حوضه آبریز

(تغییرمسیر از حوضهٔ زهکشی)

آبخیز[۱] یا حوضۀ آبریز[۱] یا آبریز[۱] به قسمتی از خشکی‌ها گفته می‌شود که با توجه به شیب و شکل زمین آب‌ها در آنجا به پست‌ترین مکان موجود در پهنه آن جریان یابد.[۲] از ابتدای انشعاب‌ها تا پایان پستی‌ها زمین را حوضهٔ آبریز می‌نامند. به بیان دیگر وقتی باران بر پستی‌ها و بلندی‌های زمین می‌بارد، آب در جهت شیب زمین حرکت کرده و پس از پیوستن به هم به صورت یک رود به سمت دریا، دریاچه و … روان می‌شود. شکل این رود براساس شیب رودخانه به شکل مستقیم یا مار پیچ در می‌آید. در صورتی که شیب رودخانه کم باشد به شکل مارپیچ و اگر تند باشد به شکل مستقیم در می‌آید. منطقه‌ای که رواناب‌های سطحی آن در یک مسیر مشخص حرکت کرده و در یک نقطه متمرکز شوند حوضهٔ آبریز نام دارد.[۳]

الگوی یک حوضهٔ آبریز

پست‌ترین مکان یک حوضه ممکن است دریا، دریاچه، باتلاق، رود و … باشد که معمولاً نام آن را بر روی حوضهٔ آبریز مورد نظر می‌گذارند. مرز جدایی حوضه‌های آبریز از یکدیگر معمولاً منطبق بر خط الرأس کوهستان است.[۲]

تعریف‌هاویرایش

برای بیان چیستی آبخیز تعریف‌های متفاوتی ارائه شده که تقریباً همه برهم منطبق است، از جمله:

  • عرصه‌ای که رواناب ناشی از بارش بر روی آن، توسط آبراهه‌ها جمع‌آوری می‌شود و به یک خروجی نظیر رودخانه، آب‌انباشت، تالاب، دریاچه و دریا هدایت می‌شود. به عبارتی دیگر حوضه آبخیز تمامی سطحی را در بر می‌گیرد که آب‌های سطحی در آن منطقه به سمت نقطه یا محل مشخصی جریان می‌یابد.[۴]
  • قسمتی از خشکی‌ها که با توجه به شیب و شکل زمین آب‌ها در آنجا به پست‌ترین مکان موجود در پهنه آن جریان یابد.[۲]
  • وقتی باران بر پستی‌ها و بلندی‌های زمین می‌بارد، آب در جهت شیب زمین حرکت کرده و پس از پیوستن به هم به صورت یک رود به سمت دریا، دریاچه و … روان می‌شود. منطقه‌ای که رواناب‌های سطحی آن در یک مسیر مشخص حرکت کرده و در یک نقطه متمرکز شوند حوضه آبریز نام دارد.[۳]
  • پهنه‌ای از زمین که بارش‌های طبیعی آن از طریق زهکشی به پیکرهٔ آب بزرگ‌تر هدایت می‌شود.[۱]
  • حوضه آبریز، محدوده یا منطقه‌ای از زمین است که آب سطحی ناشی از باران و ذوب برف یا یخ به سمت یک نقطه واحد جمع می‌شود، که معمولاً نقطهٔ خروجی حوضه است، که در آنجا آب‌ها به یک پیکردهٔ آبی مثل یک رودخانه، دریاچه، مخزن سد، پای‌رود، تالاب، دریا یا اقیانوس می‌پیوندند.[۵]

واژه‌شناسیویرایش

فرهنگستان زبان و ادب فارسی، واژه‌های آبخیز و حوضهٔ آبریز و آبریز را هم‌ارز این معنی قرار داده‌است.[۱]

حوضه یا حوزه؟ویرایش

واژۀ «حوضه» مفهومی است فیزیکی، دارای درازا و پهنای جغرافیایی که می‌توان به راحتی بر روی نقشه، محدودۀ جغرافیایی آن را مشخص نمود. با استناد به فرهنگ لغت عمید، این کلمه در زبان فارسی به معنی تالاب، آبگیر و گودالی در زمین برای نگهداشتن آب به‌کار برده می‌شود. این کلمه با کلماتی چون آبریز،آبگیر، آبخیز و … به کار برده می‌شود؛ ولی معنای لغوی «حوزه» با استناد به فرهنگ فارسی عمید ناحیه، طرف، میان ممالک و طبیعت است که مفهومی غیرفیزیکی و با حد و مرز نامشخص است که نمی‌توان محدودۀ جغرافیای خاصی برای آن قائل شد، چرا که گسترۀ آن با قرار گرفتن در کنار هر کلمه، دستخوش تغییر بوده و این گستره حتی برای یک کلمه نیز می‌تواند متفاوت باشد، مانند حوزۀ انتخابی.[۶] طبق فرهنگ فارسی معین واژۀ «حوضه» برای مسائل طبیعی و واژۀ «حوزه» برای مسائل انسانی (شهری، روستایی و ...) کاربرد دارد؛ بنابراین در مباحث مربوط به آب‌شناسی باید از «حوضه» (حوضۀ آبریز، حوضۀ زهکشی و ...) و در مسائل انسانی- اجتماعی از «حوزه» (مانند: حوزۀ انتخابیه، حوزۀ هنری و ...) استفاده کرد.

