسد،آنچه میتوان زمینه ی ایجاد پتکانه باشد ، گوشه سازی سازی سکنج است ((سکنج متشکل از دو تاق اریب است که همدیگر را در یک نقطه [ و به عبارت دقیقتر به در یک خط] قطع کرده باشند... تقاطع دو تاق ، این نوع گوشه سازی را به وجود می آورند))حاصل تقاطع این دو تاق به وجود آمدن تاقچه های مثلثی منحنی در فضا است که تاسه نام دارد . توسعه و تکامل گوشه سازی سکنج و تاسه های آن در دوره های بعدی ، می تواند به عنوان پایه و مدولی جهت ایجاد پتکانه محسوب می گردد.
پتکانه از یک سو قابلیت پوشش کنج هایکنج‌های فضا را دارد که این قابلیت موجب ایجاد نمونه هاینمونه‌های متنوع ای در سالیان بعدی می شودمی‌شود و از سوی دیگر ،دیگر، این عنصر می تواندمی‌تواند فضای سر پوشیده ایپوشیده‌ای در [[مسجد جامع نایین]] ایجاد کند . این قابلیت نیز ،نیز، باعث شکل گیری مجموعه ای پوششمجموعه‌ای هایپوشش‌های گنبدی و تاقی در فضا هایفضاهای نیمه باز و بسته می گردد می‌گردد. بر این اساس ،اساس، این قابلیت دو گانهدوگانه موجب می شودمی‌شود که در طول تاریخ معماری و در مکان هامکان‌ها و زمانزمان‌های های مختلف ،مختلف، پتکانه کاربرد هایکاربردهای مختلفی داشته باشد . کاربرد هایکاربردهای پتکانه شامل پوشش تاق و گنبد در فضاهای بسته ،بسته، پوشش تاقی در فضای نیمه باز و گوشه سازی می باشد می‌باشد. شاید به نظر برسد پتکانه هایپتکانه‌های به کار رفته در پوشش گنبد و تاق ، تاق، حاصل پیشرفت و تکامل پتکانه هایپتکانه‌های گوشه سازی هستند ؛هستند؛ اما از آنجا که هر دو دسته همزمان ایجاد شده و پس از آن ،آن، در دو مسیر موازی توسعه هر یک همچنان ادامه یافته است ؛است؛ تفکیک آن هاآن‌ها رد دو دسته متفاوت منطقی تر به نظر می رسد می‌رسد. پیش از آنکه به مرور نمونه هاینمونه‌های شاخص پس از قرن 4۴ هه‍. ق . بپردازیم ،بپردازیم، بایستی جهت شناخت کامل و تحلیل مناسب این نمونه ها ،نمونه‌ها، درک کامل تر ی از کیفیت رفتار سازهسازه‌ای ای آن هاآن‌ها داشته باشد .
گوشه سازی انجام شده در بنای مقبره ی [[امیر اسماعیل سامانی]] ، از نخستین نمونه هایی است که آموزه هایی ساسانی را با استفاده از ایجاد باریکه تاق توسعه می دهند . در این جا هنوز باریکه تاق باربر نمایان است و سطوح بین آن با تاسه پر شده است . این نمونه را می توان اولین گام جهت شکل گیری پتکانه دانست .
 
