تفاوت میان نسخه‌های «شطرنج»

۹۹ بایت حذف‌شده ،  ۵ ماه پیش
تصحیح برخی اشتباهات موضوعی و نوشتاری؛ و رفع مشکلات برخی از منابع
(خنثی‌سازی ویرایش 26657880 توسط 151.235.205.166 (بحث))
برچسب: خنثی‌سازی
(تصحیح برخی اشتباهات موضوعی و نوشتاری؛ و رفع مشکلات برخی از منابع)
|-
| '''سبک(ها)'''
| [[بازی‌های تخته‌ای|بازی تخته‌ای]]{{سخ}}[[بازی‌های استراتژیک|بازی استراتژیک]]
|-
| '''تعداد بازیکنان'''
|-
| '''مهارت (های) موردنیاز'''
| [[راهبردراهبرد، شطرنج|راهبرد]]، [[تاکتیک‌های شطرنج|تاکتیک‌ها]]
|-
|}
'''شطرنج''' یا '''چترنگ'''<ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=Saleminejad|نام=Hossein|کد زبان=en|وبگاه=www.vajehyab.com|نشانی=https://www.vajehyab.com/dehkhoda/چترنگ|عنوان=معنی چترنگ {{!}} لغت‌نامه دهخدا|بازبینی=2018-07-22}}</ref> یک [[بازی]] دونفره است که بر روی [[صفحه شطرنج]] و با استفاده از [[مهره‌های شطرنج]] ([[شاه (شطرنج)|شاه]]، [[وزیر (شطرنج)|وزیر]]، [[رخ (شطرنج)|رخ]]، [[فیل (شطرنج)|فیل]]، [[اسب (شطرنج)|اسب]] و [[سرباز (شطرنج)|سرباز]]) انجام می‌شود. هر یک از مهره‌های شطرنج به شکل مخصوصی حرکت می‌کنند و قادر به زدن مهره‌های حریف نیز هستند. هدف این بازی مات کردنِ حریف است؛ یعنی ایجاد وضعیتی که شاه حریف هیچ راهی برای فرار نداشته باشد. همچنین بازی درصورت تسلیم اختیاریِ یکی از بازیکنان نیز به پایان می‌رسد؛ این اتفاق معمولاً وقتی می‌افتد که شکست اجتناب‌ناپذیر به‌نظر برسد. بازی شطرنج همچنین در چندین حالت ممکن است با تساوی ختم شود. بازی شطرنج به سه بخشِ [[شروع بازی]] یا [[گشایش (شطرنج)|گشایش]]، وسط بازی و [[آخر بازی (شطرنج)|آخر بازی]] تقسیم می‌شود که در هر یک از این مراحل، تاکتیک‌ها، استراتژی‌ها و سبک‌های متفاوتی به‌کار بسته می‌شوند. مهره‌های شطرنج دارای ارزش متفاوتی هستند و برای ثبتِ حرکات، با نمادهای ویژه‌ای نوشته می‌شوند. شطرنج دارای تاکتیک‌هایی ازجمله [[چنگال (شطرنج)|چنگال]] و [[آچمز]] و دارای جنبش‌ها و حرکات ویژه‌ای مانند [[حرکت قلعه (شطرنج)|حرکت قلعه]]، [[آن‌پاسان]] و [[ترفیع پیاده]] است.
 
قدمت این بازی به سدهٔ ششم میلادی در شرق [[هندوستان]] بازمی‌گردد. نوع اولیهٔ شطرنج با نام [[زبان سانسکریت|سانسکریتِ]] ''[[چاتورانگا]]'' در [[امپراتوری گوپتا]] ابداع شد و در زمان حکومت [[انوشیروان|خسرو انوشیروان]] ساسانی به [[ایران]] معرفی شد. شطرنج در ایران، با کمی تغییر در قوانین بازی، نام [[شطرنج تاریخی ایران|چَترَنگ]] را بر خود گرفت و با فتح قلمرو [[ساسانیان|امپراتوری ساسانیان]]، توسط [[مردم عرب|عرب‌ها]] در سراسر [[جهان اسلام]] رایج شد و «شطرنج» نام گرفت. ایرانیان و اعراب از [[قرن نهم میلادی]]، [[اروپا]] و [[روسیه]] را با شطرنج آشنا کردند؛ به همین دلیل در اغلب [[زبان‌های اروپایی]] نام این بازی برگرفته از واژهٔ «شطرنج» یا «شاه» (مهرهٔ اصلی بازی) و نام بیشتر مهره‌ها هم برگرفته از نام‌های فارسی و عربی آن‌هاست. در اروپا، رفته‌رفته شطرنج دستخوش تغییراتی شد و با [[تغییر شکل]] حرکت برخی مهره‌ها پویایی و سرعت بازی افزایش یافت.
 
در اواخر [[قرن نوزدهم]]، رقابت [[قهرمانی شطرنج جهان]] بنیادگذاری‌شد. نخستین قهرمان رسمی شطرنج جهان [[ویلهلم اشتاینیتس]]، شطرنج‌باز یهودی اهل [[بوهم]] بود که در سال ۱۸۸۶ با غلبه بر [[یوهانس سوکرتورتتسوکرتورت]] ِانگلیسی این عنوان را به‌دست‌آورد. [[ماگنوس کارلسن]] ِ نروژی قهرمان فعلی شطرنج جهان است که با غلبه بر [[ویسوآناتان آناند]] در سال ۲۰۱۳ صاحب این عنوان شد. در سال ۱۹۲۴، [[فیده|سازمان بین‌المللی شطرنج جهان]] (فیده) بنیادگذاری شد و به‌تدریج مسابقات و عناوین تازه‌ای به‌وجود آمدند. رقابت‌های بین‌المللی شطرنج در طول [[جنگ جهانی دوم]] متوقف شد و پس از جنگ جهانی دوم، فیده مسئولیت برگزاری رقابت قهرمانی شطرنج جهان را بر عهده گرفت. تاکنون ۱۷۰ فدراسیون ملی عضو فیده شده‌اند و این سازمان را به یکی از بزرگ‌ترین نهادهای ورزشی جهان تبدیل کرده‌اند. فیده تلاش فراوانی برای افزودن شطرنج به [[بازی‌های المپیک]] داشته، اما این اتفاق هرگز نیفتاده و به‌جای آن از سال ۱۹۲۷ [[المپیاد شطرنج]] بین تیم‌های ملی شطرنج کشورهای مختلف دنیا برگزار می‌شود. فیده همچنین درجه‌هایی چون [[استاد فیده]]، [[عنوان‌های فیده#استاد بین‌المللی|استاد بین‌المللی]] و [[استادبزرگ شطرنج|استادبزرگ]] را به بهترین شطرنج‌بازان دنیا اهدا می‌کند. استاد بزرگ، پس از قهرمان جهان، معتبرترین عنوانی است که یک بازیکن شطرنج می‌تواند به‌دست آورَد و گفته می‌شود که نخستین بار [[نیکلای دوم]]، تزار [[روسیه|روسیه،]] در سال ۱۹۱۴ گروهی از بهترین شطرنج‌بازان دنیا را استاد بزرگ نامید.
 
