محسن مخملباف

نویسنده و کارگردان ایرانی

محسن مخملباف، (زاده ۸ خرداد ۱۳۳۶ در تهراننویسنده، کارگردان و کنشگر حقوق‌بشر ایرانی است. وی در سال ۱۳۸۴ از ایران رفت و اکنون در فرانسه زندگی می‌کند.

محسن مخملباف
Mohsen makhmalbaf.jpg
زاده ۸ خرداد ۱۳۳۶ (۶۳ سال)
تهران
ملیت ایران ایرانی
زمینه فعالیت نویسنده
کارگردان
تهیه‌کننده
فعال حقوق بشر
سال‌های فعالیت ۱۳۶۰ تا کنون
همسر فاطمه مشکینی
مرضیه مشکینی
فرزندان سمیرا
میثم
حنا
صفحه در وب‌گاه IMDb
صفحه در وب‌گاه سوره

زندگی‌نامهویرایش

 

محسن مخملباف در جنوب شهر تهران به دنیا آمد و به دلیل فقر خانوادگی از هشت تا هفده سالگی در سیزده شغل مختلف شاگردی و کارگری کرد تا مخارج خود و مادرش را تأمین کند. او از سن پانزده سالگی در گروهی چریکی که خود تشکیل داده بود، به فعالیت مخفی پرداخت. در سن هفده سالگی در جریان عملیات خلع سلاح یک پلیس تیر خورد و دستگیر شد. او در زندان داستان‌نویسی را شروع کرد و پس از زندان به فیلم‌سازی روی آورد.

همسر اول محسن مخملباف، فاطمه مشکینی بود که در حادثه آتش‌سوزی منزلشان درگذشت و مخملباف بعداً با خواهر او مرضیه مشکینی ازدواج کرد.[۱]

فعالیت‌های سینماییویرایش

مخملباف در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ خورشیدی، از پرکارترین سینماگران پس از انقلاب در ایران بود. سیر تحول اندیشه، باورها و اصول او در آثارش بازتاب داده‌شده‌است.

او با نخستین فیلم بلند خود، توبه نصوح (۱۳۶۱)، فیلمسازی مذهبی شناخته‌شد که در راستای شعار انقلابی حمایت از مستضعفان، خواهان دست کشیدن طبقه مستکبر از مال دنیا شده‌است. در سال ۱۳۶۴، مخملباف با نوشتن فیلمنامه زنگ‌ها، برای نخستین بار از طرح شعارهای آرمان‌گرایانه حکومتی، به بررسی پیچیدگی‌های زندگی انسان و جستجو برای معنی زندگی و مرگ رو کرد، و با کارگردانی فیلم بایسیکل‌ران، به نقطه عطف کار سینمایی خود در این راستا رسید. بایسیکل‌ران در سال ۱۳۶۷ جایزه بهترین کارگردانی و بهترین فیلمنامه هفتمین جشنواره فیلم فجر را دریافت کرد. فیلم سه‌بخشی دستفروش (۱۳۶۸) او، ازنظر فضاهای سوررئالیستی و شیوه طرح داستان، در سینمای پس از انقلاب اثری تازه به‌حساب می‌آمد. مخملباف در سال ۱۳۶۸ در فیلم کلوزآپ (نمای نزدیک) به کارگردانی عباس کیارستمی نقش خودش را بازی کرد. این فیلم داستان واقعی فیلم درمورد مردی بنام حسین سبزیان بود که خود را بنام مخملباف به خانواده‌ای معرفی کرده و به آنها وعدهٔ ایفای نقش در فیلم بعدیش را داده بود.[۲] مخملباف با کارگردانی دو فیلم نوبت عاشقی و شب‌های زاینده‌رود (۱۳۶۹) فیلمساز جداشده از شعارها و آرمان‌گرایی مذهبی را نشان داد که از مخاطب می‌خواهد در هر موقعیت خود را جای فرد مقابل بگذارد. از این دو فیلم، اولی به مسئلهٔ عشق انسان‌ها به هم و روابط خارج از ازدواج و درگیری‌های ناشی از آن، و دومی به آزادی انتخاب، دیدن رزمندگان به‌عنوان انسان‌هایی با نقاط قوت و ضعف دیگر انسان‌های جامعه، و خودکشی می‌پردازد. این دو فیلم توقیف و دررسانه‌های حکومتی و از قلم نویسندگان مطلوب حکومت، متن‌هایی علیه آنها و مخملباف نوشته‌شد.

