ابوالفرج محمد بن ابى‌يعقوب اسحاق بن محمد بن اسحاق (مرگ ۳۸۵ هجری قمری) مشهور به ابن ندیم از کتاب‌شناسان سده چهارم هجری و دارای اصالتی احتمالاً ایرانی بود.[۱] البته درباره خاستگاه وى نمى‌توان به قطع سخن گفت، اما با توجه به اين‌كه وى در نسبت يا وابستگى خود به قبيله‌اى از قبايل عرب در الفهرست مطلبى نياورده، مى‌توان گفت كه احتمالاً عرب نبوده است. همچنين شواهدى چون نپرداختن وى به اديان ایرانى در بخش مربوط به مذاهب و اديان الفهرست و نيز مطالبى كه در صفحات 239-240 آن آورده است، مى‌تواند احتمال ایرانى نبودن وى را تقویت كند.[۲]

زندگی‌نامهویرایش

ابن ندیم در قرن چهارم در بغداد می زیست. کنیه‌اش ابو الفرج و کنیه پدرش ابو یعقوب بود. تاریخ تولد او نامعلوم است و زمان درگذشت وى محل اختلاف است. صفدى آن را 380ق نوشته و مقريزى «چهارشنبه 20 شعبان 380» در بغداد ضبط كرده است. همچنين بر مبناى سخن ابن نجار در یک جا درگذشت ابن نديم «چهارشنبه 20 شعبان 385» و در جاى ديگر «شعبان سنه ثمان و ثلاثين» (438ق) آمده است. برخى از معاصران با توجه به تاريخ اخير، زمان مرگ او را اوايل سده 5ق نوشته‌اند. در مورد اول، ظاهراً تصحيفى رخ داده و دومى با توجه به آن‌چه در مورد زمان تولد ابن نديم ذكر شد، بعيد به نظر مى‌رسد. گفتنى است كه تاريخ‌هاى بعد از 380ق كه در الفهرست ديده مى‌شود، به گمان قريب به يقين از اضافات ناسخان است.[۱]

آثارویرایش

ابن ندیم آثار زیادی نوشته است ولی مهمترین اثر او که شهرت جهانی دارد کتاب الفهرست است. از دیگر آثار او کتاب الاوصاف و التشبيهات است. شهرت او بیشتر به خاطر کتاب الفهرست او است.

الفهرست در سال ۳۷۷ هـ. ق به انجام رسید و احتمالاً پس از آن نیز ابن ندیم اطلاعاتی را بر آن افزود. این کتاب جامع‌ترین اثر در حوزه کتابشناسی عمومی در چهار سده نخست هجری است، که فهرستی از کلیه کتبی که تا آن زمان به زبان عربی نگاشته شده و شرح حال مؤلفانش را دربردارد. این کتاب بمثابه دانشنامه‌ای از تاریخ، فرهنگ، ادبیات و مذهب از پیش از اسلام تا زمان مؤلف است.[۳]

بخش‌های الفهرستویرایش

الفهرست ده بخش دارد:

  1. کتب مقدس مسلمانان، مسیحیان و یهودیان؛
  2. نحو و لغت (زبانشناسی)
  3. تاریخ و انساب
  4. شعر و شاعران
  5. علم کلام و متکلمان
  6. فقه، حدیث، فقها و محدثان
  7. فلسفه و علوم قدیم
  8. افسانه، سحر و جادو
  9. مذاهب و ادیان غیرالهی نظیر هندوان، مانویان و بوداییان
  10. کیمیا[۳]

منابعویرایش

  1. "FEHREST – Encyclopaedia Iranica". Retrieved 28 July 2014.
  2. «ابن ندیم، محمد بن اسحاق - ویکی‌نور، دانشنامۀ تخصصی». wikinoor.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۲۲.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ابن ندیم، دائرةالمعارف اسلامی
  • الوافی ۲: ۱۹۷
  • لسان المیزان ۵: ۷۲
  • لغتنامهٔ دهخدا.

پیوند به بیرونویرایش