شطرنج‌بازان اهل [[اتحاد شوروی]] در دوران پس از جنگ جهانی دوم به قدرت بی‌رقیب شطرنج جهان تبدیل شدند، به‌طوری‌که تا سال ۱۹۷۲ تمامی رقابت‌های قهرمانی جهان بین شطرنج‌بازان کشور شوراها برگزار شده‌بود. در این سال [[بابی فیشر]] آمریکایی که بسیاری او را بهترین شطرنج‌باز تاریخ می‌دانند، عنوان قهرمانی را از شوروی خارج ساخت. پس از فیشر نیز این عنوان دوباره به شوروی بازگشت و به‌ترتیب، [[آناتولی کارپف]]، [[گری کاسپارف]] و [[ولادیمیر کرامنیک]] صاحب این عنوان شدند و تا سال ۲۰۰۷ که [[ویسواناتان آناند]] ِهندی به مقام قهرمانی رسید، این عنوان در شوروی و روسیه باقی ماند.
هم زنان و هم مردان امکان کسب عنوان قهرمانی شطرنج جهان و دریافت درجات استادی را دارند و [[تورنمنت شطرنج|تورنمنت‌های شطرنج]] اغلب بدون محدودیت جنسیتی و سنّی برگزار می‌شوند، اما درجات و عناوین مخصوصی هم برای شطرنج‌بازان زن در نظر گرفته شده که دریافت آن‌ها شرایط آسان‌تری دارد و مسابقهٔ قهرمانی شطرنج زنان جهان هم برای تعیین بهترین بانوی شطرنج‌باز دنیا برگزار می‌شود. فیده همچنین مسابقات قهرمانی جهان را برای رده‌های سنّی مختلف و به‌طور جداگانه برای دختران و پسران برگزار می‌کند و درجات استادبزرگی مخصوصی را هم به بهترین طراحان و حل‌کنندگان مسائل شطرنج اهدا می‌کند.
 
شطرنج رابطهٔ نزدیکی با [[ریاضیات]] و [[رایانه]] دارد. در سال ۱۹۹۷، [[دیپ بلو]]، ساختهٔ شرکت [[آی‌بی‌ام]]، توانست برای نخستین بارگری کاسپارف، قهرمان وقت شطرنج جهان، را شکست دهد. مسابقات شطرنج گاهی با محدودیت زمانی برگزار می‌شوند و عنوان شطرنجِ سریع و برق‌آسا برای مسابقاتی که زمان کوتاهی دارند استفاده می‌شود. در کنار انواع شطرنج کلاسیک،رسمی (استاندارد، سریع و برق‌آسا)؛ انواع دیگری از این بازی،بازی مانند [[شطرنج آرماگدون، شطرنج بولت، شطرنج سیامی]] و [[شطرنج ۹۶۰]] هم علاقه‌مندان زیادی دارند.
 
== قوانین تعریف شده در فیده ==
نخستین گام برای آغاز بازی شطرنج، چیدن درست مهره‌ها در [[صفحه شطرنج|صفحهٔ شطرنج]] است. [[صفحهٔ شطرنج]] ۸×۸ است و هر خانه دارای یک عدد و یک حرف است. اعداد از پایین به بالا از ۱ تا ۸ هستند و حروف طبق [[الفبای انگلیسی]] از چپ به راست از a تا h هستند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Edward Scimia|نشانی=http://chess.about.com/od/rulesofchess/ss/Boardsetup.htm|عنوان=How to Set Up a Chess Board|ناشر=[[ابوت.کام|About.com]]|تاریخ بازبینی=7 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD198xd5 | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> همیشه رخ‌ها در آغاز بازی در گوشهٔ زمین قرار می‌گیرند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Edward Scimia|نشانی=http://chess.about.com/od/rulesofchess/ss/Boardsetup_2.htm|عنوان=Placing the Rooks|ناشر=[[ابوت.کام|About.com]]|تاریخ بازبینی=7 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD19PoHB | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> محل قرارگیری اسب‌ها کنار رخ‌ها است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Edward Scimia|نشانی=http://chess.about.com/od/rulesofchess/ss/Boardsetup_3.htm|عنوان=Placing the Knights|ناشر=[[ابوت.کام|About.com]]|تاریخ بازبینی=7 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD19ftq3 | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> فیل‌ها نیز کنار اسب‌ها قرار می‌گیرند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Edward Scimia|نشانی=http://chess.about.com/od/rulesofchess/ss/Boardsetup_4.htm|عنوان=Placing the Bishops|ناشر=[[ابوت.کام|About.com]]|تاریخ بازبینی=7 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD19tcW4 | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> پس از قرارگیری این مهره‌ها کنار یک‌دیگر، تنها دو خانه در ردیف پایانی باقی می‌مانند. وزیر در یکی از این دو خانه و در خانهٔ هم‌رنگ خود قرار می‌گیرد. وزیر سفید بر خانهٔ سفید و وزیر سیاه بر خانهٔ سیاه قرار می‌گیرد.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Edward Scimia|نشانی=http://chess.about.com/od/rulesofchess/ss/Boardsetup_5.htm|عنوان=Placing the Queens|ناشر=[[ابوت.کام|About.com]]|تاریخ بازبینی=7 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1A7XgE | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> شاه‌ها نیز که بلندترین مهره‌های شطرنج هستند و دارای صلیبی بر روی سر خود هستند، در کنار وزیر قرار می‌گیرند. شاه باید در خانهٔ غیر هم‌رنگ خود قرار گیرد. شاه سفید بر روی خانهٔ سیاه و شاه سیاه بر روی خانهٔ سفید قرار می‌گیرد.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Edward Scimia|نشانی=http://chess.about.com/od/rulesofchess/ss/Boardsetup_6.htm|عنوان=Placing the Kings|ناشر=[[ابوت.کام|About.com]]|تاریخ بازبینی=7 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1AM65x | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> سربازان نیز که کوتاه‌ترین و متعددترین مهره‌ها در شطرنج هستند، جلوی مهره‌های دیگر قرار می‌گیرند. هر بازیکن باید ۸ سرباز داشته‌باشد.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Edward Scimia|نشانی=http://chess.about.com/od/rulesofchess/ss/Boardsetup_7.htm|عنوان=Placing the Pawns|ناشر=[[ابوت.کام|About.com]]|تاریخ بازبینی=7 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1AZsQ2 | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
بازی توسط یک مهرهٔ سفید آغاز می‌گردد و پس از آن، یک مهرهٔ سیاه حرکت می‌کند. بازی همین‌گونه و طبق همین روند ادامه پیدا می‌کند و بازیکنان به ترتیب (به نوبت ) مهره‌های سفید و سیاه (روشن و تیره) خود را حرکت می‌دهند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessvariants.org/multimove.dir/whiteblack.html|عنوان=White and Black Chess|ناشر=Chessvariants.org|تاریخ بازبینی=7 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1Ani7G | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
=== زمان بازی ===
[[پرونده:Olimpiada Bled Slovenija deska.jpg|بندانگشتی|راست|ساعت شطرنج دیجیتال به صفحهٔ شطرنج وصل‌شده و حرکات بازی را ثبت می کندمی‌کند.]]
نخستین [[ساعت شطرنج|ساعت مکانیکی شطرنج]] توسط «توماس برایت ویلسون» (۱۸۴۳–۱۹۱۵) اختراع‌شد و در مسابقات شطرنج [[لندن]] در سال ۱۸۸۳ مورد استفاده قرار گرفت.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Robert Byrne|نشانی=http://www.nytimes.com/1987/10/20/nyregion/in-chess-clock-makes-nerves-jump.html|عنوان=In Chess, Clock Makes Nerves Jump|ناشر=[[نیویورک تایمز|The NewYork Times.com]]|تاریخ=20 October 1987|تاریخ بازبینی=31 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FZcE0BEu | تاریخ بایگانی = 022 April 2013}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessinvasion.com/timing-chess-game.html |عنوان=Timing a Chess Game – Using a Chess Clock to Time a Game|ناشر=Chessinvasion.com|تاریخ بازبینی=8 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1BQ2fb | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
یک ساعت شطرنج متشکل از دو ساعت است که با یک‌دیگر ارتباط دارند و وقتی یکی از آن‌ها متوقف می‌شود، دیگری وقت را آغاز می‌کند. ساعت‌های امروزی آنالوگ و دیجیتال و دارای ویژگی پرچم هستند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chesscorner.com/tutorial/chess_clock/chess_clock.htm|عنوان=The Chess Clock|ناشر=Chesscorner.com|تاریخ بازبینی=31 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FZcELbG4 | تاریخ بایگانی = 022 April 2013}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessinvasion.com/clock.html |عنوان=The Chess Clock – Timing the Game of Chess|ناشر=Chessinvasion.com|تاریخ بازبینی=8 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1Bg7yx | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref><ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Edward Scimia|نشانی=http://chess.about.com/od/tipsforbeginners/a/Learning-To-Use-A-Chess-Clock.htm|عنوان=Learning to Use a Chess Clock |ناشر=[[ابوت.کام|About.com]]|تاریخ بازبینی=8 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1Bvt0n | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
=== پایان بازی ===
بازی‌های شطرنج معمولاً با پیروزی یکی از بازیکنان به پایان می‌رسد. بازیکن به‌منظور پیروزی باید شاه حریف را کیش کند و همهٔ خانه‌هایی را که شاه می‌تواند به آن حرکت کند، تحت پوشش قرار دهد. بازیکن می‌تواند در هر جای بازی که خواست، بازی را واگذار کند و این رخداد زمانی روی می‌دهد که بازیکن باخت خود را قطعی بداند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.learnchessrules.com/end.htm|عنوان=Chess Rules: to End the Game|ناشر=Learnchessrules.com|تاریخ بازبینی=31 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FZcEZOcE | تاریخ بایگانی = 022 April 2013}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessinvasion.com/ending-a-game-of-chess.html|عنوان=Ending a Game of Chess – How a Chess Game Ends|ناشر=Chessinvasion.com|تاریخ بازبینی=8 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1C8h0w | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
[[تساوی (شطرنج)|تساوی در شطرنج]] یکی دیگر از راه‌های پایان بخشیدن به بازی است. پنج حالت وجود دارد که در آن تساوی در شطرنج رخ می‌دهد:
* '''توافق دوطرفه:''' انجام این حالت در هر مرحله از بازی امکان‌پذیر است و فقط باید دو طرفِ بازی تساوی را بپذیرند.
* '''پات:''' زمانی رخ می‌دهد که هیج مهره‌ای نتواند حرکتی در صفحهٔ بازی انجام دهد و شاه در حالتِ کیش نباشد و درضمن نتواند هیچ حرکتی انجام‌دهد.
* '''تکرار سه‌گانه:''' اگر یکی از طرفین بتواند اثبات کند که یک موقعیت واحد برای بار سوم در صفحه پدیدار شده، خواه این تکرار در سه حرکت متوالی یا غیر متوالی پیش آمده باشد بازی مساوی می‌شود.
* '''قانون پنجاه حرکت:''' چنانچه پنجاه حرکت متوالی انجام شود بدون این که پیاده‌ای حرکت کرده باشد یا سواری گرفته شده باشد بازی می‌تواند با ادعای یکی از طرفین مساوی اعلام شود.
* '''نداشتن نیروی کافی برای مات کردن شاه:''' اگر کیش مات کردن شاه امکان‌پذیر نباشد، بازی مساوی می‌شود. این حالت زمانی رخ می‌دهد که مهره‌های کافی برای کیش مات کردن شاه در صفحهٔ بازی وجود نداشته باشد. برای مثال، یک شاه و یک فیل در مقابل یک شاه باشند.<ref>{{یادکرد وب |نشانی=http://www.chess.com/learn-how-to-play-chess|عنوان=How to Play Chess: Rules & Basics|ناشر=Chess.com|تاریخ بازبینی=31 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FZcEtY7y | تاریخ بایگانی = 022 April 2013}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessinvasion.com/draw.html |عنوان=Chess Draw – An Ending to the Chess Game|ناشر=Chessinvasion.com|تاریخ بازبینی=12 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1CZ33O | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
* '''کیش دائم''': اگر یکی از بازیکنان شاه حریف را در معرض کیش دائمی قرار دهد. یعنی شاه راهی برای خروج از کیش در حرکت‌های بعدی نداشته باشد.<ref>مایزلیس، ایلیا لویچ. ''تئوری بنیادی شطرنج''، ترجمهٔ رضا رضایی، چاپ سوم، تهران: ساغر و فرزین، ۱۳۷۸. صص۳۲–۳۳ {{شابک|5-19-000696-4}}.</ref>و حرکات ادامه دارد
 
