نبرد دندانقان

مختصات: ۳۷°۲۳′۳۱″شمالی ۶۱°۲۰′۴۳″شرقی / ۳۷٫۳۹۱۹۳۳°شمالی ۶۱٫۳۴۵۳۵۳°شرقی / 37.391933; 61.345353

نبرد دَندانَقان نبردی بود که در سال ۱۰۴۰ میلادی میان سلجوقیان و پادشاهی غزنوی روی داد و به پیروزی سلجوقیان انجامید. در نتیجه این نبرد، چیرگی غزنویان بر خراسان پایان یافت.[۴][۵]

نبرد دندانقان
بخشی از درگیری‌های سلجوقیان و غزنویان
Gaznaly-seljuk Dandanaqan.jpg
صحنه‌ای از نبرد دندانقان
تاریخ۲۳ مه ۱۰۴۰
مکاندندانقان، نزدیک به مرو
نتیجه پیروزی سلجوقیان[۱]
طرفین درگیر
غزنویان سلجوقیان
فرماندهان و رهبران
سلطان مسعود غزنوی چغری‌بیگ
طغرل‌بیگ
قوا
۵۰ هزار نفر
۶۰[۲] یا ۱۲[۳] پیل جنگی
۲۰ هزار نفر
تلفات
نامعلوم اما احتمالاً بسیار سنگین نامعلوم

نبرد دندانقان میان سلطان مسعود غزنوی با طغرل سلجوقی روی داد و مسعود شکست خورد (۸ رمضان ۴۳۱ هَ. ق).[۶] در نتیجه آن حکومت سلجوقیان بر ایران آغاز و ورود طغرل بیک به اصفهان در سال ۱۰۵۰ میلادی، منجر به تأسیس «امپراتوری سلجوقی» شد[۷] که طی قرون یازده و دوازده میلادی بر بخش‌های پهناوری از قلمرو ایران باستان در آسیای غربی و آسیای صغیر نظیر ایران، افغانستان، شام (سوریه و فلسطین) و ارمنستان امروزی فرمان می‌راندند.[۸] در پی این نبرد حکومت غزنوی توانایی توسعه طلبی را از دست داده و منحصر در غزنه و نواحی اطراف آن شد. بیهقی که خود این رویداد را به چشم دیده شرح آن را در تاریخ مسعودی آورده‌است.

در اواخر سال ۱۰۳۰ میلادی، مبارزه برای برتری در خراسان میان غزنویان و سلجوقیان آغاز شد. طغرل بیک به تدریج نفوذ خود را گسترش داد و سرزمین‌هایی را که قبلاً توسط غزنویان اداره می‌شدند، به دست گرفت. در سال ۱۰۳۷ شهر مرو داوطلبانه تسلیم سلجوقیان شد و پس از آن شهرهای هرات و نیشابور نیز به همین ترتیب. در سال ۱۰۴۰ میلادی، غزنویان با ۵۰ هزار نفر،[۹] به فرماندهی سلطان مسعود، در دندانقان با سلجوقیان درگیر نبرد شدند. سلجوقیان با ۱۶ هزار سوار[۱۰] حمله کردند و در نبرد دندانقان غزنویان را شکست دادند.[۵] سلجوقیان در حالی که با مقاومت کمی روبرو بودند وارد خراسان و شهرهای منطقه شدند.[۱۱]

دندانقانویرایش

دَندانقان شهری بود در نواحی مرو. در لغتنامه دهخدا به نقل از منابع کهن آمده‌است که: دندانقان، شهرکیست [به خراسان] اندر حصاری، مقدار پانصد گام درازی اوست اندر میان بیابان و بیرون از وی منزلگاه کاروان است. (حدود العالم). شهرکیست در نواحی مرو شاهجان میان سرخس و مرو و فعلاً خراب است و جز یک رباط و یک مناره از آن باقی نمانده‌است. (از معجم البلدان). شهری به ناحیهٔ مرو شاهجان بوده‌است به فاصلهٔ ده فرسنگی جنوب غربی آن بر جادهٔ بین مرو و سرخس کوچک ولی مستحکم.

طوایف غز آن را در ۵۵۳ هَ.ق. تاراج کردند، یاقوت (قرن ۷ هَ. ق). ویرانه‌های آن را دیده‌است.[۱۲] بیهقی می‌نویسد: «چون به دندانقان هزیمت افتاد و ما را این حال پیش‌آمد خبر یافتم که حال این محمدآباد چنان شد که جفت واری زمین به یک من گندم می‌فروختند و کس نمی‌خرید.»[۱۳]

 
امپراتوری سلجوقی در سال ۱۰۹۲، محل نبرد دندانقان در این نقشه با تاریخ ۱۰۴۰ نشان داده شده‌است.

این شهر به علت نبرد سال ۵۳۳ میان سنجر و غزان تخریب شد و عده زیادی از اهالی آن به قتل رسیدند و گروهی نیز ناچار به مهاجرت شدند. طوفان شن و پیشروی ماسه‌ها را نیز در متروک شدن این شهر مؤثر دانسته‌اند. امروزه بخشی از خرابه‌های دندانقان با نام داش‌رباط به صورت پهنه‌ای پوشیده از آجر و نیز چند چاه خشک در حاشیه جاده سرخس-تجن-مرو مشهود است.[۱۴]

منابعویرایش

  1. Grousset, Rene, The Empire of the Steppes: A History of Central Asia , (Rutgers University, 2002), 147.
  2. Christian, David, A history of Russia, Central Asia, and Mongolia , (Wiley-Blackwell, 1998), 373.
  3. C.E. Bosworth, The Ghaznavids:', (Edinburgh University Press, 1963), 115.
  4. Grousset, Rene, The Empire of the Steppes: A History of Central Asia , (Rutgers University, 2002), 147.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ "Battle of Dandānqān | Iranian history". Encyclopedia Britannica. Retrieved 2020-07-11.
  6. لغتنامه دهخدا: دندانقان.
  7. Tony Jaques, Dictionary of Battles and Sieges: F-O, (Greenwood Publishing Group, 2007), 476.
  8. "Seljuq | History & Facts". Encyclopedia Britannica. Retrieved 2020-07-11.
  9. Medieval Wars 500–1500 The Encyclopedia of Warfare.
  10. Ann K. S. Lambton (1988). Continuity and Change in Medieval Persia. SUNY Press. pp. 5–. ISBN 978-0-88706-133-2.
  11. The Histories of Herat, Jürgen Paul, Iranian Studies, Vol. 33, No. 1/2 Winter - Spring, 2000, 106.
  12. از دائرةالمعارف فارسی
  13. تاریخ بیهقی چ ادیب ص ۶۲۲.
  14. "دندانقان". 2016. Rch.Ac.Ir. Accessed December 11 2017. [۱].