باز کردن منو اصلی

تُشمال نامِ نوازندگان محلیِ بختیاری‌ها است.[۱] تشمال‌ها در ایلِ بختیاری در مناسبت‌های گونه گون ازجمله در مراسم عروسی، مراسم عزا، مراسم ختنه پسران و جنگ‌ها می‌نواختند. به روشِ نواختنِ موسیقی در مراسمِ عزا که به روشِ محزونی است اصطلاحاً چپ گفته می‌شود و در چنین مواقعی می‌گویند تشمال چپ می‌نوازد. تشمال نوازندگان به نامی همچون قپونی و د ر حال حاضر استادانی همچون نورالله مومن نژاد و خسرو توکل و ... این نوازندگی را رواج خواهند داد

واژه شناسیویرایش

واژهٔ تشمال در زبان بختیاری به سه معنی به کار رفته‌است. یکی از آنها اشاره به نام یکی از طوایف بختیاری است که به این طایفه تشمال گفته می‌شود یکی دیگر از معانی برای نامیدن بزرگان استفاده میشده مثلا در طایفه زلکی،ولی کاربرد مصطلحِ آن به معنی نوازندهٔ محلی است. در برخی مناطق به تشمالها خطیر، مهتر و میشکال هم می‌گویند. این واژه به شکل توشمال هم نوشته می‌شود.[۱] توشمال یا تشمال یا تشمعیل واژه ای مغولی است که پس از تسلط مغولان بر ایران وارد زبان فارسی گردید. علامه دهخدا در فرهنگ دهخدا کلمه توشمال را چنین تعریف کرده‌است:« توشمال یعنی خوان سالار ، خوان = سفره ، سالار = رئیس و مسئول ، پس توشمال یعنی مسئول سفره. در زبان گرجی به محل آشپزخانه توشمالی گفته می‌شود. دهخدا می گوید این لغت اصولا مغولی است و مخالفان کریم خان زند از آن به صورت اهانت آمیز برای وی استفاده می کردند.(ولی در ظاهر لغت تشمال بزرگی را میرسانده و نه تحقیر زیرا در طایفه زلکی بزرگان با پیشوند توشمال خطاب میشدند.مثلا تشمال عیدی محمد و کریمخان زند هم در طایفه خودش به توشمال کریم معروف بوده).

در بختیاری به نوازندگان محلی نیز توشمال می گویند.

سازهاویرایش

آلات موسیقی تشمال‌ها بسیار ساده و شامل کَرنا (سُرنا) و دُهُل (طبل) است. دهل از پوست گوسفند و توسط خود آن‌ها ساخته می‌شود. تشمالها دو نوع کرنا دارند. از نوع بزرگ در عروسیها و از نوع کوچک آن که به ساز چپی مشهور است، در عزاداریها استفاده می‌کنند.

گذران زندگیویرایش

تشمال‌ها بجز نوازندگی، کارهای خدماتی مانند کمک در برگزاری مراسم عزاداری و عروسی، ختنه کردن، آرایشگری، و کشیدن دندان را نیز انجام می‌دادند. در هنگام برگزاری عروسی و عزا علاوه بر ساززدن، از مهمانها پذیرایی می‌کردند. آن‌ها علاوه بر عروسی و عزاداری در مراسمی مانند ختنه سوران ساز هم می‌زدند.

تشمال‌ها اگرچه زمین برای کشاورزی در اختیار نداشتند ولی با کار و شغل خود در خدمت ایل بودند. برخلاف امروز برای انجام مراسم مختلف، دستمزدی نمی‌گرفتند و درآمد آن‌ها تنها سهمی بود که در آخر سال از محصول نصیبشان می‌شد یا آنچه تحت عنوان شاباش و انعام از مدعوین می‌گرفتند. هرفت[۲] در گذشته تشمال‌های هر طایفه دارای سهمی از محصول بودند که به آن بُری (bori) گفته می‌شد. بری در لغت به معنی حقوق و مستمری است.[۳] بخشی از گندم و جو برداشتی، سهم آن‌ها بود و بختیاری‌ها با میل و رغبت تمام آن را پرداخت می‌کردنند.

هم اکنون تشمال یکی از تیره‌های طایفهٔ زراسوند است.[۴]

پانویسویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ مددی ص۷۵
  2. حاجت پور، ص ۴۴
  3. در زبان بختیاری بری از بریدن می‌آید که به معنی تعیین کردن یا قیمت گذاشتن است. برای مثال می‌گفتند: شیربها را ده تومان بریدیم یعنی تعیین کردیم
  4. تاریخ بختیاری صفحه ۵۳۳ درباب طوایف. علیقلی خان سرداراسد

منابعویرایش

  • رقص در ایل بختیاری[پیوند مرده]
  • گاگریوه‌های مردانه
  • موسیقی مجالس غروسی و شادی
  • توشمال‌ها[پیوند مرده]
  • حاجت پور، موسی (۱۳۸۶بختیاری و تحول زمان، اهواز: انتشارات معتبر (وابسته به موسسه فرهنگی هنری آداب)، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۸۷۳۵-۷۸-۹
  • خسروی، عبدالعلی (۱۳۷۲تاریخ و فرهنگ بختیاری ج ۲، اصفهان: نشر حجت
  • مددی، ظهراب (۱۳۷۵واژه نامهٔ زبان بختیاری، انتشارات آیات

پیوند به بیرونویرایش