=== پیشینیان (۶۰۰–۱۰۰۰ میلادی) ===
{{چاتورانگا}}
شطرنج در [[سده ۴ (میلادی)|سدهٔ چهارم]]<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.eudesign.com/chessops/basics/cpr-hist.htm|عنوان=ChessOps - The HISTORY OF CHESS|ناشر=Eudesign.com|تاریخ بازبینی=10 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1CkZkh | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> یا [[سده ۶ (میلادی)|ششم میلادی]] از شمال‌غربی [[هند]] سرچشمه گرفته‌است. در آن زمان، [[امپراتوری گوپتا]] بر هند فرمان می‌راند.<ref name="history-about">{{یادکرد وب|نویسنده=Edward Scimia|نشانی=http://chess.about.com/od/chesshistory/a/History-Of-Chess-Part-I-Before-Chess.htm|عنوان=History of Chess, Part I: Before Chess|ناشر=[[ابوت.کام|About.com]]|تاریخ بازبینی=11 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1Dj3Yl | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> شاهان هند بر این باور بودند که یادگیری جنگ موجب یادگیری ارزش‌های دلاوری، تصمیم‌گیری، شکیبایی و شجاعت می‌شود؛ بنابراین، تصمیم گرفتند که جنگ را مدل‌سازی کنند. رایج‌ترین داستان در مورد اختراع شطرنج این است که شطرنج اختراع یک قدّیس هندی بوده‌است. شاه هند که "بالهات" نام داشت، از قمار و اعتیاد به بازی‌های شانسی خشمگین شده‌بود. او از این قدّیس هندی که "سیساً نام داشت، درخواست کرد بازی‌ای ایجاد کند که در آن بتوان دوراندیشی و استدلال کرد و چیزی به‌عنوان شانش در آن وجود نداشته باشد. مدتی بعد، سیسا با صفحه‌ای متشکل از ۶۴=۸×۸ خانه نزد شاه آمد. دو [[ارتش]] متشکل از ۳۲ مرد با دو رنگ مختلف، صفحه را پُر کرده‌بودند و آرمانِ هر ارتش، دستگیری و کشتن شاه ارتش حریف بود. این بازی "[[''چاتورانگا]]"'' نام گرفت. صفحهٔ شطرنج "آشتاپاداً نام داشت.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessncrafts.com/chess-history.html |عنوان=History Of Chess,Brief History Of Chess,History Of Chess Piece ..|ناشر=Chessncrafts.com|تاریخ بازبینی=10 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1D7bbN | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.learn-and-play-online-chess.com/birth-of-chess.html|عنوان=Birth of Chess |ناشر=Learn-and-play-online-chess.com|تاریخ بازبینی=11 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1DNK2V | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
واژهٔ چاتورانگا از [[زبان سانسکریت]] سرچشمه گرفته و به‌معنی «چهار عضو» است که به ۴ عضو نظامی [[ارتش هند]] یعنی [[ارابه]]‌ها، [[فیل]]‌ها، [[سواره‌نظام]] و [[پیاده‌نظام]] اشاره دارد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://history.chess.free.fr/india.htm|عنوان=India - History of Chess|ناشر=History.Chess.Free.fr|تاریخ بازبینی=10 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1Dw5rV | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> پیروزی بازیکنان در چاتورانگا به سرنوشت یکی از مهره‌ها (شاه کنونیِ شطرنج) بستگی داشت. تعداد خانه‌های موجود در صفحهٔ این بازی ممکن است ۱۰۰ خانه یا حتی بیشتر از آن باشد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.iloveindia.com/sports/chess/history.html|عنوان=History of Chess in India|ناشر=Iloveindia.com|تاریخ بازبینی=10 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1HHJAV | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
=== ریشه‌های بازی امروزی (۱۰۰۰–۱۸۵۰) ===
[[پرونده:UigChessmen SelectionOfKings.jpg|بندانگشتی|راست|دو شاه و دو وزیر [[شطرنج جزیره لوئیس|شطرنج جزیرهٔ لوئیس]] کشف‌شده در [[لوئیس (جزیره)|جزیرهٔ لوئیس]] که مربوط به سدهٔ دوازدهم میلادی است و اکنون در [[موزه بریتانیا]] نگه‌داری می‌شود.]]
[[پرونده:Shatranj.jpg|بندانگشتی|[[شطرنج نیشابوری]] کشف‌شده در [[نیشابور]]، ایران که مربوط به [[سده ۱۲ (میلادی)|سدهٔ دوازدهم میلادی]] است و در [[موزه متروپولیتن نیویورک]] نگه‌داری می‌شود.]]
شطرنج توسط بازرگانان ایرانی به [[اروپا]] رسید.<ref name="uschess.org">{{یادکرد وب|نشانی=http://www.uschess.org/content/view/7326/28/|عنوان=Chess History |ناشر=US Chess.org|تاریخ بازبینی=12 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1IvWd4 | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> در حدود سال ۱۰۰۰ میلادی، شطرنج به اروپا و [[روسیه]] رسید و به زودی در [[ژاپن]] و [[جمهوری خلق چین|چین]] گسترش یافت.<ref name="history-about"/> در حدود سال ۱۲۰۰ میلادی، شطرنج به [[اروپای جنوبی]] رسید و در اواخر [[سده ۱۵ (میلادی)|سدهٔ پانزدهم]] تغییراتی در این بازی پدید آمد.<ref name="conservapedia.com">{{یادکرد وب|نشانی=http://www.conservapedia.com/Chess#The_Board|عنوان=Chess|ناشر=Conservapedia.com|تاریخ بازبینی=14 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1J7xUj | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> مهرهٔ «فِرز» که در [[زبان فارسی|زبان پارسی]] به معنای مشاور مرد شاه (وزیر) است. اما هنگامی که شطرنج وارد اروپا شد، اروپاییان آن را به «ملکه» (Queen) تغییر دادند. در آن زمان، وزیر ضعیف‌ترین مهرهٔ بازی بود و فیل نیز از مهره‌های ضعیف بود و این باعث می‌شد که سرعت بازی بسیار کندتر از سرعت امروزی بازی باشد.<ref name="uschess.org"/> این قانون که سرباز در نخستین حرکت خود می‌تواند دو خانه به جلو حرکت کند نیز در اروپا ساخته‌شد.<ref name="conservapedia.com"/>
 