مخملباف در سه فیلم بعدی خود، از زوایای مختلف به موضوع سینما پرداخت. ناصرالدین شاه آکتور سینما (۱۳۷۰) نگاهی سوررئالیستی به تاریخ سینمای ایران و سانسور در آن است. هنرپیشه (۱۳۷۱) به درگیری‌های ذهنی و کاری هنرپیشه‌ای سرشناس (اکبر عبدی با بازی خودش) می‌پردازد، و سلام سینما (۱۳۷۳) داستان مستندی از برگزاری آزمون بازیگری در مرکز سینمایی باغ فردوس تهران به‌وسیله مخملباف با حضور انبوهی از علاقه‌مندان بازیگری و کاوشی در دلایل علاقهٔ آنها به سینما است. در فیلم نون و گلدون (۱۳۷۴)، مخملباف با دستمایه قراردادن حمله چریکی خود به پاسبانی در جریان انقلاب، به نقد خشونت برای مبارزه پرداخته‌است.

از میان کارهای بعدی مخملباف، گبّه (۱۳۷۴) که داستان آن در میان کوچندگان قشقایی می‌گذرد، و سکوت (۱۳۷۷) که در تاجیکستان ساخته شده‌است، به‌ترتیب ابراز ارادت او به «رنگ»، و «موسیقی» دانسته شده‌اند.

مخملباف در فیلم‌های سفر قندهار (۱۳۷۹) الفبای افغان (۱۳۸۱) به وضعیت افغانستان و مهاجران افغان پرداخته‌است. مخملباف خود گفته‌است «فیلم الفبای افغان توانست قانون را به نفع کودکان مهاجر افغان در ایران که از مدرسه رفتن محروم بودند، عوض کند و سرانجام پس از نمایش این فیلم در مدارس به روی نیم میلیون کودک افغانی پس از ۸ سال گشوده شد و ۱۲۰۰ جوان مهاجر افغان به دانشگاه‌های ایران پذیرفته شدند. این فیلم نشان داد که سینما می‌تواند منجر به تحولات بزرگ اجتماعی شود و من اگر تنها برای ساختن همین یک فیلم به دنیا آمده بودم ارزشش را داشت.»[۱]

از سال ۱۳۸۴، مخملباف در خارج از ایران کار و زندگی می‌کند. او فیلم‌های سکس و فلسفه (۱۳۸۴) را در تاجیکستان، فریاد مورچه‌ها (۱۳۸۶) را در هند، باغبان (۱۳۹۱) را در اسرائیل، پرزیدنت (۱۳۹۳) را در گرجستان و مارگه و مادرش (۱۳۹۸) را در ایتالیا ساخته‌است.

خانه فیلم مخملبافویرایش

در سال ۱۳۷۵، مخملباف مدرسه فیلم مخملباف را با هشت نفر از دوستان واعضای خانواده تشکیل داد و چون جایی برای ایجاد مدرسه نداشت، خانه خود را به مدرسه تبدیل کرد.

این مدرسه هر روز هشت تا شانزده ساعت تدریس داشت. کوچک‌ترین شاگرد این مدرسه «حنا» دختر هشت ساله مخملباف بود. مواد درسی فقط سینما نبود و به زندگی، ورزش و هنر هم مربوط می‌شد. از امور عادی زندگی، رانندگی، شهرشناسی، آشپزی، کامپیوتر و زبان بود. از هنرهای دیگر، آشنایی با نقاشی، عکاسی، شعر و موسیقی بود و از سینما، اقتصاد فیلم، برنامه‌ریزی تولید، فیلمنامه‌نویسی، هدایت بازیگر، فیلمبرداری، تدوین، صداگذاری، دکوپاژ، تاریخ سینما و تحلیل فیلم بود. از این مدرسه یک نفر به عنوان فیلمبردار، یک نفر به عنوان صدابردار، یک نفر به عنوان طراح صحنه، سه نفر به عنوان کارگردان، یک نفر به عنوان عکاس و تدوینگر و… فارغ‌التحصیل شدند.[۲] خانه فیلم مخملباف که تهیه‌کننده آثار بعدی خانواده مخملباف معرفی می‌شود، تداوم فعالیت این مدرسه است.

