باز کردن منو اصلی

تغییرات

جز
←‏جایگزینی با [[وپ:اشتباه|اشتباه‌یاب]]: عباسی⟸خلافت عباسی|عباسی، هم‌عصرانش⟸هم عصرانش، جغرافیادان⟸جغرافی‌دان
گویند قبل از اینکه محمد بن موسی خوارزمی در ''دارالحکمه'' مستقر شود او را به سرزمین [[هند]] فرستادند تا حساب [[هند]]ی را بیاموزد خوارزمی پس از بازگشت از [[هند]] دو اثر «'''حساب الهند'''» و دیگری «'''الجبر و المقابله'''» را نگاشت. وی نتایجی را که [[یونان]]یان و [[هند]]یان بدست آورده بودند را تلفیق کرد و بدین ترتیب سبب انتقال مجموعه‌ای از معلومات [[جبر]]ی حسابی شد که در ریاضیات [[قرون وسطی]] تأثیر عمیقی گذاشت.<ref>{{یادکرد|نویسنده = جرج ساترن|عنوان = جلد یک|ناشر = |شهر = |صفحه =۵۳۳ |تاریخ = ۱۳۷۵}}</ref>
 
خوارزمی در دربار [[مأمون]] [[خلافت عباسی|عباسی]] بسیار مورد توجه قرار داشته، وی بزرگترین ریاضیدان دربار و از منجمین و مشاورین رصدهای بیت‌الحکمه عباسی به حساب می‌آمده. گویند [[مأمون]] بخش‌های مربوط به هند را بدو واگذار کرده بود که این نشان از آشنایی وی به علوم و سرزمین‌های هند دارد.<ref name="خبرگزاری میراث فرهنگی">{{یادکرد وب| نشانی = http://chn.ir/NSite/FullStory/News/?Id=91827&Serv=0&SGr=0| عنوان = جبر تحفه خوارزمی به جهانیان| ناشر = خبرگزاری میراث فرهنگی}}</ref> وی همچنین مسئول تهیه اطلسی از نقشه‌های آسمان و زمین بود. شاید وی از جمله کسانی بوده که در اندازه‌گیری طول نصف النهار کره زمین در دشت سنجار شرکت داشته‌است.<ref name="کتاب ماه علوم و فنون"/>
 