آبریز یا آبخیز؟ویرایش

در ایران اصطلاح «حوضۀ آبریز» در رشته‌های جغرافیا، آب‌شناسی و زمین‌شناسی رایج است و در رشته‌های منابع طبیعی از اصطلاح «حوضۀ آبخیز» استفاده می‌شود. طبق فرهنگ فارسی معین واژۀ «حوضه» برای مسائل طبیعی و «حوزه» برای مسائل انسانی (شهری و روستایی) کاربرد دارد. واژۀ «آبریز» هم معانی مختلفی دارد که یکی از معانی آن در فرهنگ فارسی عمید بدین صورت است: جایی از رودخانه که آب از کوه یا نهر وارد آن می‌شود. اصطلاح «آبخیز» در فرهنگ معین به معنی زمین پرآب به‌کار رفته‌است. با توجه به معانی واژه‌ها و تعریف حوضه، استفاده از اصطلاح «حوضۀ آبریز» مناسب‌تر به‌نظر می‌رسد.[۷] برخی دیگر از محققان نیز پیشنهاد می‌کنند که برای حوضه‌های بزرگ، مانند حوضۀ کارون و حوضۀ مرکزی ایران، از واژۀ آبریز و برای حوضه‌های کوچک مثلاً حوضۀ کسیلیان از واژۀ آبخیز استفاده شود.[۸]

در زبان انگلیسیویرایش

در زبان انگلیسی برای توصیف آبخیز از واژه‌های مختلف استفاده می‌شود که عبارتند از: drainage basin, catchment, catchment area, catchment basin, drainage area, river basin and water basin.

در آمریکای شمالی، معمولاً اصطلاح watershed برای حوضۀ آبخیز بکار می‌رود (اگرچه در سایر کشورهای انگلیسی‌زبان، فقط برای رساندن معنی اصلی آن یعنی خط تقسیم آب به کار می‌رود.[۵]

تقسیم‌بندی بر اساس مساحتویرایش

اصطلاحات مورد استفاده برای بیان حوضه استاندارد نیست. در انگلستان واژۀ Catchment و در آمریکا از واژۀ Watershed برای حوضه استفاده می‌شود. اگرچه استفاده از این اصطلاحات بر حسب اندازۀ حوضه نیست ولی در برخی آژانس‌های دولتی آمریکا اصطلاح Catchment برای حوضه‌های کوچک‌تر و Watershed برای حوضه‌های بزرگ‌تر به‌کار می‌رود. برای حوضه‌های بسیار بزرگ مانند آمازون نیز اصطلاح Basin به‌کار می‌گیرد.[۷]

ردیف اصطلاح فارسی اصطلاح انگلیسی مساحت (هکتار) واکنش هیدرولوژیکی
۱ ناحیۀ آبریز Basin بزرگ‌تر از ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ بسیار کند
۲ حوضۀ آبریز Catchment از ۱۰۰٬۰۰۰ تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ کند
۳ زیرحوضۀ آبریز Sub-catchment از ۱۰٬۰۰۰ تا ۱۰۰٬۰۰۰ نسبتاً کند
۴ حوضۀ آبخیز Watershed از ۱٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ متوسط
۵ زیرحوضۀ آبخیز Sub-watershed از ۱۰۰ تا ۱٬۰۰۰ شدید
۶ خرد آبخیز Microwatershed کوچک‌تر از ۱۰۰ بسیار شدید

بر اساس: مؤسسۀ بین‌المللی آب، 2006[۸]

در ایرانویرایش

در عرصۀ حوضه‌های آبخیز کشور شامل ۶ اَبَرحوضه (براساس تقسیمات وزارت نیرو) برابر با مساحت کل کشور می‌باشد، که هر یک از این حوضه‌ها خود به حوضه‌های کوچک و تا چندین رده نیز کوچک‌تر تقسیم می‌شوند. این شش ابرحوضه عبارتند از:

۱- حوضۀ آبریز دریای مازندران با ۷ حوضۀ کوچک‌تر،

۲- حوضۀ آبریز خلیج فارس و دریای عمان با ۹ حوضۀ کوچک‌تر،

۳- حوضۀ آبریز دریاچۀ ارومیه، با ۱ حوضۀ کوچک‌تر،

۴- حوضۀ آبریز فلات مرکزی با ۹ حوضۀ کوچک‌تر،

۵- حوضۀ آبریز مرزی شرق با ۳ حوضۀ کوچک‌تر،

۶- حوضۀ آبریز قره‌قروم با ۱ حوضۀ کوچک‌تر.[۴]

براساس تقسیمات آبخیزداری، عرصۀ حوضه‌های آبخیزداری حدود ۱۲۵ میلیون هکتار از مساحت کشور را در بر می‌گیرد. حدود ۳۹ میلیون هکتار باقی‌مانده از سطح کشور را مناطق بیابانی، کویری، باتلاق‌ها، دریاچه‌ها، شهرها و ... تشکیل داده‌است.[۸]

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ «حوضهٔ آبریز، حوضهٔ آبخیز، آبریز، آبخیز» [مهندسی منابع طبیعی- محیط‌زیست و جنگل] هم‌ارزِ «catchment basin, catchment area, water shed, drainage basin»؛ منبع: گروه واژه‌گزینی. جواد میرشکاری، ویراستار. دفتر دوازدهم. فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۱۴۳-۶۶-۸ (ذیل سرواژهٔ حوضهٔ آبریز)
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ کتاب جغرافیای سال سوم متوسطۀ علوم انسانی سال ۱۳۸۸
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «حوضه آبریز». شرکت مدیریت منابع آب ایران. دریافت‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۶.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «وبگاه سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ مارس ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۶ مارس ۲۰۱۴.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ویکی‌پدیای انگلیسی
  6. «تفاوت حوزه با حوضه». وب‌سایت جامع هوا و اقلیم‌شناسی ایران. ۲۵ شهریور ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۶.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ حسین‌زاده، محمدمهدی (۱۳۹۴). ژئومورفولوژی رودخانه‌ای. دانشگاه شهید بهشتی. شابک ۹۷۸۹۶۴۴۵۷۲۸۶۹.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ همان