سنگ‌نگاره لاخ مزار

اثر ثبت‌شده در فهرست آثار ملی ایران

سنگ نگاره لاخ مزار مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شرق ایران در شهرستان بیرجند، روستای کوچ واقع شده و این اثر در تاریخ ۹ آبان ۱۳۷۷ با شمارهٔ ثبت ۲۱۴۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۱] خط این مجموعه باخط سنگ نگاره‌های کال‌جنگال همسان می‌نماید.

سنگ‌نگاره لاخ مزار
Lakhmazar.jpg
نامسنگ‌نگاره لاخ مزار
کشورایران
استاناستان خراسان جنوبی
شهرستانشهرستان بیرجند
بخشمرکزی
اطلاعات اثر
نام محلیلاخ مزار
نام‌های دیگرچشمه کوچ
کاربریسنگ‌نگاره
دیرینگیدوران پیش از تاریخ ایران باستان
دورهٔ ساخت اثردوران پیش از تاریخ ایران باستان، دوران‌های تاریخی پس از اسلام
مالک فعلی اثرمیراث فرهنگی
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت۲۱۴۵
تاریخ ثبت ملی۹ آبان ۱۳۷۷
اطلاعات بازدید
امکان بازدیددارد

مطالعات انجام شده

در کتاب «تاریخ ادبیات پیش از اسلام» نوشته احمد تفضلی راجع به چهار کتیبه باقی مانده از دوران اشکانی صحبت شده، که سه کتیبه در استان خراسان جنوبی قرار دارند که یکی از آنها کتیبه لاخ مزار استه که این سنگ نگاره لاخ مزار بیرجند، در مجاورت روستای کوچ و در فاصلهٔ ۲۹ کیلومتری جنوب شرقی بیرجند، واقع است. طبق تحقیقات انجام شده، خط این مجموعه با خط استفاده شده در نگاده‌های کال جنگال همسان می‌نماید. این سنگ نگاره سال ۱۳۷۱ مورد مطالعه قرار گرفته‌است. این سنگ نگاره با نقش‌هایی در گروه انسانی، حیوانی و گیاهی و کتیبه‌هایی شامل خطوط تصویری، پهلوی اشکانی، پهلوی ساسانی، فارسی و عربی و علامت‌ها و نشانه‌ها و سمبل‌هایی از مظاهر طبیعت را شامل می‌شود. موضوعاتی که تا به حال شناسایی شده‌اند به ۳۰۷ مورد می‌رسد که شامل: ۲۲ مورد نقش انسان، ۳۳ مورد نقش حیوان، ۲۲ مورد نقش گیاه، ۳۵ علامت و نشانه، ۴ مورد خط تصویری، ۸۱ مورد کتینه پهلوی اشکانی و ساسانی، ۳۴ مورد کتیبه عربی، ۸ مورد کتیبه فارسی، ۶۷ مورد نقش‌هایی که ماهیت آن‌ها هنوز مشخص نیست. [۱] در میان انبوه نقش‌ها به نگاره‌هایی برمی‌خوریم که به‌طور استلیزه و بسیار ساده کشیده شده‌اند. ترسیم اشکالی بدین گونه به اعتقاد باستان شناسان از دوره فرهنگی «سولوتره ان» آغاز گردیده و تا آخر دوره فرهنگی «ماگدالنین» ادامه داشته‌است. [۲] در این گزارش ادیتا خطوط ساده صلیبی شکل و کمانی شکل را انسانهایی دانسته و آن نقوش را که با نقوش انسان‌های استلسزه لاخ مزار شبیه اند با نقوش روی سنگ در نوادا کالیفرنیا مقایسه و هم‌زمان دانسته و قدمت آن‌ها را ۵۰۰۰ سال سال ق. م تا ۱۸۰۰ق. م ذکر کرده‌است. نوعی دیگر از شکل‌ها که به شکل شاخهٔ وارونه ترسیم شده‌اند به اعتقاد آقای ادیتا گروهی از انسان‌ها هستند که در یک خط پشت سرهم ایستاده‌اند. از دیگر نشانه‌های لاخ مزار که پیشینهٔ کهن دارند و ظاهراً هم‌زمان با نقش انسان‌های استلیزه ترسیم گردیده‌اند نقوش گیاهی هستند که آنان نیز به سبک استلیزه و ساده کشیده شده‌اند. هم‌زمانی این تصاویر از این جهت با تصاویر انسانی محتمل است که یکی از انسان‌های استلیزه از شاخه یکی از درختان آویزان نشان داده شده‌است.

سواستیکا یا چرخ گردون در لاخ مزار

 
لاخ مزار

یکی از نقوش لاخ مزار علامت چرخ گردون است. کاربرد سواستیکا یا چرخ گردون در ایران سابقه طولانی دارد اشیای زیادی فهرست آثار تمدنی ایران در سایر مناطق جهان از ایران با نشانه صلیب و صلیب شکسته وجود دارد این نماد در دوره‌های حاکمیت مزدایی نیز در ایران ادامه داشته‌است در چند ناحیه ایران از جمله در کردستان و گیلان و خراسان بر دیوارهای سنگی کوه‌ها کنده شده سواستیکا یا چرخ گردون وجود دارد که قدمت آن را به بیش از ۷ هزار سال برآورد کرده‌اند. یکی از این دیوار نگارها در خراشاد بیرجند در دیواره کوه سنگ‌نگاره لاخ مزار است. حداقل یکی از سواستیکاهای آن سالم مانده‌است. بر این دیواره شکلهای متعددی کشیده شده که بعضی از آنها در اثر ترسیم‌های بعدی یا عمدی تخریب شده‌است. این نقوش و صدها عتیقه کشف شده در جغرافیای ایران که بر آن چرخ گردن نقش شده نشان می‌دهد که چرخ گردون نمادی که آیکون خورشید و مظهر چرخه زندگی و خوش شانسی است در ایران کاربرد بسیار کهنی دارد. حتی در خراسان در دوره اسلامی در برخی مناطق ایران و جنوب خراسان بر بازوان کودکان علامتی شبیه به سواستیکا از چوب تاگوک یا داغدان می‌بسته اندکه برای چشم زخم و سلامتی عنوان می‌شده‌است.[۲]

جستارهای وابسته

منابع

  1. «دانشنامهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایران‌شهر». وزارت راه و شهرسازی. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۹.
  2. محمدعجم (۱۳۹۰)، «نقش سواستیکا در گنجینه‌ها، بتها و فرش ایرانی»، پژوهش‌های ایرانی، ص. ۵ پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)

برای مطالعهٔ بیشتر

  • Livshits, V. A. "LĀḴ-MAZĀR". Encyclopædia Iranica. Retrieved 2016-04-12.
  • "ایرنا - نظر باستانشناس ایرانی دربارهٔ کتیبه‌های لاخ مزار بیرجند". خبرگزاری جمهوری اسلامی. Retrieved 2016-04-12.
  • لاخ مزار [۳]
  • محمد تقی راشد محصل کتاب = کتیبه‌های ایران باستان| ناشر =دفترپزوهش‌های فرهنگی، صفحه= ۸۱، تاریخ =۱۳۹۰