تاریخ تمبر در ایران

کهن‌ترین تمبر رسمی ایران معروف به تمبر باقری در روزگار پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار، در سال ۱۲۴۷ خورشیدی (برابر با ۱۸۶۸ میلادی) منتشر شده‌است.[۱] نقش این تمبر نشان رسمی دولت وقت ایران «شیر و خورشید» است که درون دایره‌ای قرار گرفته و در چهارگوشه آن بهای هر تمبر به فارسی درج شده‌است.[۲] پیش از آن گاهی از تمبرهای انگلیسی در ایران استفاده شده‌است.[۳]

پیشینهویرایش

 
تمبرهای انگلیسی استفاده شده در ایران، تا پیش از ۱۲۴۷ خورشیدی

در زمان هخامنشیان، داریوش بزرگ، پادشاه بزرگ هخامنشی، چابک سوارانی تربیت کرده‌بود که نوشته‌های دولتی را به سرتاسر امپراطوری برسانند و از اخبار دورترین نقاط امپراطوری آگاه شوند. این چابک‌سواران از ایستگاهی به ایستگاه دیگر می‌رفتند تا به چاپار پس‌تر برسند. نوشتهٔ مشهوری از داریوش پزرگ به جا مانده‌است که در سردر ادارهٔ پست شهر نیویورک نیز نوشته‌شده‌است: «نه برف و باران و نه تاریکی شب نمی‌تواند پیک‌های تندرو را از حرکت بازدارند.»

دوره‌بندیویرایش

تمبرهای ایران به چهار دورهٔ زمانی بخش می‌شوند:

قاجارویرایش

عضویت در اتحادیه پست جهانیویرایش

ایران در تاریخ یکم سپتامبر سال ۱۸۷۷ میلادی (۱۲۵۶ خورشیدی) یعنی تنها دو سال (۱ سال خورشیدی) پس از تأسیس اتحادیه پست جهانی، به عضویت آن درآمد. مرکز این اتحادیه که در سال ۱۸۷۵ میلادی (۱۲۵۴ خورشیدی) ایجاد شده‌بود، شهر برن سوئیس می‌باشد.

نخستین تمبر ایرانویرایش

در سال ۱۸۶۵ میلادی (۱۲۴۴ خورشیدی) ناصرالدین شاه قاجار پس از بازگشت از اروپا جمعی را برای ساخت و طراحی تمبر به فرانسه اعزام کرد تا با وزارت پست و تلگراف فرانسه مذاکره کنند. نخست کلیشه‌هایی توسط شخصی به نام ریستر، برای ساخت تمبر تهیه شد و حتی نمونه‌هایی نیز به چاپ رسید. سپس آلبرت بار نمونهٔ دیگری تهیه کرد که آن را برای تأیید به ایران آورد که این طرح او تصویب شد و نمونه‌هایی از آن تمبر در چهار رنگ بنفش، سبز، آبی و قرمز به ترتیب به بهای ۱، ۲، ۴ و ۸ شاهی چاپ شدند. طرح این تمبرها نشان رسمی دولت ایران که همان شیر و شمشیر و خورشیدی که درون دایره‌ای جا گرفته‌اند می‌باشد که گرداگرد آن با زنجیره‌ای با ۸۶ دانه مروارید پوشیده شده‌است و قیمت هر تمبر با حروف فارسی در چهار دایرهٔ کوچک در چهار گوشهٔ آن نوشته‌شده‌است. این نخستین مجموعه از تمبرهای ناصرالدین شاهی است.

پس از ناصرالدین شاهویرایش

انتشار تمبر در دوره قاجار پس از ناصرالدین شاه با چاپ مظفرالدین شاه، محمد علی شاه و احمد شاه نیز ادامه یافت.

پهلوی اولویرایش

تمبرهای دوران رضاشاه از تاریخ ۱۳۰۴ تا ۱۳۱۸[نیازمند منبع] منتشر گردیده‌اند.

 
تمبر یادبود تاجگذاری رضاشاه

پهلوی دوم[۴]ویرایش

تمبرهای دوران محمدرضا شاه پهلوی از سال ۱۳۱۸[نیازمند منبع] تا ۱۳۵۷، شامل ۴۳۱ سری یادگاری و ۳۰ سری پستی منتشر گردیده‌است.

از تمبرهای مهم این دوران می‌توان به تمبر بیاد مساعی ایران در راه پیروزی جنگ جهانی دوم-تولد محمدرضا پهلوی-اتحادیه جهانی پست-نجات آذربایجان-سری هوایی قم-جنگلبانی هندوستان-شیلات-پهلوانی-بیمارستان نمازی-لباس محلی نام برد. قسمت گران‌قیمت از سال ۱۳۱۸ تا ۱۳۳۵ ارزش ۲۳۰۰ دلار قسمت متوسط قیمت از سال ۱۳۳۶ تا ۱۳۴۳ ارزش ۶۰۰ دلار قسمت ارزان قیمت از سال ۱۳۴۴ تا ۱۳۵۷ شامل ۳۲۵ سری ارزش ۳۲۰ دلار

جمهوری اسلامی ایرانویرایش

تمبرهای منتشرشده در دوران جمهوری اسلامی از سال ۱۳۵۸ تاکنون بوده‌است. این تمبرها از سال ۱۳۵۸ تا ۱۳۸۶ در ۶۳۹ سری یادگاری و ۱۴ سری پستی منتشر گردیده‌است.

طراحان تمبرویرایش

از طراحان تمبر ایران باید به محمد مهروان نگارگر بزرگ و چهره ماندگار هنر ایران که از دهه چهل به ساخت تمبر های ایران پرداخته[۵][۶] و ناصر گرجی اشاره کرد.

پانویسویرایش

  1. «پست، کهن‌ترین ابزار ارتباطی جهان (اطلاعات)». شرکت پست جمهوری اسلامی ایران. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۳۸۸.
  2. پرتال شرکت پست جمهوری اسلامی ایران
  3. انگلیسیها در میان ایرانیان. سر دنیس رایت. ترجمه ذبیح‌الله منصوری
  4. PHILATELY i. The Postage Stamps of Iran, http://www.iranicaonline.org/articles/philately-stamps
  5. «چه کسی تمبرها را طراحی می‌کرد؟».
  6. «مصاحبه استاد محمد مهروان در مستند تمبر».

منابعویرایش

  • عبدلی فرد، فریدون، تمبرهای شیر و خورشیدی اولیه ایران، ته‍ران: هیرمند، ۱۳۷۸.
  • خرازچی، احمد؛ تحولات واحد پول و تمبر در ایران، مجلهٔ تمبر، ش ۷، (مه‍ر ۱۳۸۱): ص ۵۵–۵۷.
  • کتاب راهنمای تمبرهای ایران، قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی ایران؛ ۱۳۸۷.

پیوند به بیرونویرایش

مصاحبه استاد محمد مهروان در مستند تمبر