فعالیت‌های سیاسی در زمان شاهویرایش

 
محسن مخملباف در سال ۱۳۵۳

محسن مخملباف پیش از انقلاب ۵۷ در قالب گروهی کوچک فعالیت سیاسی و چریکی داشته‌است.[۳][۴]

به گفتهٔ مخملباف، وی در ۱۷ سالگی با گلوله پلیس مجروح گردید و نزدیک به ۵ سال به جرم سیاسی زندانی شد، شش ماه شکنجه[۵] باعث از کار افتادگی پاهایش شد که پس از چند عمل جراحی بهبود یافت.[۶] به گفتهٔ حشمت رئیسی تحلیلگر سیاسی تلویزیون میهن، مخملباف شکنجه نشده‌بود[۷]

بنابر روزنامهٔ اطلاعات چاپ ۱۸ اسفند ۱۳۵۵: «در سال ۱۳۵۳ روح‌الله کفیلی، محسن مخملباف و غلامحسین لنگرودی قزوینی‌نژاد با نقشه‌ای قبلی برای به‌دست آوردن اسلحه، به پاسبانی در خیابان ایران حمله کردند. در جریان درگیری پاسبان با ضربات متعدد کارد روح‌الله کفیلی زخمی‌شد، سپس پاسبان با شلیک گلوله، مخملباف را زخمی و دستگیر کرد. کفیلی توانست بگریزد و قزوینی‌نژاد به‌دست مردم دستگیر شد. مخملباف به تحمل ۵ سال و قزوینی‌نژاد به تحمل ۱۵ سال حبس درجهٔ یک جنایی محکوم گردیدند. کفیلی پس از دستگیری، ابتدا به اعدام و سپس با عفو شاه به تحمل حبس ابد محکوم گردید.»[۸][۹]

در وبگاه مخملباف، سندی منتسب به ساواک تاریخ درگیری را ۲۲ مرداد ۱۳۵۳ و موضوع اتهام را «اقدام علیه امنیت کشور» ذکر کرده‌است. همچنین در این سند بازجویان پرونده «تشکیل یک گروه خرابکار و چاپ و توزیع اعلامیه‌های مضره و مطالعه و تبادل جزوات مارکسیستی، حمله به پاسبن پست و مضروب نمودن آن در حین انجام وظیفه به منظور خلع سلاح پاسبان، ساختن مواد منفجره (کوکتل مولوتف) و توهین به مقام شامخ سلطنت» را محرز و مسلم دانسته‌اند.[۱۰]

فعالیت در گروه‌های نظامی پس از انقلابویرایش

به پیشنهاد هاشمی رفسنجانی و با هدف مقابله با دیگر عناصر نظامی در روزهای پس از انقلاب از گروهای کوچک شبه نظامی برای ادغام با یکدیگر دعوت شد. در چهاردهم فروردین ۱۳۵۸ خورشیدی، هفت گروه امت واحده، گروه توحیدی بدر، گروه توحیدی صف، گروه فلاح، گروه فلق، گروه منصورون و گروه موحدین به هم پیوستند و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران را به وجود آوردند. محسن مخملباف، محسن رضایی، سعید حجاریان، محمدباقر ذوالقدر، سید مصطفی تاج‌زاده، بهزاد نبوی، فیض‌الله عرب‌سرخی، محسن آرمین، مرتضی الویری، محمد سلامتی از چهره‌های جوان سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران ایران بودند که این سازمان در ماههای بعد یکی از گروه‌های چهارگانه عامل تاسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شد.[۱۱]

آثارویرایش

بازیگریویرایش

کارگردانیویرایش

نویسندگیویرایش

مجموعهویرایش

  • گنگ خوابدیده (سه جلد)

جوایز بین‌المللیویرایش

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. «مخملباف هیچ نسبتی با آیت‌الله مشکینی ندارد». asriran.com. ۱۳۸۶-۰۶-۱۱. دریافت‌شده در ۱۰ آوریل ۲۰۱۹.
  2. "Close-Up". imdb. Retrieved 2019-04-10.
  3. «کلوزآپِ محسن مخملباف». Tavaana. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۳۰.
  4. «گروه محسن مخملباف». www.imam-khomeini.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۳۰.
  5. «در جستجوی «معنا» در مهمانی محسن مخملباف». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۳۰.
  6. http://www.makhmalbaf.com/?q=fa/node/81/
  7. «از ماجرای جنجالی رفراندوم و محسن چریک تا حمله به دراویش بروایت حشمت رئیسی». تلویزیون میهن. ۲۰ فوریه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۱۸.
  8. «روزنامه اطلاعات روز چهارشنبه ۱۸ اسفند ماه ۲۵۳۵ شاهنشاهی» (PDF). mashruteh.org. دریافت‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۱۸.
  9. «چهل سال پیش». ettelaat.com. ۱۸ اسفند ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۱۸.
  10. «اسناد ساواک دربارهٔ دستگیری و محاکمه محسن مخملباف». makhmalbaf.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۱۸.
  11. کتاب رفیق آیت‌الله، نوشته امیرعباس فخرآور.
  12. «محسن مخملباف جایزه روبر برسون را دریافت کرد». BBC News فارسی. ۱۶ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۹-۰۸.

پیوند به بیرونویرایش