زادآوری

فرایندی زیست‌شناختی برای تولید موجود زندهٔ جدید
(تغییرمسیر از تولید مثل)

زادآوری یا [۱] تولید مثل، فرایندی زیست‌شناختی است که در آن ارگانیسم‌های تازه و منفردی به وجود می‌آیند. زادآوری از خصوصیّت‌های بنیادین تمام انواع حیات است؛ هر ارگانیسمی که وجود دارد، نتیجهٔ یک زادآوری است. فرایند زادآوری به حفظ بقای نسل جانداران و گسترش آنان در کره زمین کمک می‌کند.

به وجود آمدن گیاه تازه از راه زادآوری غیرجنسی در کنارهٔ یک برگ گیاه Kalanchoë pinnata. گیاه کوچک جلویی حدود یک سانتیمتر است. مفهوم «منفرد» در تصویر این زادآوری غیرجنسی به خوبی مشخص می‌شود.

معرفیویرایش

انواع زادآوری (به انگلیسی: Type of reproduction)عبارت از انواع تولید مثل می‌باشد. در طیعت زنده جان‌ها برای بقا خود تولید مثل را می‌نمایند و این زادآوری به‌شکل جنسی و غیرجنسی وجود دارد. ژادآوری جنسی به ۴ نوع و زادآوری غیرجنسی به هشت نوع می‌باشد؛ که شکل‌های زادآوری باهم مشابه نیستند. برای نمونه پستانداران معمول بچه دارند، درختان از طریق گرده افشانی جوانه، برگ، ریشه، شاخه و تخم زادآوری می‌نمایند. حشرات به‌ شکل جنسی و غیرجنسی تخم می‌گذارند. باکتری‌ها و ویروس‌ها به‌شکل جنسی یا غیرجنسی اسپور (گرده‌های کوچک) تولید می‌نمایند یا از میان دو یا چندین تقسیم می‌شوند. تمامی جانداران دارای (DNA) یعنی دی‌ان‌ای دی اوکسی رایبونکلویک اسید و آر.ان.ای (RNA) یا رایبو نکلویک اسید می‌باشند. تنها بعضی از ویروس‌ها هستند که دارای DNA نیستند و دارای (RNA) هستند. زنده‌جان‌ها توسط «آر.ان.ای» و «دی.ان.ای» تمامی ویژگیهای خودرا به اولاد خود انتقال می‌دهند. اینکه این خاصیت چگونه و به چه وسیله به فرزندان انتقال کند، درهمین مقاله مورد بحث است. برخی از زادآوری‌ها میان جانوران و گیاهان مشابه هستند و بعضی از آنها متفاوت هستند. برای نمونه ماهی شارک چوچه تولید می‌کند ولی پستاندار نیست. خفاش پرنده شبگرد) بچه تولید می‌کند. تکثر در میان جانوران و گیاهان بر دو نوع هستند: زوجی و غیرزوجی.

روش‌های شناخته شدهٔ زادآوری را در دو گروه عمده طبقه‌بندی می‌کنند:[۲]

زادآوری جنسیویرایش

در زادآوری جنسی معمولاً به دو جنس نر و ماده نیاز است. شیوه ویژه ای از زادآوری جنسی بکرزایی است که نیازمند دو والد نیست.

به وجود آوردن گامت نر (زامه) و گامت ماده (تخمک) پایۀ زادآوری جنسی در جانداران توانا به این شیوه است.
ترکیب شدن زامه و تخمک باعث ایجاد یاخته تخم می‌شود و به عمل ترکیب شدن آن لقاح می‌گویند. در برخی جانداران لقاح به صورت داخلی و برخی دیگر به صورت خارجی است.

