باز کردن منو اصلی

بقیّة الله نزد شیعه از القاب مهدی پسر حسن عسکری، امام دوازدهم شیعیان دوازده‌امامی و به‌معنی باقی‌گذاشتهٔ خدا است. این اصطلاح در قرآن، نیز مورد اشاره است.

مهدویت
Imam-mahdi.png
زندگی
نسبنرجس خاتون (مادر) • حسن عسکری (پدر)
مهدیزندگی • غیبت • غیبت صغری • غیبت کبری • ظهور • رجعت
نام‌هابقیةالله • قائم آل محمد • صاحب‌الزمان • ولی عصر
شخصیت‌ها
نواب اربعهعثمان بن سعید • محمد بن عثمان • حسین بن روح نوبختی • علی بن محمد سمری
شخصیت‌های ظهورسفیانی • شیصبانی • ابقع • اصهب • سید قمی • سید خراسانی • شعیب بن صالح • سید یمانی • مصری • سید حسنی • نفس زکیه
مدّعیان مهدویت
(متمهدی)
ابومحمد شریعی • محمد نوربخش • محمد احمد • سید علی‌محمد باب • حسین منصور حلاج • محمد بن نصیر نمیری • محمد بن علی شلمغانی • ابوطاهر محمد بن علی بن هلال • احمد بن هلال کرخی  • محمد جونپوری  • سید محمد مشعشع • محمد قحطانی
مکان‌ها
منسوب به مهدیسامرا • سرداب مقدس • مسجد سهله • مسجد جمکران • مسجد کوفه • مهدیه
مرتبط با ظهوروادی یابس • بیت‌المقدس • بیداء • وادی‌السلام • مسجد حله
زیارات
دعای عهد • دعای ندبه • زیارت آل یاسین • دعای فرج
نشانه‌های ظهور
خروج سفیانی • صیحه آسمانی • قیام یمانی • قیام خراسانی • خروج سید حسنی • کشته‌شدن نفس زکیه • نبرد قرقیسیا
آثار مرتبط
الغیبة • الغیبة (طوسی) • الغیبة (نعمانی) • کمال‌الدین و تمام‌النعمة • دارالسلام • نجم‌الثاقب • العقبری الحسان • ملاحم و الفتن • بحارالانوار • مکیال‌المکارم • عصرالظهور • صحیفه مهدیه • توقیع
موعود در دیگر ادیان
ماشیح • سوشیانس • فارقلیط • مهر/میترا • هوشیدر • هوشیدرماه • کریشنا • ویشنو
مفاهیم وابسته
فرجام‌شناسی اسلامی • آخرالزمان • دجال • انتظار  • رخدادهای پس از ظهور • انتظار مکتب اعتراض • ظهور بسیار نزدیک است • نهی توقیت

معنای لغویویرایش

«بقیة» به معنای باقی مانده از چیزی است.[۱] سید محمدحسین طباطبائی نیز درباره کلمه "بقیة در آیه 86 هود" در تفسیرش می‌نویسد: «کلمه "بقیه" به معناى باقى است و مراد از آن، سودى است که از معامله براى فروشنده بعد از تمام شدن معامله باقى می‌ماند و آن را در مصارف زندگى و در حوایجش خرج می‌کند.»[۲] زمخشری علاوه بر معنای مشهور، معنای فضل و خیر را نیز برای کلمه «بقیة» ذکر کرده است.[۳]

اما «بقیة‌الله» ترکیبی عربی است؛ محمدباقر مجلسی معنای آن را «کسی که خدا او را نگه‌داشته» می‌داند.[۴] اکثر مترجمان قرآن نیز، همین معنا را برای ترجمه آیه ۸۶ سوره هود برگزیده‌اند.[۵]

واژه «بقیة‌الله» در قرآن ضمن توصیه‌های شعیب به قومش آمده است. در این آیه آمده‌است: «بَقِ یَّتُ اللَّهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِن ینَ وَ ما أَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفیظٍ»[۶]

لقب امامان یا منجی موعودویرایش

در مورد وجه استعمال این لقب برای امامان شیعه، به روایات متعددی در منابع شیعه استناد می‌شود. این روایات به دو دسته کلی تقسیم شده‌اند؛ روایاتی که لقب بقیة‌الله را برای همه امامان شیعه معرفی می‌نماید و دسته دوم، روایاتی که این لقب را محصوص امام دوازدهم شیعیان می‌داند.