[[پرونده:Luis Ramirez de Lucena, arte de ajedrez.jpg|بندانگشتی|180px|راست|صفحه‌ای از کتاب ''تکرار عشق و هنر بازی شطرنج''.]]
نخستین کتاب شطرنج توسط فردی به نام «ویسِنت» نوشته شد و در سال ۱۴۹۵ در [[والنسیا]] منتشر شد که تقریباً همهٔ موارد شطرنج امروزی را در بر می‌گرفت. این کتاب تاکنون از بین رفته‌است. قدیمی‌ترین کتاب به‌جا مانده دربارهٔ شطرنج امروزی، جریان بازی و قوانین حرکات به نام<ref name="free.fr">{{یادکرد وب |نویسنده=Dr. Ricardo Calvo|نشانی=http://history.chess.free.fr/papers/Calvo%201998.pdf|عنوان=Valencia Spain: The Cradle of European Chess |ناشر=Chess.free.fr|فرمت=PDF|تاریخ بازبینی=14 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1JfvOo | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> ''تکرار عشق و هنر بازی شطرنج''<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://bvpb.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=201&path=4869&forma=&presentacion=pagina&config_zoom=S|عنوان=Repetición de amores y Arte de ajedrez. [Inc. San Román...|ناشر=BVPB.mcu.es|تاریخ بازبینی=14 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1K3fRr | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> توسط «[[لوئیس رامیرز د لوسنا]]» نوشته‌شد و در سال ۱۶۴۶ یا ۱۴۹۷ در [[سالامانکا]] منتشر شد.<ref name="free.fr"/> پس از لوسنا، نویسندگانی ازجمله «[[پدرو دامینو]]»،دامینو، «[[جیووانی لئوناردو دی بونا]]»،بونا، «[[گیولیو چزاره پلریو]]»،پلریو، «[[جیاچینو گرکو]]» و «[[روی لوپس|روی لوپس د سگورا]]» اشاره کرد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.buzzle.com/articles/history-of-chess.html|عنوان=History of Chess|ناشر=Buzzle.com|تاریخ بازبینی=14 March 2013||کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1KxIBh | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
در [[سده ۱۸ (میلادی)|سدهٔ هجدهم]]، [[فرانسه]] قدرت شطرنج جهان را به دست گرفت. در آن زمان، «[[فرانسوافرانسوآ-آندره دانیکندانیکان فیلیدور]]» بهترین بازیکن شطرنج جهان اهل فرانسه بود.<ref name="about-france">{{یادکرد وب |نویسنده=Edward Scimia|نشانی=http://chess.about.com/od/chesshistory/a/The-History-Of-Chess-Part-Ii-The-Romantic-Era.htm|عنوان=The History of Chess, Part II: The Romantic Era|ناشر=[[ابوت.کام|About.co]]|تاریخ بازبینی=14 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1LDQyK | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> فرانسوا آندره ابتدا یک هنرمند برجستهٔ [[موسیقی]] بود که موسیقی را به‌طور کامل آموزش دیده‌بود، اما در هجده سالگی به شطرنج روی آورد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/455938/Francois-Andre-Philidor |عنوان=François-André Philidor |ناشر=[[دانشنامه بریتانیکا|Britannica Online Encyclopedia]]|تاریخ بازبینی=14 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1LQcnc | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> او نوشته‌های مهمی دربارهٔ قدرت سرباز و ارزش مهره‌ها دارد.<ref name="about-france"/> در آن زمان‌ها، [[قهوه‌خانه]]‌های [[پاریس]] و [[لندن]] محل فعالیت بازیکنان شطرنج بود.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://sites.google.com/site/caroluschess/chess-cafes-and-clubs|عنوان=Chess Cafes and Clubs|ناشر=[[گوگل|Google.com]]|تاریخ بازبینی=14 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1MOvQf | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> سلطهٔ فرانسه بر شطرنج در اواسط [[سده ۱۹ (میلادی)|سدهٔ نوزدهم]] به پایان رسید.<ref name="about-france"/>
 
در اواسط سدهٔ نوزدهم، لندن سلطهٔ خود را بر شطرنج آغاز کرد. این بازی به بازی‌ای برای همهٔ مردم تبدیل شد. باشگاه‌های شطرنج بنیادگذاری شدند؛ کتاب‌های مقدماتی دربارهٔ شطرنج منتشر شدند و [[مجله|مجلات]] و [[مطبوعات]]، بخش‌های مهمی از نشریهٔ خود را به این بازی اختصاص دادند و بر محبوبیت شطرنج افزوده شد. مردم کشورهایی ازجمله آلمان و [[مجارستان]] به این بازی علاقه‌مند شدند، و باشگاه شطرنج لندن در سال ۱۸۰۷ بنیادگذاری شد. مسابقاتی میان بازیکنان انگلستان و فرانسه و هم‌چنین مسابقات مختلفی میان شهرها انجام شد. برای نمونه، باشگاه شطرنج لندن و باشگاه شطرنج [[ادینبرو]] برابر هم بازی کردند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.mark-weeks.com/aboutcom/aa06b11.htm|عنوان=
=== زایش ورزشی (۱۸۵۰–۱۹۴۵) ===
[[پرونده:Stanislaw Chlebowski - Chess Players.jpg|بندانگشتی|راست|بازیکنان شطرنج در سدهٔ نوزدهم در [[استانبول]]، [[ترکیه]]. اثر [[استانیسلاو چلبوسکی]]، نقاش [[لهستان|لهستانی]].]]
[[پرونده:Immortal game animation.gif|بندانگشتی|[[بازی جاویدان]] میان [[آدولف آندرسن]] و [[لیونل کیسریتسکی]] در سال ۱۸۵۱.]]
[[پرونده:Bundesarchiv Bild 101I-295-1561-09, Frankreich, Turkestani in der Wehrmacht.jpg|بندانگشتی|سربازان [[ارتش آلمان نازی]] در فرانسه در سال ۱۹۴۳ در حال بازی‌کردن شطرنج هستند.]]
 