لقاح خارجی

در این نوع لقاح، جانوران گامت‌هایشان را از بدن خارج می‌کنند و گامت‌ها در بیرون از بدن والد خود لقاح می‌کنند.
این نوع لقاح در ماهی‌ها و دوزیستان و بسیاری از بی مهرگان آبزی است و فقط در آب امکان‌پذیر است. تعداد گامت‌هایی که در لقاح خارجی تولید می‌شود، بسیار زیاد است؛ چون احتمال به هم رسیدن گامت‌ها در آب کم است. برای همین والد ماده تخمک‌های بیشتری تولید می‌کند تا احتمال لقاح بیشتر شود.

لقاح داخلی

در این نوع لقاح زامه وارد بدن والد ماده می‌شود ومعمولا در بدن والد ماده لقاح انجام می‌شود. (در اسبک ماهی جنس نر، جنین‌ها را تا تولد نگهداری می‌کند). در خزندگان، پرندگان و پستانداران لقاح از نوع داخلی است.
احتمال زنده ماندن نوزادان در لقاح داخلی بیشتر است چون درون بدن والد خود رشد می‌کنند و محافظت و تغذیه می‌شوند.
سلول تخم در رحم شروع به رشد می‌کند. رحم در اغلب پستانداران وجود دارد. در رحم خون جنین به واسطه بندناف با خون مادر مواد غذایی، اکسیژن و مواد دفعی را تبادل می‌کند.

زادآوری غیرجنسیویرایش

زادآوری غیر جنسی در جانداران تک یاخته ای و پر یاخته ای دیده می‌شود.

دونیم شدن

این نوع تقسیم در باکتری‌ها دیده می‌شود. یک باکتری از وسط دو نیم می‌شود و همهٔ مواد داخل سلول به‌طور مساوی بین دو یاخته به وجود آمده تقسیم می‌شود و هر نیمه رشد می‌کند و یک باکتری جدید را می‌سازد.
اگر مواد مغذی کافی و دمای محیط مناسب باشد، باکتری‌ها به سرعت رشد کرده و تقسیم می‌شوند

جوانه‌زدن

این نوع زادآوری در مخمرها است. در سلول مخمر یک برآمدگی کوچک در گوشهٔ سلول ایجاد می‌شود و بزرگ شدن آغاز می‌شود. بعد هستهٔ سلول تقسیم شده و یک هسته به جوانهٔ در حال رشد افزوده می‌شود.
هر جوانه یک سلول مخمر جدید است که می‌تواند به سلول مادر متصل بماند یا از آن جدا شود.

هاگ‌زایی

کپک‌ها سلول‌هایی به نام هاگ تولید می‌کنند که این هاگ‌ها در محیط پخش می‌شود و در صورت مناسب بودن شرایط رشد کرده و جانداری مانند والد خود ایجاد می‌کنند.

زادآوری رویشی

در این نوع زادآوری قطعه‌ای از بدن یک جاندار، موجودی مشابه را به وجود می‌آورد. نوعی از این زادآوری که به ان قطعه قطعه شدن می‌گویند، در نوعی کرم پهن به نام پلاناریا و هم چنین در خزه‌ها دیده می‌شود. در ستارهٔ دریایی با جدا شدن یک بازو، بازوی قطع شده می‌تواند بازوهای دیگری را ساخته به ستارهٔ دریایی جدیدی تبدیل شود. به این عمل ترمیم گفته می‌شود. کرم خاکی نیز قدرت ترمیم دارد.

زادآوری جنسی (جفت نیاز)ویرایش

زادآوری که برای تولید نسل جدید مورد نظر، به بیش از یک جنس نیاز داشته یاشد. اسپرم و تخمدان، و هر جنس دارای دو (ان -کروموزوم) باشد. در این بخش می‌توان به این موارد اشاره کرد.