لقب برای امامان شیعهویرایش

از جمله این گزارشات، می‌توان به زیارت جامعه کبیره اشاره نمود که در آن لقب بقیة‌الله برای تمام ائمه دوازده‌گانه شیعیان به‌کار برده شده‌است.[۷] گزارش دیگر، ادعای ابن شهرآشوب در کتاب خود است که شأن نزول آیه 86 هود را، اهل‌بیت می‌داند.[۸]

لقب برای امام دوازدهمویرایش

از گزارشاتی که برای اثبات لقب بودن بقیة‌الله برای امام دوازدهم مورد استناد است، عبارتند از گزارشی که از امام ششم جعفر صادق پرسیده شده است که: «آیا هنگام سلام به مهدی موعود باید وی را امیرالمؤمنین خطاب کرد؟» جعفر صادق در پاسخ فرموده است: «احدی جز علی بن ابی‌طالب نباید به این نام خوانده شود و هرکس بعد یا قبل از وی کس دیگری را به این نام خوانده‌، کافر بوده‌است.» سپس در جواب سوال‌کننده که چگونه باید سلام کرد گفته‌است: «بگوئید: "السَّلامُ عَلَیْکَ یا بَقیَّةُ اللهُ" و سپس آیهٔ ۸۶ سورهٔ هود را خوانده‌است که «آنچه خدا برای شما باقی می‌گذارد (بقیةالله) بهتر است، اگر واقعاً به خدا ایمان دارید.»[۹]

در روایات دیگری نیز به اختصاص این لقب به امام دوازدهم اشاره شده‌است؛ از جمله روایتی از علی بن ابی‌طالب[۱۰][۱۱] و روایت دیگری از زبان امام دوازدهم شیعیان.[۱۲] همچنین در دعای ندبه به امام دوازدهم با عنوان بقیة‌الله سلام داده می‌شود.[۱۳] علاوه بر این موارد، روایات دیگری نیز در منابع روایی شیعه برای اثبات این ادعا وجود دارد.[۱۴][۱۵]

لقب برای منجی موعود (منابع اهل سنت)ویرایش

در منابع اهل سنت آمده‌است: «از اباجعفر نقل شده است كه گفت: "مهدی موعود از ماست و خداوند او را با انداختن ترسش در دل دشمنان یاری می‌كند... وقتی ظهور كند، پس اولین چیزی كه می‌گوید این آیه است: بقیة‌الله خیر لكم إن كنتم مؤمنین؛ سپس می‌گوید: ای مردم من بقیة‌الله در زمین هستم و خلیفه خداوند و حجت او بر شما. پس هیچ كس به وی سلام نمی‌كند مگر اینكه می‌گوید سلام بر تو ای بقیة‌الله..."»[۱۶][۱۷][۱۸][۱۹]

تفسیر بقیةالله در قرآنویرایش

متن و ترجمه آیهویرایش

آیه 86 سوره هود: «بَقِیَّتُ اللَّهِ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ وَمَآ أَنَاْ عَلَیْکُمْ بِحَفِیظٍ»

ترجمه‌ها[۵]ویرایش

ترجمه مهدی فولادوند: «اگر مؤمن باشید، باقیمانده [حلال] خدا برای شما بهتر است، و من بر شما نگاهبان نیستم.»

ترجمه حسین انصاریان: «آنچه خدا [در کسب و کارتان از سود و بهره پس از پرداخت حق مردم] باقی می‌گذارد، برای شما بهتر است اگر مؤمن باشید، و من بر شما نگهبان نیستم.»

ترجمه ناصر مکارم شیرازی: «آنچه خداوند برای شما باقی گذارده [از سرمایه های حلال]، برایتان بهتر است اگر ایمان داشته باشید! و من، پاسدار شما (و مأمور بر اجبارتان به ایمان) نیستم!»

تفاسیر شیعهویرایش

در تفسیر المیزان آمده است: «پس شعیب علیه‌السلام خطاب به آنان می‌فرماید: اگر به خدای متعال ایمان دارید، سودی که خداوند از معامله برای شما باقی می‌گذارد و از طریق فطرت شما را به آن هدایت فرموده بهتر از مالی‌ست که آن را از راه نامشروع و کم‌فروشی و نقص پیمانه و میزان به‌دست می‌آورید، چون شخص مؤمن تنها از طریق حلال از مال بهره‌برداری می‌کند و من مسئول اعمال و نگهبان شما نیستم و جز ابلاغ رسالت وظیفه دیگری ندارم و حق انتخاب خیر یا شر به‌دست خود شماست و من قدرت جذب خیر یا دفع شر برای شما را ندارم و هر نعمتی که شما دارید فقط از جانب خدای متعال است. (پس هر کس بصیرت خود را بکار زند به نفع خود عمل کرده و هر کس که کوردلی نماید علیه خودش کرده و من حافظ و نگهبان شما نیستم.)»[۲۰]