واثق خلیفه از قراری که ابن خردادبه حکایت می‌کند تحت تأثیر ذوق کنجکاوی، محمد بن موسی خوارزمی منجم را با عده‌ای به [[بیزانس]] فرستاد تا دربارهٔ محل غاری که می‌گویند [[اصحاب کهف]] در آنجا مدفون شده‌اند تحقیق کند.<ref name="تعاملات علمی جهان اسلام"/>
=== نجوم ===
یکی از کارهای مهم خوارزمی را باید در تلفیق علوم [[یونان]]ی و [[هند]]ی دانست. کاری که در جهان اسلام برای نخستین بار توسط وی صورت گرفت و با نظر به اینکه سرزمین ایران و جهان اسلام به شکل حلقه پیوند دهنده‌ای میان شرق و غرب عالم و دنیاهای اروپاییان و هندیان در میانه ایستاده بوده و با فواصل بعید و شرایط سخت و ناهموار که برای جابجایی انسان‌ها و به تبع آن انتقال فرهنگ‌ها و دانش‌ها وجود داشت، هر زمان اهمیت این خدمت بزرگ در چنان عصر و زمانی برای بشر امروزی بیشتر نمایان می‌شود. خوارزمی در سایر رشته‌های علوم و مخصوصاً [[نجوم]] هم کاری جالب و سودمند انجام داد؛ او دو کتاب در [[اسطرلاب]] نوشت؛ [[اطلس]]ی از نقشه آسمان و زمین تهیه کرد؛ و نیز نقشه‌های جغرافیایی [[بطلمیوس]]<ref group="واژه‌نامه">Claudius Ptolemy</ref> را اصلاح کرد.<ref name="جبر در جهان اسلام"/>
عنوان کتاب نجومی خوارزمی «''[[زیج]] السند هند''» است. اصل آن به زبان [[سانسکریت]] است که توسط یکی از اعضای هیئت سیاسی در عصر [[منصور (خلیفه)|منصور]] [[خلافت عباسی|عباسی]] به جهان اسلام انتقال یافت. «[[زیج]]» به معنی دسته‌ای از جداول نجومی بوده و «السند هند» نیز تحریفی از کلمه سانسکریت «سدهانته» عنوان اصلی کتاب بوده‌است.<ref name="خوارزمی، آزرمی"/>
این ترجمه مبنای آثار نجومی شد که [[محمد بن ابراهیم فزاری]] و [[یعقوب بن طارق]] در اواخر قرن دوم هجری تصنیف کردند. اهمیت این کتاب امروز در این است که نخستین اثر نجومی عربی است که به صورت کامل به دست ما رسیده‌است. خوارزمی در تهیه [[زیج]] خود تنها تابع سند هند یا مجسطی بطلمیوس نبوده و به آثار منجمان ایرانی نیز نظر داشته و مطابق با رای خود مطالب را اختیار کرده‌است. مهم‌ترین شخصیت علمی که از [[زیج]] خوارزمی فراوان استفاده کرده، همانا [[ابوریحان بیرونی]] است که حتی وی کتابی دربارهٔ تحلیل علل زیج خوارزمی نوشته‌است. در سده دهم هجری این زیج توسط مسلمة بن احمد مجریطی تهذیب شد و در سال ۱۱۲۶ م. توسط آدلار آوباث به زبان لاتینی ترجه شد. متخصصان نجوم و ستاره‌شناسی این بخش را بهتر درک می‌کنند که جداول خوارزمی علاوه بر «جیب» مشتمل بر «ظل» نیز است. جیب یا جیا در اصل همان وتر است. رساله نجوم خوارزمی در واقع شامل جدول سینوس‌هاست که اولین بار منجمان هندی در قرن پنجم میلادی وارد ریاضی کردند و همین واژه وتر و جیب و جیا بود که وقتی از زبان عربی وارد ادبیات علمی شد، توسط مترجمان قرون وسطی به زبان لاتینی به «[[سینوس]]» ترجمه شد.<ref name="خوارزمی، آزرمی"/><ref name="خبرگزاری میراث فرهنگی"/> ساختار ریاضی و مقادیر بنیادین پارامتر کلیه جدول‌ها در ترجمه لاتین «''[[زیج]] السند هند''» خوارزمی عملاً بررسی شده و براساس اطلاعات ریاضی که بدست آمده می‌توان اصل و منشأ این جداول را به تحقیق مشخص نمود، یکی از جدول‌هایی که ساختار ریاضی آن هنوز مشخص نشده، جدول مربوط به «''تعدیل زمان''» در زیج خوارزمی می‌باشد.<ref name="زیج خوارزمی">{{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی =دالن| نام =بنوفان| نام خانوادگی۲ =کنعانی| نام۲ =ناصر| عنوان =نگاهی دیگر به زیج خوارزمی بررسی و تعدیل جداول زمان | ژورنال =آینه میراث| مکان =| ناشر = | دوره =جدید| شماره =| سال =سوم| صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی = بهار ۱۳۸۴ | doi =}}</ref>
 