[[مسابقات شطرنج ۱۸۵۱ لندن|نخستین مسابقات بین‌المللی شطرنج]] توسط [[هوارد استانتون]] که خود یک بازیکن شطرنج انگلیسی بود، در سال ۱۸۵۱ برگزار شد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://howardstaunton.com/staunton.shtml |عنوان=Howard Staunton|ناشر=Howardstanton.com|تاریخ بازبینی=14 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1NGe92 | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> [[آدولف اندرسن]] قهرمان این مسابقات شد و در سال ۱۸۵۸، این افتخار را در بازی با [[پل مورفی]] از دست داد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/23667/Adolf-Anderssen|عنوان= Adolf Anderssen (German chess player)| ناشر = [[دانشنامه بریتانیکا|Britannica Online Encyclopedia]]|تاریخ بازبینی= 6 April 2013|کد زبان=en}}</ref> او هم‌چنین در [[بازی جاویدان]] مقابل [[لیونل کیسریتسکی|لیونل کیِسِریتسکی]]<ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://www.chess.com/forum/view/game-analysis/the-immortal-game2|عنوان= The Immortal Game| ناشر = Chess.com|تاریخ بازبینی= 6 April 2013|کد زبان=en}}</ref> و در [[''بازی همیشه سبز]]'' مقابل [[جین دافرسنه|جین دافرِسنه]]<ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://www.chesscorner.com/games/fascinating/int14.htm|عنوان= Fascinating Games| ناشر = Chesscorner.com|تاریخ بازبینی= 6 April 2013|کد زبان=en}}</ref> بازی کرد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=10342|عنوان=The chess games of Adolf Anderssen|ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=14 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1NgDXZ | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
پل مورفی آمریکایی، نابغه‌ای در شطرنج و قوی‌ترین بازیکن شطرنج وقت خود بود. مورفی با دیدن بازی‌های انجام‌شده در خانواده‌اش شطرنج را آموخت.<ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://chess.about.com/od/famouschessplayers/p/Morphy.htm|عنوان= Paul Morphy| ناشر = [[ابوت.کام|About.com]]|تاریخ بازبینی= 6 April 2013|کد زبان=en}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=16002|عنوان=The chess games of Paul Morphy |ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=16 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1O9Nkq | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> [[ویلهلم اشتاینیتس]] زادهٔ [[پراگ]]، [[بوهم]] (اکنون [[جمهوری چک]]) نخستین قهرمان رسمی شطرنج جهان بود. او به‌عنوان بازیکن پیشروِ شطرنج شناخته می‌شود و از سال ۱۸۸۶ تا ۱۸۹۴ قهرمان جهان بود.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=10421|عنوان=The chess games of Wilhelm Steinitz |ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=16 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1OXnfG | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://www.chesscorner.com/worldchamps/steinitz/steinitz.htm|عنوان= Chess World Champions - Wilhelm Steinitz| ناشر = Chesswcorner.com|تاریخ بازبینی= 6 April 2013|کد زبان=en}}</ref>
 