در تفسیر نمونه آمده‌است: «بارها گفته‏‌ایم آیات قرآن هر چند در مورد خاصى نازل شده باشد، مفاهیم جامعى دارد که می‌تواند در اعصار و قرون بعد بر مصداق‌هاى کلی‌تر و وسیع‏‌تر، تطبیق شود. لذا در آیه مورد بحث، گرچه مخاطب قوم شعیبند، و منظور از "بَقِیَّتُ اللَّهِ" سود و سرمایه حلال و یا پاداش الهى است، ولى هر موجود نافع که از طرف خداوند براى بشر باقى مانده و مایه خیر و سعادت او گردد، "بَقِیَّتُ اللَّهِ" محسوب می‌شود. و از آنجا که مهدى موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف آخرین پیشوا و بزرگ‌ترین رهبر انقلابى پس از قیام پیامبر اسلام صلّى اللّه علیه و آله است یکى از روشن‌ترین مصادیق "بقیة اللّه" می‌باشد و از همه به این لقب شایسته‏‌تر است، بخصوص که تنها باقیمانده بعد از پیامبران و امامان است و در روایات متعددى به آن اشاره شده است.»[۲۱][۲۰]

تفاسیر اهل سنتویرایش

در تفسیر قرطبی آمده است: «"بقیة‌الله" بهتر است برای شما یعنی آن چیزی كه خداوند برای شما بعد از دادن حق دیگران باقی گذاشته است.»[۲۲]

در تفسیر کشاف نیز ادعا شده است که یکی از معانی بقیة‌الله، طاعت و عبادتی است که اجرش نزد خداوند باقی خواهدماند.[۲۳]

پیام‌های آیهویرایش

  1. رزق اندک ولی حلال و پاک، بهتر از درآمدهای بسیار، امّا حرام است. «بقیّت‌اللّه خیر»
  2. دنیا، فانی و آخرت باقی است، لذا آخرت‌گرایی بهتر از دنیاطلبی است. «بقیّت اللَّه خیر لکم»
  3. اگر کم فروشی نکنیم، مشتریان بیشتر و در نتیجه سود ما در آینده، زیادتر و گواراتر خواهد گردید. «بقیّت اللَّه خیر»
  4. کسی که حرام را بهتر از حلال بداند، در ایمان خود شک کند. «انکنتم مؤمنین»
  5. انسان‌ها در عقاید خود آزادند و حتّی انبیا هم بر آنان تحمیلی ندارند. «و ما انا علیکم بحفیظ»
  6. اگر به خاطر حرام‌خواری، دارایی و زندگیتان تباه شد، من ضامن نیستم. «و ما انا علیکم بحفیظ»[نیازمند منبع]

بقیة‌الله در ادبیاتویرایش

امید من به عطای بقیة الله است هزار جان به فدای بقیة الله است
بگو به حاتم طایی، مناز بر کرمت هزار چون تو گدای بقیة الله است
[کلامی زنجانی]
نه حرف من سخن هر فقیه آگاه است عزای حضرت صادق شعائر الله است
بهشت مقصد هر دسته عزاداری‌ست سلوک شیعه در این شاهراه، کوتاه است
مدینه منتظر دسته‌های سینه‌زنی‌ست مدینه چشم به راه بقیة الله است
[میلاد حسنی]
أرْجَبْتَ دَمعي و أَرْمَضْتَ النَّوى جَلَدي فهاك نَظْمِي على لُقياكَ شَعبانا
بقيةَ‌اللهِ خُذها عَنكَ بـاكِــيَـةً قد أدمَـنَـت في نَـواكَ الُـحزْنَ إدمـانا
العمرُ يَـمضِي وفيكَ الروحُ مُقبِلَةٌ كهلُ الهوى أكثرُ العُشاقِ رَيْعانا
[محمد عبدالرضا الحرزی]

بقیة‌الله یا بقیت‌اللهویرایش

آنطور که در رسم‌الخط قرآن‌های عثمان طه مشخص است، کلمه «بقیة‌الله» در آیه 86 سوره هود به صورت «بقیت‌الله» نگارش یافته‌است. این موضوع بیانگر یک نکته رسم‌الخطی و معانی‌بیانی است که به ادعای مسلمانان، نشانه‌ای از اعجاز ادبی قرآن است.

