ابوالفرج محمد بن ابی‌یعقوب اسحاق بن محمد بن اسحاق (مرگ ۳۸۵ هجری قمری) مشهور به ابن ندیم از کتاب‌شناسان سده چهارم هجری و دارای اصالتی احتمالاً ایرانی بود.[۱] البته دربارهٔ خاستگاه وی نمی‌توان به قطع سخن گفت، اما با توجه به این‌که وی در نسبت یا وابستگی خود به قبیله‌ای از قبایل عرب در الفهرست مطلبی نیاورده، می‌توان گفت که احتمالاً عرب نبوده‌است. همچنین شواهدی چون نپرداختن وی به ادیان ایرانی در بخش مربوط به مذاهب و ادیان الفهرست و نیز مطالبی که در صفحات ۲۳۹–۲۴۰ آن آورده‌است، می‌تواند احتمال ایرانی نبودن وی را تقویت کند.[۲]

زندگی‌نامهویرایش

ابن ندیم در قرن چهارم در بغداد می‌زیست. کنیه‌اش ابو الفرج و کنیه پدرش ابو یعقوب بود. تاریخ تولد او نامعلوم است و زمان درگذشت وی محل اختلاف است. صفدی آن را ۳۸۰ق نوشته و مقریزی «چهارشنبه ۲۰ شعبان ۳۸۰» در بغداد ضبط کرده‌است. همچنین بر مبنای سخن ابن نجار در یک جا درگذشت ابن ندیم «چهارشنبه ۲۰ شعبان ۳۸۵» و در جای دیگر «شعبان سنه ثمان و ثلاثین» (۴۳۸ق) آمده‌است. برخی از معاصران با توجه به تاریخ اخیر، زمان مرگ او را اوایل سده ۵ق نوشته‌اند. در مورد اول، ظاهراً تصحیفی رخ داده و دومی با توجه به آنچه در مورد زمان تولد ابن ندیم ذکر شد، بعید به نظر می‌رسد. گفتنی است که تاریخ‌های بعد از ۳۸۰ق که در الفهرست دیده می‌شود، به گمان قریب به یقین از اضافات ناسخان است.[۱]

آثارویرایش

ابن ندیم آثار زیادی نوشته‌است ولی مهمترین اثر او که شهرت جهانی دارد کتاب الفهرست است. از دیگر آثار او کتاب الاوصاف و التشبیهات است. شهرت او بیشتر به خاطر کتاب الفهرست او است.

الفهرست در سال ۳۷۷ هـ. ق به انجام رسید و احتمالاً پس از آن نیز ابن ندیم اطلاعاتی را بر آن افزود. این کتاب جامع‌ترین اثر در حوزه کتابشناسی عمومی در چهار سده نخست هجری است، که فهرستی از کلیه کتبی که تا آن زمان به زبان عربی نگاشته شده و شرح حال مؤلفانش را دربردارد. این کتاب بمثابه دانشنامه‌ای از تاریخ، فرهنگ، ادبیات و مذهب از پیش از اسلام تا زمان مؤلف است.[۳]

بخش‌های الفهرستویرایش

الفهرست ده بخش دارد:

  1. کتب مقدس مسلمانان، مسیحیان و یهودیان؛
  2. نحو و لغت (زبانشناسی)
  3. تاریخ و انساب
  4. شعر و شاعران
  5. علم کلام و متکلمان
  6. فقه، حدیث، فقها و محدثان
  7. فلسفه و علوم قدیم
  8. افسانه، سحر و جادو
  9. مذاهب و ادیان غیرالهی نظیر هندوان، مانویان و بوداییان
  10. کیمیا[۳]

منابعویرایش

  1. "FEHREST – Encyclopaedia Iranica". Retrieved 28 July 2014.
  2. «ابن ندیم، محمد بن اسحاق - ویکی‌نور، دانشنامهٔ تخصصی». wikinoor.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۲۲.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «ابن ندیم، دائرةالمعارف اسلامی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۷ اکتبر ۲۰۱۳.
  • الوافی ۲: ۱۹۷
  • لسان المیزان ۵: ۷۲
  • لغتنامهٔ دهخدا.

پیوند به بیرونویرایش