در پایان [[سده ۱۹ (میلادی)|سدهٔ نوزدهم]]، شماری از مسابقات استاد و مسابقات سالانه برگزار شد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.palamede.com/the-history-of-chess-1850-to-1945|عنوان=The History of Chess 1850 to 1945|ناشر=Palamede.com|تاریخ بازبینی=16 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1OvXro | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> ادعا می‌شود که عنوان «استادبزرگ» شطرنج به سال ۱۹۱۴ بازمی‌گردد. در این سال، [[تزار]] [[نیکلای دوم]] روسیه این عنوان را به پنج فینالیست [[سن پترزبورگ]] ([[امانوئل لاسکر|لاسکر]]، کاپابلانکا، آلخین، [[سیگبرت تاراش|تاراش]] و [[فرانک مارشال|مارشال]]) اعطا کرد. البته این یک ادعا و موضوعی بحث‌برانگیز است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://en.chessbase.com/home/TabId/211/PostId/4003990 |عنوان=Edward Winter presents: Unsolved Chess Mysteries (10)|ناشر=Chessbase.com|تاریخ بازبینی=16 March 2013|زبان=Englishانگلیسی|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1PM3tc | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> سرانجام، «فیده» در ۲۰ ژوئیهٔ ۱۹۲۴ در پاریس بنیادگذاری شد.<ref name="fide-found">{{یادکرد وب|نشانی=http://www.fide.com/fide/fide-world-chess-federation.html|عنوان=FIDE - World Chess Federation|ناشر=[[فیده|Fide.com]]|تاریخ=088 April 2009|تاریخ بازبینی=8 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1Qv14J | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> مسابقات قهرمانی شطرنج [[جهان زنان]] در سال ۱۹۲۷ بنیادگذاری‌شد و در نخستین دورهٔ آن، [[ورا منشیکمنچیک]] اهل [[انگلستان]]–[[چکسلواکی]]–روسیه قهرمان شد.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Edward Scimia|نشانی=http://chess.about.com/od/famouschessplayers/a/Womens-World-Chess-Championship.htm|عنوان=Women's World Chess Championship|ناشر=[[ابوت.کام|About.com]]|تاریخ بازبینی=16 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1RBkwq | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=13277|عنوان=The chess games of Vera Menchik |ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=16 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1RPdUq | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> [[خوزه رائول کاپابلانکا]] اهل [[کوبا]] قهرمان شطرنج جهان از سال ۱۹۲۱ تا ۱۹۲۷ بود.<ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://www.chesscorner.com/worldchamps/capablanca/capablanca.htm|عنوان= Chess World Champions - Jose Raul Capablanca| ناشر = Chesscorner.com|تاریخ بازبینی= 6 April 2013|کد زبان=en}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=47544|عنوان=The chess games of Jose Raul Capablanca |ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=16 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1RlfDL | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> [[الکساندر آلخین]] زادهٔ [[مسکو]]، روسیه جانشین کاپابلانکا شد و از سال ۱۹۲۷ تا ۱۹۴۶ چهار عنوان قهرمانی جهان به دست آورد. او هم‌چنین در مسابقات گوناگون عنوان‌های مهمی به‌دست آورده‌است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://www.chesscorner.com/worldchamps/alekhine/alekhine.htm|عنوان= Chess World Champions - Alexander Alekhine| ناشر = Chesscorner.com|تاریخ بازبینی= 6 April 2013|کد زبان=en}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=10240|عنوان=The chess games of Alexander Alekhine |ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=16 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1S6YDK | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
در طول [[جنگ جهانی دوم]]، زندانیان آلمانی بیشتر وقت خود را صرف شطرنج می‌کردند. زندانیان در اردوگاه‌های آلمان شطرنج را از شمع و چوب می‌ساختند. در طول جنگ جهانی، ستاد مرکزی فیده به [[آرژانتین]] منتقل‌شد. در آن زمان، «آگوستو دِ مورو» (رئیس فدراسیون شطرنج آرژانتین)، رئیس فیده شد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chess.com/article/view/world-war-ii-and-chess|عنوان=World War II and Chess|ناشر=Chess.com|تاریخ=30 June 2007|تاریخ بازبینی=13 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1STzHr | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
=== پس از جنگ جهانی دوم (۱۹۴۵) – تاکنون ===
پس از مرگ آلخین در سال ۱۹۴۶، شطرنج جهانی دچار هرج‌ومرج شد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://en.chessbase.com/home/TabId/211/PostId/4003005|عنوان= Alekhine's death – an unresolved mystery?| ناشر = Chessbase.com|تاریخ بازبینی= 6 April 2013|زبان=Englishانگلیسی|کد زبان=en}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/wcc.html|عنوان=The History of the World Chess Championship|ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1SwhwT | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> در سال ۱۹۴۸، فیده رقابت شطرنج جهان را میان پنج نفر برگزار کرد که سرانجام [[میخائیل بوتوینیک]] اهل [[اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی]] قهرمان این جام شد.<ref name="netplaces.com">{{یادکرد وب|نشانی= http://www.netplaces.com/chess-basics/what-is-chess/world-chess-champions.htm|عنوان= World Chess Champions| ناشر = Netplaces.com|تاریخ بازبینی= 6 April 2013|کد زبان=en}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=54194|عنوان=FIDE World Championship Tournament (1948)|ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1TagfY | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> باتوینیک قهرمانی جهان خود را در قهرمانی‌های سال‌های ۱۹۵۱ و ۱۹۵۴ حفظ کرد و آن را در سال ۱۹۵۷ در بازی مقابل [[واسیلی اسمیسلوف]] از دست داد؛ اما این عنوان را دوباره در مسابقهٔ برگشت در سال ۱۹۵۸ به‌دست‌آورد. او این عنوان را در سال ۱۹۶۰ در بازی مقابل [[میخائیل تال]] از دست داد و در سال ۱۹۶۱ در بازی برگشت تال را شکست داد و دوباره عنوان را به‌دست‌آورد. او در سال ۱۹۶۳ این عنوان را در بازی مقابل [[تیگران پتروسیان]] از دست داد و فیده مسابقهٔ برگشت را ازآن‌پس حذف کرد.<ref name="netplaces.com"/><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=11207|عنوان=The chess games of Mikhail Botvinnik|ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1Tun3F | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
پتروسیان از سال ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۹ قهرمان جهان بود.<ref name="petrosian">{{یادکرد وب|نشانی= http://www.chesscorner.com/worldchamps/petrosian/petrosian.htm|عنوان= Tigran Petrosian| ناشر = Chesscorner.com|تاریخ بازبینی= 6 April 2013|کد زبان=en}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=16149|عنوان=The chess games of Tigran Vartanovich Petrosian |ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1UJooy | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> [[بوریس اسپاسکی]] این عنوان را در سال ۱۹۶۹ از چنگ او درآورد.<ref name="petrosian"/><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=21136|عنوان=The chess games of Boris Spassky |ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1UfXee | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> [[بابی فیشر]] اهل ایالات متحده آمریکا در سال ۱۹۷۲ عنوان قهرمان جهان را از چنگ اسپاسکی درآورد و تبدیل به نخستین بازیکن شطرنج غیر روسی شد که به عنوان قهرمان جهان دست‌یافت.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = Bruce Weber|نشانی= http://www.nytimes.com/2008/01/18/obituaries/18cnd-fischer.html?pagewanted=all&_r=0|عنوان= Bobby Fischer, Chess Master, Dies at 64| ناشر = [[نیویورک تایمز|NewYork Times]]|تاریخ = 18 January 2008|تاریخ بازبینی= 6 April 2013|کد زبان=en}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=19233|عنوان=The chess games of Robert James Fischer |ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1V6Nq9 | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
[[آناتولی کارپف]] اهل شوروی، عنوان قهرمان جهان را در سال ۱۹۷۵ از دست فیشر درآورد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://www.chesscorner.com/worldchamps/karpov/karpov.htm|عنوان= Anatoly Karpov| ناشر = Chesscorner.com|تاریخ بازبینی= 7 April 2013|کد زبان=en}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=20719|عنوان=The chess games of Anatoly Karpov |ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1VU8Pc | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> سرانجام، [[گری کاسپارف]] اهل شوروی، که در [[باکو]]، [[آذربایجان]] زاده شد، عنوان قهرمان جهان را در سال ۱۹۸۵ در ۲۲سالگی از چنگ کارپف درآورد. کاسپاروف سازمان رقیب فیده، [[شطرنج حرفه‌ای]] را بنیادگذاری کرد و در سال ۱۹۹۳ قهرمانی جهان را برگزار کرد که در آن [[نایجل شورت]] را شکست داد. در همان زمان، فیده مسابقات قهرمانی جهان خود را برگزار کرد که کارپف قهرمان شد. کاسپارف و کارپف هر دو ادعا کردند که قهرمان جهان هستند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://www.chesscorner.com/worldchamps/kasparov/kasparov.htm|عنوان= Garry Kasparov| ناشر = Chesscorner.com|تاریخ بازبینی= 7 April 2013|کد زبان=en}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=15940|عنوان=The chess games of Garry Kasparov |ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1VtCMb | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> [[ولادیمیر کرامنیک]] روسی در سال ۲۰۰۰ عنوان قهرمانی جهان را از چنگ کاسپاروف درآورد و آن را تا سال ۲۰۰۷ حفظ کرد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://www.chessbase.com/Home/TabId/211/PostId/4009154/candidates--vladimir-kramnik-2810--world-2-180313.aspx|عنوان= Candidates – Vladimir Kramnik (2810 – World #2)| ناشر = Chessbase.com|تاریخ بازبینی= 7 April 2013|کد زبان=en}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=12295|عنوان=The chess games of Vladimir Kramnik |ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1WEhq2 | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> از سال ۲۰۰۷ تاکنون عنوان قهرمان جهان دست [[ویسواناتان آناند]] اهل هند است.<ref>{{یادکرد وب |نشانی= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1016171/Viswanathan-Anand|عنوان= Viswanathan Anand (Indian chess player)| ناشر = [[دانشنامه بریتانیکا|Britannica Encyclopedia Online]]|تاریخ بازبینی= 8 April 2013|کد زبان=en}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=12088|عنوان=The chess games of Viswanathan Anand |ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1Wbz1r | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
== مهره‌ها ==
رُخ یا قَلعه، مهره‌ای است که می‌تواند به بالا، پایین، راست و چپ و به‌طور کلی در یک خط راست تا هر خانه که بخواهد، حرکت کند.<ref>{{یادکرد وب |نشانی=http://www.chesscorner.com/tutorial/basic/rook/rook.htm|عنوان=Chess Tutorial - The Rook|ناشر=Chesscorner |تاریخ بازبینی=9 January 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1ckBsZ | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> هر بازیکن در آغاز بازی ۲ رخ دارد که هر دو در گوشهٔ صفحهٔ شطرنج قراردارند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=James Eade|نشانی=http://www.dummies.com/how-to/content/recognizing-the-role-of-the-rook-in-chess.html|عنوان=Recognizing the Role of the Rook in Chess |ناشر=Dummies.com |تاریخ بازبینی=7 January 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1c3s53 | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> شکل ظاهری این مهره مانند قلعه است و در برخی از نقاط جهان با نام «قلعه» شناخته می‌شود.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.buzzle.com/articles/chess-pieces-names-of-chess-pieces.html|عنوان=Names of Chess Pieces|ناشر=Buzzle.com|تاریخ بازبینی=9 January 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1cwtu2 | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
واژهٔ انگلیسی "Rook" به‌معنای رخ، ترکیب شده از دو واژهٔ [[زبان فارسی]] "Rokh" و [[زبان سانسکریت]] "Rath" است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessinvasion.com/rook.html |عنوان=The Chess Rook Value- Discover The Value Of A Chess Piece |ناشر=Chessinvasion.com|تاریخ بازبینی=9 January 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1dDl3O | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://enit-group.com/31/the-rook|عنوان=The Rook|ناشر=Enit-group.com|تاریخ بازبینی=31 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FZcFHvAR | تاریخ بایگانی = 022 April 2013}}</ref> با این مهره و شاه می‌توان عمل کیش مات را به انجام رساند. کیش مات کردن با این دو مهره از کیش مات کردن با وزیر و شاه دشوارتر است، زیرا شاه حریف می‌تواند رخ را بزند. در این روش باید شاه حریف را به گوشهٔ صفحهٔ شطرنج کشاند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chesscorner.com/tutorial/basic/rook/rook.htm |عنوان=Chess Tutorial - Checkmating with Lone Rook|ناشر=Chesscorner.com|تاریخ بازبینی=9 January 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1dPOG9 | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
==== وزیر (ملکه) ====
وزیر یا فرزین، یک [[مهره‌های شطرنج|مهرهٔ]] حمله‌ور نیرومند است که معمولاً برای کیش مات استفاده می‌شود. این مهره بسیاری از مات‌های نخست را انجام می‌دهد و با پشتیبانی مهره‌ای کوچک، کیش مات را نیز عملی می‌سازد.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Edward Scimia|نشانی=http://chess.about.com/od/tipsforbeginners/ss/BasicCheckmates_3.htm |عنوان=Ten Basic Checkmates to Know - Basic Chess … - About Chess|ناشر=[[ابوت.کام|About.com]]|تاریخ بازبینی=7 January 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1daYrw | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref> این مهره می‌تواند هرچند خانه که بخواهد در همهٔ جهات (بالا، پایین، راست، چپ و جهات مورب) حرکت کند. با این حال، مسیر این مهرهٔ نیرومند را می‌توان با همهٔ مهره‌های دیگر مسدود کرد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chesscorner.com/tutorial/basic/queen/queen.htm|عنوان=Chess Tutorial - The Queen |ناشر=Chesscorner.com |تاریخ بازبینی=7 January 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1doHXx | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref>
 