محمدبن موسی همچنین دو کتاب در [[اسطرلاب]] دارد که اسم‌هایی تقریباً نزدیک به هم دارند: یکی کتاب «''عمل الاصطرلاب''» دربارهٔ چگونگی ساختن اسطرلاب، و دیگری اثر «''العمل بالاصطرلاب''» در چگونگی به کار بردن و استفاده از این وسیله اندازه‌گیری نجومی. این دو کتاب مانند بسیاری از کتاب‌های دیگر در این زمینه باید نوشته شده باشد و اگر هم مطلب تازه‌ای در آن‌ها مطرح شده باشد نمی‌دانیم چرا که شاید تنها ویژگی مهم این دو اثر و نیز کتاب «'''الرخامه'''» خوارزمی که دربارهٔ ساعت آفتابی افقی نوشته شده، این باشد که هیچ اثری نه از متن عربی آن‌ها و نه ترجمه‌ای به زبان دیگر باقی نمانده و فقط گهگاه معاصران وی که به اصل کتاب‌ها دسترسی داشته‌اند، اشاراتی و گریزهایی به کتاب می‌زنند. این کتاب بیشتر برای تعیین اوقات [[نماز]] نوشته شده که بعدها اساس و پایه محاسبات [[مثلثات]] کروی قرار گرفت.<ref name="خوارزمی، آزرمی"/> خوارزمی مقاله‌ای هم با نام «''مقاله فی استخراج تاریخ الیهود و اعیادهم''» دارد که با دقت در نام این اثر متوجه می‌شویم که وی هم از وجه منجم بودن و هم جغرافیادانجغرافی‌دان و مورخ بودنش در تنظیم این مقاله استفاده کرده‌است. نسخه‌ای خطی از این مقاله در کتابخانه بانکیپور موجود است و می‌توان فهمید که این دانشمند فن‌شناس، تنها در حوزه مطالعات خاور فعال نبوده و نیم‌نگاهی هم به باختر عالم داشته‌است، آن هم در حوزه‌ای مثل یهود با آن همه حساسیت‌هایی که هماره در جهان اسلام نسبت به این قوم و آیین وجود داشته و چنین حرکتی جای تأمل بیش از پیش در کار وی و هم‌عصرانشهم عصرانش را می‌طلبد.<ref name="خبرگزاری میراث فرهنگی"/>
 
=== تاریخ و جغرافیا ===
در بخش معرفی آغازین این نوشتار، از محمدبن موسی الخوارزمی المجوسی با عناوین مورخ و جغرافیادانجغرافی‌دان نیز یاد شد که ذکر این موارد بی‌دلیل نبوده و دلیل آن ارجاع به کتابی تحت عنوان «'''صورة الارض'''» است و نیز کتابی نایافته ولی منتسب به خوارزمی تحت نام «'''التاریخ'''». جغرافیای خوارزمی با عنوان صورةالارض، تمام آن عبارت از طول‌ها و عرض‌های شهرها و محل‌های مختلف روی ربع مسکون بود و در هر بخش جاها بر حسب «هفت اقلیم» مرتب شده بود که این تقسیم‌بندی پیشتر نیز سابقه داشت. نام‌های بسیاری جای‌ها که در کتاب بطلمیوس آمده، در کتاب خوارزمی هم دیده می‌شود و مختصات ذکر شده بر آنها، گاه یکسان یا بنابر روشی منظم متفاوت است ولی بسیار دور از آن است که ترجمه یا اقتباسی از رساله بطلمیوس بوده باشد و ترتیب نقشه‌ها و کتاب از ریشه متفاوت است. این کتاب را «نالینو»<ref group="واژه‌نامه">Carlo Alfonso Nallino</ref> به ایتالیایی ترجمه کرده و او اساس نقشه در دسترس خوارزمی را نقشه دقیق تهیه شده به امر مأمون می‌داند که حتی از نقشه‌های بطلمیوس دقیق‌تر بوده‌است و بعید نیست خود خوارزمی هم جزو دست‌اندرکاران نقشه اصلی بوده باشد. به هر حال نقشه‌ای که از متن خوارزمی استخراج می‌شود از چند لحاظ درست‌تر از نقشه بطلمیوس است مخصوصاً سرزمین‌هایی که زیر فرمان اسلام قرار داشتند. بهبود عمده آن کوتاه کردن درازی گزاف دریای مدیترانه در نقشه‌های بطلمیوس است. هر چند گاه اشتباهاتی بیش از بطلمیوس هم دارد.<ref name="خبرگزاری میراث فرهنگی"/>
این کتاب شش بخش داشت و شامل مطالب زیر بود:<ref name="خوارزمی، آزرمی"/>
# فهرست اسامی شهرها