باز کردن منو اصلی

انیران یک مفهوم دینی-زبانی-قومی است به معنای ناایرانی یا ناآریایی. در مبنای کلی، به تمامی سرزمین های غیر ایرانی انیران گفته می شود اما در نوشته های دینی، این مفهوم برای اشاره به دشمنان زرتشتیان و ایرانیان به کار رفته است.

واژه «انیران» از واژه پارسی میانه anērān و از پهلوی ʼnyrʼn آمده است. این مفهوم در برابر واژه ایران ērān قرار دارد که برای اشاره به مردم ایرانی یا شاهنشاهی ساسانی به کار می رود. هرچند در نوشته های دینی و شاید در دید سیاسی خود شاهنشاهان ساسانی این مفهوم با مزداپرستی گره خورده است. یک انیرانی (پارسی میانه: anēr) کسی است که ایرانی نیست، یا اینکه ایرانی است اما به دین زرتشت باور ندارد. در نوشته های زرتشتی پس از سقوط ساسانیان، تمامی مسلمانان صرف نظر از زبان و تبارشان انیرانی خوانده شده اند.[۱]

کرتیر در سنگ‌نگاره خود گفته است که او و موبدان و آتش‌کده‌های زیادی را در ایران‌شهر برپا داشته‌اند که بر طبق گفتهٔ او از این استان‌ها تشکیل شده است: پارس، پارت، بابل، میشان، آدیابن، آذربایجان، اصفهان، ری، کرمان، سیستان، گرگان و پیشاور. بر طبق گفتهٔ کرتیر، سوریه، کیلیکیه، ارمنستان، گرجستان، آلبانی و ولاشگان که تحت کنترل ساسانیان بودند، جز انیران محسوب می‌شدند.[۲]

محتویات

در سنگ‌نبشته‌هاویرایش

نخستین استفاده رسمی از این واژه در سنگ نبشته های شاپور یکم دیده شده است. او خود را «شاهنشاه ایران و انیران» معرفی کرده است. از آنجایی که این واژه در سنگ نگاره‌های اردشیر پاپکان دیده نمی شود، اینگونه برداشت شده که منظور او از انیران، در واقع اشاره به سرزمین‌هایی است که او در اردوکشی هایش به امپراتوری روم شاهنشاهی کوشان فتح کرده است. شاپور در سنگ نبشته خود در کعبه زرتشت سوریه، کاپادوکیه و کیلیکیه را جز سرزمین های انیرانی فتح شده قلمداد کرده است.

«شاهنشاه ایران و انیران» در عنوان رسمی همه شاهنشاهان پساشاپور دیده می شود. سی سال پس از نخستین استفاده رسمی از این واژه، کرتیر موبدان موبد پرآوازه ساسانی قفقاز و ارمنستان را در میان سرزمین های انیرانی دسته بندی کرده است.[۳]

در نوشته‌هاویرایش

هرچند قدیمی ترین منبعی که واژه انیران در آن دیده شده مربوط به دوران ساسانی است، اما این واژه - همانند خود واژه ایران - بسیار قدیمی تر است. در خرده اوستا، اَنْ‌اَئیریا (anairya) برای اشاره به تورانیان به کار رفته است. تورانیان دشمنان اصلی مزداپرستان - که ایرانی‌اند - هستند و در سرزمین هایی که اهریمن خلق کرده است زندگی می کنند. این سرزمین آنسوی رود گیتی قرار دارد، رودی که سرزمین های اورمزد - که نخستینشان ایران ویج است - از سرزمین های اهریمن جدا می کند.

در نوشته های زرتشتی مربوط به سده های نهم تا دوازدهم، پادشاه افسانه ای تورانی، افراسیاب (در کنار ضحاک و اسکندر) منفورترین شخصیت هایی هستند که اهمرین برعلیه ایرانیان خلق کرده است. (زند وهمن یسن 7.32؛ مینوی خرد 8.29)

در حماسه فردوسی، شاهنامه، این حماسه سرا انیران را برابر با توران ترسیم می کند. البته او آن ها را به سرزمین های آنسوی آمودریا محدود می کند و آن ها را ترک می‌خواند. این اتفاق می تواند حاصل این باشد فردوسی انیران و توران را از دید خود در خراسان برداشت کرده است. زیرا در نوشته های اوستایی (وندیداد 7.2؛ 19.1) آمده است که سرزمین های اهریمن در شمال واقع شده اند. همچنین باید گفت که در این میان یک استثنا وجود دارد و آن این است که سرزمین ایرانی سغد - که توسط اورمزد خلق شده است و نه اهریمن - نیز در شمال واقع شده است.

در شاهنامه آمده است که فریدون سرزمین خود را - که همه گیتی را شامل می شود - بین پسران خود تقسیم می کند. او سرزمین های انیرانی را به سلم و تور می دهد و سرزمین ایران را به جوان ترین پسرش، ایرج. سرانجام این اتفاق اتحاد میان دو برادر بزرگتر، یعنی فرمانروایان سرزمین های انیرانی در برابر ایران است. در پایان این داستان ایرانیان به فرماندهی منوچهر، شاهزاده ایرانی، بر انیرانیان پیروز می شوند.

برای فردوسی، تورانیان/انیرانیان نیروهای اهریمنی‌ای هستند که همیشه مانع از دستیابی ایران‌زمین به آرامشند. موضوع اصلی شاهنامه کشمکش آن‌ها با ایرانیان است و بیشتر از نیمی از حماسه فردوسی به این مسئله اختصاص دارد. اتفاقات تراژدیک و مرگ شاهان، شاهزادگان و پهلوانان ایرانی اغلب به دست تورانیان رقم می خورد. در این حماسه آمده است که یک تورانی به نام توربراتور زرتشت را در سن هفتاد و هفت سالگی در بلخ کشته است.

پانویسویرایش

  1. «ĒRĀN, ĒRĀNŠAHR – Encyclopaedia Iranica». www.iranicaonline.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۲-۱۰.
  2. Touraj Daryaee (۲۰۰۹Sasanian Persia The Rise and Fall of an Empire، ص. ۵
  3. «ANĒRĀN – Encyclopaedia Iranica». www.iranicaonline.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۲-۱۰.

منابعویرایش

  • اوشیدری، جهانگیر (۱۳۷۶دانشنامهٔ مزدیسنا، واژه نامهٔ توضیحی آیین زرتشت، تهران: نشر مرکز، شابک ۹۶۴-۳۰۵-۳۰۷-۵
  • ناظم الاطباء، برهان قاطع