== رفتار سازه ایسازه‌ای ==
== قابلیت های پتکانه ==
درک رفتار سازه ایسازه‌ای پتکانه برای بسیاری پیچیده و مبهم است . در [[معماری اسلامی]] گرایشی به دریافت منابع و داشته هایداشته‌های قبلی و توسعه آن هاآن‌ها در قالب مضامین و شیوه هایشیوه‌های اسلامی دیده می شود می‌شود. همچنین در هنر هایهنرهای اسلامی معمولاً ابهامی همیشگی در نقش اشکال به چشم می خوردمی‌خورد و مشخص نیست که آیا یک شکل کاملاً تزیینی است یا غیر تزیینی است ودر این میان نمونه هاینمونه‌های زیادی از عناصر وجود دارند که ترکیبی از این دو حالت هستند . در واقع هنگامی که معمار مسلمان بر الزامات نیارشی بنا چیره شد ،شد، به پردازش و توسعه شکلیه سازه می پردازد می‌پردازد. مرحوم ابوالقاسمی موضوع را چنین بیان میمی‌کند: کند :<<«بسیاری از کار هاییکارهایی که در معماری در راستای ساختار انجام میمی‌شود، شود ، بعد هابعدها به جهت زیبایی ،زیبایی، منع زیبایی پیدا می کنند می‌کنند. مقرنس کاری از جمله کار هاییکارهایی است که ساختاری بوده و بعدبعدها ها جنبه یجنبهٔ تزیینی پیدا کرده است . مقرنس کاری در اصل برای پوشش به کار می رفتهمی‌رفته است و جزیی از سازه یسازهٔ باربر بوده است>>».
ویژگی دیگری کخ می توانمی‌توان در این زمینه به آن اشاره نمود این است که معماران ایرانی معمولاً سعی می کردندمی‌کردند عناصر نازیبای سازه ایسازه‌ای را در پشت عناصر پوششی پنهان سازند . چنین پیچیدگی و ابهامی در درک رفتار سازهسازه‌ای ایپتکانه، پتکانه ، دسته بندیدسته‌بندی قطعی در این زمینه را دشوار می سازد می‌سازد. اما با اندکی تساهل میمی‌توان توان پتکانه ها راپتکانه‌ها ،را، از منظر نحوه ینحوهٔ مشارکت در انتقال بار ،بار، در دو گروه شکلی ( آرایه ایآرایه‌ای) و شکلی _ سازه ایسازه‌ای ( ترکیبی ) جای داد.
 
== گروه شکلی ( آرایه ) ==
شواحد تاریخی تا اواخر قرن 4 ه ق . نشان می دهد که پتکانه اندامی است که همان مراحل ابتدایی شکل گیری ، از دو قابلیت فضایی مختلف برخوردار است .
در گروه شکلی ،شکلی، هندسه پتکانه در دوران اسلامی که ریشه در معماری دوره هایدوره‌های قببلی دارد ،دارد، به عنوان یک سنت شکلی تداوم می یابد .می‌یابد؛ بنابراین پتکانه هایپتکانه‌های متعلق به ابن گروه ،گروه، به لحاظ سازهسازه‌ای، ای ،دردر فرایند انتقال بار نقشی نداشته و جزیی از آرایه یآرایهٔ بنا محسوب می شوند می‌شوند. به عبارت دیگر در این گروه هندسه پتکانه ،پتکانه، دست مایه ایمایه‌ای برای شکل دادن به لایه یلایهٔ درونی فضاست .
پتکانه از یک سو قابلیت پوشش کنج های فضا را دارد که این قابلیت موجب ایجاد نمونه های متنوع ای در سالیان بعدی می شود و از سوی دیگر ، این عنصر می تواند فضای سر پوشیده ای در [[مسجد جامع نایین]] ایجاد کند . این قابلیت نیز ، باعث شکل گیری مجموعه ای پوشش های گنبدی و تاقی در فضا های نیمه باز و بسته می گردد . بر این اساس ، این قابلیت دو گانه موجب می شود که در طول تاریخ معماری و در مکان ها و زمان های مختلف ، پتکانه کاربرد های مختلفی داشته باشد . کاربرد های پتکانه شامل پوشش تاق و گنبد در فضاهای بسته ، پوشش تاقی در فضای نیمه باز و گوشه سازی می باشد . شاید به نظر برسد پتکانه های به کار رفته در پوشش گنبد و تاق ، حاصل پیشرفت و تکامل پتکانه های گوشه سازی هستند ؛ اما از آنجا که هر دو دسته همزمان ایجاد شده و پس از آن ، در دو مسیر موازی توسعه هر یک همچنان ادامه یافته است ؛ تفکیک آن ها رد دو دسته متفاوت منطقی تر به نظر می رسد . پیش از آنکه به مرور نمونه های شاخص پس از قرن 4 ه ق . بپردازیم ، بایستی جهت شناخت کامل و تحلیل مناسب این نمونه ها ، درک کامل تر ی از کیفیت رفتار سازه ای آن ها داشته باشد .
پتکانهپتکانه‌های های شکلی ،شکلی، به لحاظ سازه ایسازه‌ای رفتلری به مانند مقرنس دارند و مانند آن هاآن‌ها از سازه اصلی آویزان اما به لحاظ هندسی با آن هاآن‌ها متفاوت هستند . مهم ترینمهم‌ترین تفاوت پتکانه هایپتکانه‌های تزیینی با مقرنس آن است که عمدتاً از تاسه هایتاسه‌های عمودی تشکیل شده اندشده‌اند و عناصر افقی ( تخت ) ندارند . پتکانه هاپتکانه‌ها شکلی انواع مختلفی دارند و از یک گوشه سازی کوچک تا پوشش های فضاپوشش‌های هایفضاهای بسته یا نیمه باز یا پوشش محراب ها ،محراب‌ها، لبه نعلبکی [[مناره هامناره‌ها]] را شامل می شوند می‌شوند.
 