در آغاز بازی، هر بازیکن یک وزیر دارد که مجاور شاه قرار دارد و وزیر در خانهٔ هم‌رنگ خود و شاه در خانهٔ غیر هم‌رنگ خود قراردارد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessinvasion.com/queen.html|عنوان=The Chess Queen Value- Discover The Value Of A Chess Piece|ناشر=Chessinvasion.com|تاریخ بازبینی=9 January 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FD1e0WSE | تاریخ بایگانی = 18 March 2013}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessusa.com/CHESS_RULES.html|عنوان=The Rules of Chess|ناشر=Chessusa.com|تاریخ بازبینی=31 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FZcGX6V1 | تاریخ بایگانی = 022 April 2013}}</ref>
 
==== شاه ====
[[پرونده:VishyAnand09.jpg|بندانگشتی|180px|[[ویسواناتان آناند]]، قهرمان سابق شطرنج جهان تا سال ۲۰۱۳ میلادی.]]
[[پرونده:Kasparov-29.jpg|بندانگشتی|چپ|160px|[[گری کاسپارف]]، استادبزرگ و قهرمان اسبق جهان که اسطوره‌ای در این بازی محسوب می‌شود.]]
[[قهرمانی شطرنج جهان]] مسابقاتی است که فیده تقریباً هر سه سال یک‌بار برگزار می‌کند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Edward Scimia|نشانی=http://chess.about.com/od/famouschessplayers/a/championshiphistory.htm|عنوان=The History of the World Chess Championship|ناشر=[[ابوت.کام|About.com]]|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGRqJNgC | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref> قهرمان کنونی [[قهرمانی شطرنج جهان]]، [[ماگنوس کارلسن]] اهل نروژ<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessdom.com/viswanathan-anand-wins-2012-world-chess-championship/|عنوان=Viswanathan Anand wins 2012 World Chess Championship|ناشر=Chessdom.com|تاریخ=30 May 2012|تاریخ بازبینی=14 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FLqfhuHC | تاریخ بایگانی = 24 March 2013}}</ref><ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Stephen Moss|نشانی=http://www.guardian.co.uk/sport/2012/may/30/viswanathan-anand-crowned-chess-champion|عنوان=Anand remains king of world chess as Gelfand's time runs out|ناشر=[[گاردین|The Guardian]]|تاریخ=30 May 2012|تاریخ بازبینی=14 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGRzCg2W | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref> و [[قهرمانی شطرنج جهان زنان جهان|قهرمان کنونی زنان]]، [[آناجو آشنیناونجوون]] اهل اوکراین[[چین]] است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://en.chessbase.com/home/TabId/211/PostId/4008679|عنوان=Women’s World Championship Final – Ushenina takes the title|ناشر=Chessbase.com|تاریخ=1 November 2012 |تاریخ بازبینی=13 March 2013|زبان=Englishانگلیسی|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGS2eaHb | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref> از دیگر مسابقات شطرنج می‌توان به [[مسابقات شطرنج قهرمانی جوانان جهان|قهرمانی شطرنج جوانان جهان]]،<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://wycc2010.chessdom.com/history-of-the-world-youth-championships/|عنوان=History of the World Youth Chess Championships|ناشر=Chessdom.com|تاریخ=19 June 2010|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGS6PYh1 | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref> [[قهرمانی شطرنج انفرادی اروپا]]<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Edward Scimia|نشانی=http://chess.about.com/od/chesscommunities/a/European-Chess-Championships.htm|عنوان=European Chess Championships|ناشر=[[ابوت.کام|About.com]]|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSD6KKU | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref> و [[قهرمانی شطرنج تیمی اروپا]]<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://euro2011.chessdom.com/history-etcc/|عنوان=History of the European Team Chess Championships|ناشر=Chessdom.com|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSDW9Mo | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref> اشاره نمود.
 
فیده سعی کرده تا شطرنج را وارد [[بازی‌های المپیک]] کند اما موفق نبوده‌است. از سویی بسیاری از بازیکنان شطرنج [[ورزش حرفه‌ای|حرفه‌ای]] بودند و المپیک در گذشته فقط ورزشکاران آماتور را می‌پذیرفت؛ و از سوی [[کمیتهٔ بین‌المللی المپیک]] به ورزش‌هایی اجازهٔ ورود به المپیک را می‌داد که [[فعالیت بدنی]] و فیزیکی داشتند. فیده به جای المپیک، [[المپیاد شطرنج]] را هر دو سال یک‌بار برگزار می‌کند که در آن کشورها به صورت تیمی با هم رقابت می‌کنند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.endgame.nl/olympiads.html|عنوان=The history of all Chess Olympiads|ناشر=Endgame.nl|تاریخ بازبینی=14 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSFjiH6 | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref> علاوه بر این مسابقات، فیده و فدراسیون‌های قاره‌های مختلف مسابقات گوناگونی را برگزار می‌کنند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.fide.com/calendar|عنوان=Calendar|ناشر=[[فیده|Fide.com]]|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSGeM7i | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref>
== شطرنج، ریاضیات و رایانه ==
[[پرونده:Knight's tour anim 2.gif|بندانگشتی|[[سفر اسب]]]]
تخمین زده می‌شود که شطرنج دارای ۱۰<sup>۴۳</sup> موقعیت قانونی باشد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.mathematik.uni-bielefeld.de/~sillke/SEQUENCES/series014|عنوان=number of legal chess positions |ناشر=Mathematik.uni-bielefeld.de|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSLXfNg | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref> [[کلود شانون]] [[مهندس برق]]، [[ریاضی‌دان]] و «پدر [[نظریه اطلاعات|تئوری اطلاعات]]» برای نخستین‌بار [[''پیچیدگی درخت-بازی]]'' شطرنج را محاسبه کرد و به عدد ۱۰<sup>۱۲۰</sup> رسید. یعنی در هر بازی شطرنج به‌طور متوسط ۱۰<sup>۱۲۰</sup> بازی با توجه به حرکات بازیکنان انجام می‌گیرد. این عدد به [[''شماره شانون|شمارهٔ شانون]]'' معروف است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=|نشانی=http://mathematics.chessdom.com/shannon-number|عنوان=The number of Shannon|ناشر=Chessdom.com|تاریخ=15 April 2007|تاریخ بازبینی=15 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSLlgGs | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref>
 
[[شطرنج‌باز ترک]] ماشینی بود که می‌توانست به‌طور خودکار شطرنج بازی‌کند و در سال ۱۷۶۹ اختراع‌شد. این ماشین دارای سه در جلوی خود بود و هنگام بازی، دو در را باز می‌گذاشتند تا به مردم ثابت کنند که کسی درون ماشین نیست. اما راز ماشین این بود که انسانی درون آن بود و به تنها در بسته تکیه می‌داد و مخاطبان او را نمی‌دیدند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=77026|عنوان=The chess games of The Turk (Automaton) |ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=17 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSMA0Ro | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://www.bbc.co.uk/news/magazine-21876120|عنوان= A Point of View: Chess and 18th Century artificial intelligence| اثر= [[بی‌بی‌سی|BBC]]|ناشر=[[بی‌بی‌سی نیوز|BBC NEWS]]|تاریخ بازبینی= 8 April 2013|کد زبان=en}}</ref>
 