دگرگشن‌گیری (الوگامی)

نوزاد از طریق لقاح اسپرم و تخمک یا از طریق سپرم پدر و تخمک مادر به وجود می‌آید.[۳]

جورگامی (ایزوگامی)

نوزاد از طریق یکجا شدن دو سلول قابل تکثیر و مشابه با هم به وجود می‌آیند. در این سیستم اسپرم و تخمک مطرح بحث نیست.[۴]

خودگشن‌گیری (اوتوگامی)

عبارتند از لقاح شدن به واسط خود جاندار می‌باشد. بعضی جاندارن خود اسپرم و تخمک را تولید نموده، سپس از لقاح آن نوزاد را تولید می‌نمایند. این شکل لقاح شدن در پارامیشیم، و در گل گیاهان دیده می‌شود.[۵]

تقسیم میتوز
تقسیم میوز

زادآوری بی‌جفت نیازویرایش

زاد آوری بی‌جفت‌نیاز عبارت از زادآوری بدون از اینکه سپرم با اووم (تخمدان) یکجا گردیده، گرده‌افشانی یا تخم‌پاشی‌ نمایند. این پدیده در میان باکتری‌ها و ویروس‌ها زیاد وجود دارد.

در این بخش می‌توان به این موارد اشاره کرد.

جدایش (Division)

برخی از باکتری‌ها از میان دو نیم می‌شوند و زادآوری می‌نمایند.

جوانه‌زنی (Buding)

هیدرا و باکتری‌ها خمیر مایه به‌طور جوانه‌زنی زادآوری می‌نمایند.

تولید چندین هم جنس (Multi Division)

بعضی از انواع باکتری‌ها دریک بار به چندین حصه تقسیم شده زادآوری می‌نمایند.

زادآوری گیاهی (Vegetative reproduction)

از نوع زادآوری غیرجنسی است که بدون تخم و اسپور زادآوری می‌نماید؛ مثلاً نشاندن قلمه شاخه یا ریشه در زمین تولید همجنس را می‌نماید.

زادآوری دوگانه

برخی نوع جلی فش، هیدرا و مخمر (خمیر مایه) به هر دو شیوه زادآوری می‌نمایند؛ یعنی جنسی و غیرجنسی.

بکرزایی

بکرزایی Parthenogenesis یا اپومیکسیس نوعی تکثیر غیرجنسی است بدون اینکه تخم لقاح شود، نمو نموده تولید مثل را می‌نماید. اپومیکسیس در حیوانات فقاریه و غیر فقاریه نیز وجود دارد. در حشرات چون زنبور مورچه وهم در حیوانات فقاریه مانند خزندگان، بعضی پرنده‌ها و شارک زادآوری به‌ شکل غیرجنسی است.

خودبارورسازی (hermaphroditic)

گونه‌ای از زادآوریِ بی‌جفت‌نیاز است که یک جنس خودش خودرا باردار می‌نماید.

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. «تولیدمثل کردن، زادآوری کردن، زاد آوردن» [زیست‌شناسی] هم‌ارزِ واژهٔ اصلی؛ منبع: گروه واژه‌گزینی. جواد میرشکاری، ویراستار. دفتر سوم. فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۶۴-۷۵۳۱-۵۰-۸ (ذیل سرواژهٔ تولیدمثل کردن)
  2. «Reproduction». ویکی‌پدیای انگلیسی.
  3. الوگامی در وبگاه دکشنری انگلیسی[پیوند مرده]
  4. ایزو گامی در وبگاه دکشنری انگلیسی[پیوند مرده]
  5. لقاح خودی[پیوند مرده]

منابعویرایش

  • انواع تولید مثل - تعریف الوگامی در بخش تکثر زوجی نوشته در وبگاه باندریس

[۱]

  • القاح خودی در وبگاه دانشنامه بریتانیا

[۲][پیوند مرده]

  • http://www.intechopen.com/books/dna-repair/meiosis-as-an-evolutionary-adaptation-for-dna-repair
  • Wikipedia contributors, "Reproduction," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Reproduction&oldid=236308725 (accessed September 8, 2008).
  • "Female Sharks Can Reproduce Alone, Researchers Find". Washington Post. 23 May 2007. p. Page A02. Retrieved 8 September 2008.