== گروه شکلی _ سازه ایسازه‌ای ( ترکیبی ) ==
== رفتار سازه ای ==
پتکانه هایپتکانه‌های متعلق با این گروه ،گروه، جدا از پیروی از [[الگوی هندسی]] پتکانه ،پتکانه، نقش سازه ایسازه‌ای نیز دارند و نیرو هاینیروهای اعمال شده از سوی دیگر اجزا و نیرو ی گرانشی حاصل از وزن خود را حمل می کنند می‌کنند. بر اساس نمونه هاینمونه‌های بررسی شده و تحلیل هایتحلیل‌های ارایه شده نمونه هاینمونه‌های این گروه را می توانمی‌توان در دو زیر گروه ،گروه، مورد بررسی قرار داد :
 
== پتکانه هایپتکانه‌های دارای باریکه تاق و تاسه ==
درک رفتار سازه ای پتکانه برای بسیاری پیچیده و مبهم است . در [[معماری اسلامی]] گرایشی به دریافت منابع و داشته های قبلی و توسعه آن ها در قالب مضامین و شیوه های اسلامی دیده می شود . همچنین در هنر های اسلامی معمولاً ابهامی همیشگی در نقش اشکال به چشم می خورد و مشخص نیست که آیا یک شکل کاملاً تزیینی است یا غیر تزیینی است ودر این میان نمونه های زیادی از عناصر وجود دارند که ترکیبی از این دو حالت هستند . در واقع هنگامی که معمار مسلمان بر الزامات نیارشی بنا چیره شد ، به پردازش و توسعه شکلیه سازه می پردازد . مرحوم ابوالقاسمی موضوع را چنین بیان می کند :<<بسیاری از کار هایی که در معماری در راستای ساختار انجام می شود ، بعد ها به جهت زیبایی ، منع زیبایی پیدا می کنند . مقرنس کاری از جمله کار هایی است که ساختاری بوده و بعد ها جنبه ی تزیینی پیدا کرده است . مقرنس کاری در اصل برای پوشش به کار می رفته است و جزیی از سازه ی باربر بوده است>>.
در این نمونه هانمونه‌ها عنصر سازه ای ،سازه‌ای، باریکه تاق هاییتاق‌هایی در پشت است که تاسه هاتاسه‌ها بر آن هاآن‌ها تکیه کرده‌اند . این دسته از پتکانه هاپتکانه‌ها را در همههمهٔ ی کاربرد هایکاربردهای بیان شده مشاهده کرد . پتکانه هایپتکانه‌های کار شده به عنوان گوشه سازی ،سازی، به عنوان تاق و به عنوان پوشش داخلی گنبد همه می توانندمی‌توانند با این ساختار بر پا شده باشند .
ویژگی دیگری کخ می توان در این زمینه به آن اشاره نمود این است که معماران ایرانی معمولاً سعی می کردند عناصر نازیبای سازه ای را در پشت عناصر پوششی پنهان سازند . چنین پیچیدگی و ابهامی در درک رفتار سازه ای پتکانه ، دسته بندی قطعی در این زمینه را دشوار می سازد . اما با اندکی تساهل می توان پتکانه ها را ، از منظر نحوه ی مشارکت در انتقال بار ، در دو گروه شکلی ( آرایه ای) و شکلی _ سازه ای ( ترکیبی ) جای داد.
پتکانه هایپتکانه‌های دارای باریکه تاق ،تاق، تاسه و عناصر کششی در این نمونه ها،نمونه‌ها، مانند گونه یگونهٔ قبل باریکه تاق هایتاق‌های باربر و تاسه هایتاسه‌های متکی بر آن هاآن‌ها وجود دارد ؛دارد؛ اما مشارکت بر امر [[انتقال نیرو]] ها‌ها نسبی است . این امر چنان است که بخشی از بار تاسه هاتاسه‌ها توسط باریکه تاق هایتاق‌های باربر و بخشی دیگر توسط اجزای سازه ایسازه‌ای واسط که معمولاً کششی و از چوب هستند حمل می شوند می‌شوند.<ref>معماری ایرانی. نیارش تالیفتألیف:غلامحسین معماریان</ref>
 