[[''مسئله دانه‌های گندم|مسئلهٔ دانه‌های گندم]]'' یکی از مسائل ریاضی مربوط به شطرنج است. روزی خواجه‌ای در مسابقه‌ای برنده‌شد و شاهزادهٔ جوان که به تازگی شاه شده‌بود، گفت که هرچه خواجه بخواهد به او می‌دهد. خواجه گفت که یک [[دانه|دانهٔ]] [[گندم]] و یک صفحهٔ شطرنج می‌خواهد. فقط شاه باید هر روز دو برابر دانه‌های بیشتر به او بدهد تا ۶۴ روز (تعداد خانه‌های شطرنج) به پایان برسد. یعنی در روز نخست یک‌دانه، در روز دوم دو دانه، در روز سوم چهار دانه و به همین ترتیب تا ۶۴ روز به پایان برسد و در پایان تعداد دانه‌ها دوباره دو برابر می‌شد. اما این بازی ذهن بود و در روز ۶۴اُم، تعداد دانه‌های گندم به‌شمار ۱۸٬۴۴۶٬۷۴۴٬۰۷۳٬۷۰۹٬۵۵۱٬۶۱۵ رسید که اصلاً این تعداد دانهٔ گندم در زمین وجود نداشت.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://britton.disted.camosun.bc.ca/jbchessgrain.htm|عنوان=The Legend of the Chessboard|ناشر=Camosun.bc.ca|تاریخ بازبینی=21 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FLqhA7P5 | تاریخ بایگانی = 24 March 2013}}</ref>
 
در سال ۱۹۵۰، نخستین برنامهٔ شطرنج رایانه توسط [[آلن تورینگ]] انگلیسی نوشته شد، اما برنامهٔ او برای رقابت با بازیکنان شطرنج بسیار ضعیف بود. با این حال، این برنامه نشان داد که رایانه می‌تواند در بازی شطرنج با انسان رقابت کند. در همان سال، کلود شانون طرح خوبی برای اقدام رایانه به بازی شطرنج کشید. در سال ۱۹۵۸، برنامهٔ شطرنج برای نخستین بار یک انسان را شکست داد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://cs.uwaterloo.ca/~alopez-o/divulge/chimp.html|عنوان=An Introduction to Computer Chess|ناشر=Uwaterloo.ca|تاریخ بازبینی=17 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSMrywh | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref> در سال ۱۹۷۰، نخستین مسابقات قهرمانی بزرگ شطرنج رایانه به نام [[''قهرمانی شطرنج رایانه آمریکای شمالی]]'' توسط [[انجمن ماشین‌های محاسب]] برگزار شد. [[شطرنجو (دانشگاهتیم نورث‌وسترن)|شطرنج [[دانشگاه نورث‌وسترننورت‌وسترن]] قهرمان این جام شد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.mark-weeks.com/aboutcom/aa06h12.htm |عنوان=The Development of Computer Chess|ناشر=Mark-weeks.com|تاریخ بازبینی=17 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSN9QEb | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4612-2260-6_5|عنوان=Nothwestern University’s Chess Program|ناشر=Springer.com|تاریخ بازبینی=17 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSNMgZb | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref> در ۱۱ مه ۱۹۹۷،<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www-03.ibm.com/ibm/history/ibm100/us/en/icons/deepblue/|عنوان=Deep Blue|ناشر=[[آی‌بی‌ام|IBM.com]]|تاریخ بازبینی=17 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSNsy3T | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref> [[دیپ بلو]] که رایانه‌ای ساختهٔ شرکت [[آی‌بی‌ام|IBM]] بود، توانست در ۶ بازی قهرمان جهان،‌گریجهان، گری کاسپاروف<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chessgames.com/perl/chess.pl?pid=29912&pid2=15940|عنوان=Garry Kasparov vs Deep Blue|ناشر=Chessgames.com|تاریخ بازبینی=17 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSP9reH | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://www.chess.com/forum/view/game-showcase/garry-kasparov-vs-deep-blue-all-games|عنوان= Garry Kasparov vs. Deep Blue All games| ناشر = Chess.com|تاریخ بازبینی= 8 April 2013|کد زبان=en}}</ref> را شکست دهد. دو برد سهم دیپ بلو و یک برد سهم کاسپاروف بود و سه بازی دیگر مساوی شد. این نخستین باری بود که قهرمان شطرنج جهان از یک رایانه شکست‌خورد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www-03.ibm.com/ibm/history/ibm100/us/en/icons/deepblue/words/|عنوان=In Their Words|ناشر=[[آی‌بی‌ام|IBM.com]]|تاریخ بازبینی=17 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSOVy7Z | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref>
 
== انواع شطرنج ==
[[پرونده:Glinski Chess Setup.png|بندانگشتی|[[شطرنج شش‌ضلعی]] که در سال ۱۹۳۰ محبوب‌شد.]]
شطرنج انواع مختلفی دارد که ازمتداول‌ترین آن‌ها می‌توانشطرنج بهاستاندارد شطرنج(یا استاندارد،کلاسیک)، شطرنج سرعتیسریع و شطرنج (برق‌آسا یاهستند؛ بلیتس)که ودر مسابقات رسمی انجام می‌شوند. همچنین در برخی مسابقات انواع دیگر شطرنج همچون شطرنج آرماگدون، شطرنج بولت، شطرنج سیامی (تبادل)و [[شطرنج ۹۶۰]] هم اشارهبرگزار نمودمی‌شوند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.chess.net/help/games|عنوان=Type of chess games|ناشر=Chess.net|تاریخ بازبینی=10 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSPTeWR | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref>
 
در [[شطرنج سرعتی]] همهٔ حرکت‌ها باید در زمان معینی انجام‌شوند که معمولاً هر بازیکن برای همهٔ حرکات خود پنج دقیقه وقت دارند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.thefreedictionary.com/blitz+chess|عنوان=blitz chess|ناشر=Thefreedictionary.com|تاریخ بازبینی=10 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSQ8Wdh | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://dictionary.reference.com/browse/lightning+chess|عنوان=lightning chess|ناشر=Dictionary.Refrence.com|تاریخ بازبینی=10 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSREHll | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref> این بازی توسط «جو مچیو» در سال ۱۹۹۱ اختراع شد. صفحهٔ شطرنج سرعتی ۵×۶ است و در مجموع دارای ۳۰ خانه است و هر بازیکن دارای یک رخ، فیل، وزیر، شاه، اسب و ۶ سرباز جلوی آن‌ها است. این بازی قوانینی متفاوت با شطرنج استاندارد دارد. سرباز در نخستین حرکت خود فقط یک خانه می‌تواند به جلو حرکت کند؛ حرکات ان پاسان و قلعه در بازی وجود ندارند و اگر ۲۰ حرکت در بازی بدون زدن مهره‌ها و پیشرفت سرباز انجام شود، بازی تمام خواهد شد و بازیکنی برنده است که طبق امتیازات مهره‌ها، امتیازات مهره‌های درون زمینش بیشتر باشد.<ref>{{یادکرد وب |نشانی=http://www.chessvariants.org/small.dir/quick.html|عنوان=Quick Chess|ناشر=Chessvariants.org|تاریخ بازبینی=10 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGSQJqKR | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref> [[شطرنج سیامی]] یکی از محبوب‌ترین [[انواع شطرنج]] در جهان است. این بازی با دو تیم اجرا می‌شود که معمولاً هر تیم دارای دو بازیکن است. یکی از بازیکنان تیم با مهره‌های سفید بازی می‌کند و بازیکن دیگر تیم با مهره‌های سیاه در صفحه‌ای دیگر بازی می‌کند. زمان این بازی نیز مانند شطرنج سرعتی است و هر بازیکن باید در کمتر از پنج دقیقه همهٔ حرکات خود را انجام‌دهد.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Edward Scimia|نشانی=http://chess.about.com/od/chessvariants/a/Bughouse.htm|عنوان=The Rules of Bughouse|ناشر=[[ابوت.کام|About.com]]|تاریخ بازبینی=13 March 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6FGST3Iha | تاریخ بایگانی = 20 March 2013}}</ref>
 
== جنبه فقهی ==