در توضیح این مطلب، محمدامین احمدی فقیه (از پژوهشگران قرآنی شیعه) می‌نویسد: «موضوع و جایگاه کلمه "امرأة" یا "امرأت" در قرآن مجید، با وجود هم‌معنا بودنشان، متفاوت است؛ لذا با تفاوت جایگاه و موقعیت این کلمه، متفاوت نوشته شده‌است به این صورت که اگر کلمه «امرأة» در هر جای قرآن حکیم به زوج و همسرش اضافه شده، با تاء باز "امرأت" کتابت شده است؛ مانند: "امرأت نوح... امرأت لوط... امرأت فرعون." ولی اگر به زوج و همسر خود اضافه نشود، به صورت تاء مدور و بسته "امرأة" رسم شده‌است؛ از قبیل: "و ان امرأة خافت من بعلها نشوزا...، انی وجدت امرأة تملکهم... امرأة مؤمنة..." و امثال آن‌ها.»

در علت این تفاوت نوشتار و رسم‌الخط با وجود هماهنگی معنا و یکسانی آن، دلایلی ذکر شده است، از جمله:

  • راهنمایی قاری برای عدم وقف بر روی کلمه تاء باز؛ مثل «امرأت» یا «بقیت».[یادداشت ۱]
  • راهنمایی قاری برای شناخت مخارج حروف در وقف.[یادداشت ۲]
  • حفاظت از اشتباه در قوانین قرائت.[یادداشت ۳]

یادداشتویرایش

  1. تذکر: در ادبیات عرب، مضاف و مضاف‌الیه، یک کلمه محسوب می‌شوند و جدایی بین آنها اشتباه ادبی است. بنابراین وقف بین مضاف و مضاف‌الیه یک اشتباه قرائت محسوب می‌شود که در معنای مدنظر متکلم، دخل و تصرف دارد.
  2. در قرائت متون عربی، در هنگام وقف در کلمه دارای تاء تانیث، اگر به صورت «ة» باشد، «ه» تلفظ می‌شود و اگر به صورت «ت» باشد، به‌همان‌صورت تلفظ خواهد شد.
  3. به علت نگارش کتبی بسیاری از قواعد ادبیات عرب، بعد از نزول قرآن؛ اگر قرآن در جایی از کتابتش، «ت» را به شکل «ة» می‌نوشت، بعدها سبب می‌شد تا بین کلمه متشکل از «مضاف، مضاف‌الیه» و «مفرد»؛ در مساله وقف، اشتباه قرائتی پیش بیاید.

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. ابن منظور. لسان العرب. ج٫ ۴۱. ص. ۸۰.
  2. ترجمه المیزان، ج‏ 10، ص، 544 و 545.
  3. زمخشری، الکشاف، ج۲، ص۴۳۶.
  4. محمد باقر مجلسی. بحارالانوار. ج٫ ۲۴. ص. ۲۱۱.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «مشاهده و تدبر آیه 86 سوره هود به همراه لیست ترجمه ها». tadabbor.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۰-۱۳.
  6. سوره هود، آیه ۸۶
  7. ابن مشهدی، المزار الکبیر، ص۵۲۶. شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، باب زیارات.
  8. ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج ۳، ص ۱۰۲.
  9. کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۱۱-۴۱۲.
  10. طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۲۵۲.
  11. نهج البلاغه، خطبه۱۸۲، ص۲۶۲.
  12. شیخ صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۳۸۴.
  13. ابن مشهدی، المزار الکبیر، ص۵۷۸.
  14. رک: شیخ صدوق، کمال الدین، ج۱، ص۳۳۱.
  15. طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، ص 463.
  16. ابن الصباغ مالكي، الفصول المهمة في معرفة الأئمة، ج 2، ص 1133- 1135.
  17. العرائس الواضحة، ص 209
  18. جالية الكدر، ص209
  19. شرح إحقاق الحق، ج 13، ص 332.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ «مشاهده و تدبر آیه 86 سوره هود به همراه لیست تفسیر ها». tadabbor.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۰-۱۳.
  21. برگزیده تفسیر نمونه، ج‏2، ص: 370.
  22. القرطبی، تفسير القرطبی، ج 9، ص 86.
  23. زمخشری، الکشاف، ج۲، ص۴۱۸.

منابعویرایش

  • «نجم الثاقب»، باب دوّم، ص ۶۱.