== گروه شکلی ( آرایه ) ==
 
در گروه شکلی ، هندسه پتکانه در دوران اسلامی که ریشه در معماری دوره های قببلی دارد ، به عنوان یک سنت شکلی تداوم می یابد . بنابراین پتکانه های متعلق به ابن گروه ، به لحاظ سازه ای ،در فرایند انتقال بار نقشی نداشته و جزیی از آرایه ی بنا محسوب می شوند . به عبارت دیگر در این گروه هندسه پتکانه ، دست مایه ای برای شکل دادن به لایه ی درونی فضاست .
پتکانه های شکلی ، به لحاظ سازه ای رفتلری به مانند مقرنس دارند و مانند آن ها از سازه اصلی آویزان اما به لحاظ هندسی با آن ها متفاوت هستند . مهم ترین تفاوت پتکانه های تزیینی با مقرنس آن است که عمدتاً از تاسه های عمودی تشکیل شده اند و عناصر افقی ( تخت ) ندارند . پتکانه ها شکلی انواع مختلفی دارند و از یک گوشه سازی کوچک تا پوشش های فضا های بسته یا نیمه باز یا پوشش محراب ها ، لبه نعلبکی [[مناره ها]] را شامل می شوند .
 
== گروه شکلی _ سازه ای ( ترکیبی ) ==
 
پتکانه های متعلق با این گروه ، جدا از پیروی از [[الگوی هندسی]] پتکانه ، نقش سازه ای نیز دارند و نیرو های اعمال شده از سوی دیگر اجزا و نیرو ی گرانشی حاصل از وزن خود را حمل می کنند . بر اساس نمونه های بررسی شده و تحلیل های ارایه شده نمونه های این گروه را می توان در دو زیر گروه ، مورد بررسی قرار داد :
 
== پتکانه های دارای باریکه تاق و تاسه ==
 
در این نمونه ها عنصر سازه ای ، باریکه تاق هایی در پشت است که تاسه ها بر آن ها تکیه کرده‌اند . این دسته از پتکانه ها را در همه ی کاربرد های بیان شده مشاهده کرد . پتکانه های کار شده به عنوان گوشه سازی ، به عنوان تاق و به عنوان پوشش داخلی گنبد همه می توانند با این ساختار بر پا شده باشند .
پتکانه های دارای باریکه تاق ، تاسه و عناصر کششی در این نمونه ها، مانند گونه ی قبل باریکه تاق های باربر و تاسه های متکی بر آن ها وجود دارد ؛ اما مشارکت بر امر [[انتقال نیرو]] ها نسبی است . این امر چنان است که بخشی از بار تاسه ها توسط باریکه تاق های باربر و بخشی دیگر توسط اجزای سازه ای واسط که معمولاً کششی و از چوب هستند حمل می شوند .<ref>معماری ایرانی.نیارش تالیف:غلامحسین معماریان</ref>
 
== منابع ==
 
[[رده:معماری ایرانی]]
 
[[en:corbel]]