جُلبَک یا گاوآب[۱] به موجودات گیاه‌مانند آبی می‌گویند. جلبک‌ها از سلسلهٔ آغازیان هستند. جُلبَک‌ها، نزدیک یا داخل آب زندگی می‌کنند و ریشه حقیقی ندارند.

جلبک‌ها معمولاً در حاشیه‌ها می‌رویند

جلبک‌ها آغازیان ساده‌ای هستند که اندازهٔ آن‌ها از موجودات گیاهی تک‌سلولی گرفته تا جلبک‌های بزرگ فرق می‌کند. به نظر می‌رسد که بعضی از جلبک‌ها دارای ریشه و ساقه و برگ هستند، ولی در واقع هیچ فرقی بین قسمت‌های مختلف جلبک‌ها مشاهده نمی‌شود.[۲] جلبک‌ها از جمله آغازیانی هستند که به علت دارا بودن کلروفیل و انجام فعالیت‌های فتوسنتزی، از طرف زیست شناسان در سلسله گیاهان قرار گرفته‌اند. تمام سلول‌های این آغازیان کم و بیش شبیه هم بوده و تنهٔ گیاه را یک ریسه تشکیل می‌دهد. جلبک‌ها برای نخستین بار در سال ۱۷۵۴ میلادی توسط «لینه» گیاه‌شناس سوئدی توصیف شدند.

آنچه در نگاه نخست توجه را به جلبک‌ها جلب می‌کند، رنگ‌آمیزی‌های متنوع در بین آن‌ها است. جلبک‌ها رنگ‌های مختلفی دارند، ولی به‌طور عمده به رنگ‌های سبز، قهوه‌ای و قرمز دیده می‌شوند. با این حال همهٔ آن‌ها دارای کلروفیل هستند. در جلبک‌های قهوه‌ای و قرمز کلروفیل توسط رنگ‌دانه‌های دیگر پوشانده شده و در نتیجه به رنگ قهوه ای و قرمز، دیده می‌شوند که اگر آن‌ها را بجوشانیم رنگ سبز آن‌ها ظاهر می‌گردد.[۳]

اشنه دریایی غول پیکر، طویل‌ترین و زودرشدترین علف دریایی است. این گیاه که در سواحل کالیفرنیا یافت می‌شود در یک فصل می‌تواند به طول ۹۱ متر (۳۰۰ پا) رشد کند. از دیگر نمونه‌های جلبک می‌توان به علف دریایی قرمز و علف صخره و کاهوی دریایی اشاره کرد.

واژهویرایش

واژهٔ جلبک از دو بخش درست شده‌است: جل + بک. بخش نخست بمعنی پوشش یا تکهٔ پارچه و بخش دوم بمعنی قورباغه. پس معنی واژگانی جلبک جامه یا پناهگاه یا استتارگاه قورباغه می‌تواند باشد.[۴] واژهٔ مازندرانی وک‌لو یا وک‌لیس نیز دقیقاً به همین معنی است: جایگاه قورباغه.

زیستگاهویرایش

در مناطق مرطوب و جنگلی روی چوب‌های جنگلی، در آب‌هایی که به صورت راکد وجود دارند، دریاچه‌ها و استخرها، لایه‌هایی از جلبک‌ها دیده می‌شوند. بیشتر آن‌ها در آب زندگی کرده ولی بعضی از جلبک‌ها نیز وجود دارند که در خاک‌های مرطوب زندگی می‌کنند. بسیاری از جلبک‌ها تک‌سلولی و کوچک هستند و روی سطح آب دریاها و دریاچه‌ها شناور می‌مانند که به چنین جلبک‌هایی «فیتوپلانکتون» می‌گویند. این جلبک‌ها منبع غذایی بسیاری از آبزیان از جمله میگوها و ماهیان به‌شمار می‌روند.[۵]بیشتر جلبک ها در سطح آب زندگی می‌کنند.

جلبک‌های سبز در آب‌های شیرین یافت می‌شوند و بیشتر آن‌ها مانند کلامیدوموناس گیاهانی تک‌سلولی‌اند. جلبک‌های قهوه‌ای تقریباً شامل تمامی جلبک‌ها بوده و بیشتر آن‌ها از نظر اندازه نیز بزرگند.

کاربردهاویرایش

جلبک‌ها بخش مهمی از اکوسیستم هستند. آنها غذای بسیاری از جانوران آبزی را تأمین می‌کنند و بعضی از آنها توسط انسان هم خورده می‌شوند. به علاوه جلبک‌ها با فوتوسنتز اکسیژن بسیاری تولید می‌کنند. از جلبک‌ها همچنین در صنایع مختلف چون داروسازی استفاده می‌شود.[۶]

جلبک‌ها از جمله رستنی‌هایی هستند که در شرایط مساعد به سرعت رشد می‌کنند و با انباشته شدن توده ترشحات سمی یا مواد آلی آن‌ها در آب، به آبزیان صدمه می‌رسانند و باعث مرگ آن‌ها خواهند شد. تراکم زیاد جلبک‌ها روی سطح حوضچه‌های پرورش ماهی یا محیط‌های آبی، از انتقال اکسیژن و نور کافی به درون آب جلوگیری می‌کنند و سبب خفه شدن آبزیان می‌شوند.

علاوه بر معایب گفته شده در مورد جلبک‌ها، این جلبک‌ها هستند که باعث تأمین اکسیژن مورد نیاز آب می‌شوند. به این صورت که مواد زاید آب‌ها و فاضلاب‌ها به وسیله میکروب‌های بی هوازی تجزیه می‌شود و سطح آب را آلوده می‌کنند که در این میان جلبک‌ها در آب رشد کرده و با فرایند فتوسنتز خود اکسیژن مورد نیاز آب را تأمین می‌کنند و در نتیجه فعالیت میکروب‌های هوازی را در تجزیه مواد آلی افزایش می‌دهند. در شرایطی که اکسیژن کافی فراهم نباشد، میکروب‌های بی هوازی با تجزیه مواد آلی فرآورده‌های بدبویی تولید می‌کنند.[۵]

در تصفیه‌خانه‌های فاضلاب روی صافی‌های شنا، جلبک‌ها می‌رویند و علاوه بر افزودن اکسیژن به آب، محیط مناسبی را برای رشد و فعالیت باکتری‌های تجزیه کننده مواد آلی به وجود می‌آورند.

جلبک‌ها را می‌توان به شکل‌های متنوعی مورد مصرف قرار داد. گاهی از آن‌ها برای مصارف غذایی و ساخت مواد آرایشی استفاده می‌کنند و گاهی نیز آن را به عنوان کود مورد استفاده قرار می‌دهند چرا که برای بهتر کردن بافت فیزیکی خاک و تقویت آن از نظر مواد کانی، منبع خوبی محسوب می‌شوند. جلبک‌ها به منظور کود کشاورزی در مقایسه با کودهای حیوانی، دارای پتاسیم بیشتر و نیتروژن و فسفر کمتری هستند.[۵]

رنگ جلبک‌هاویرایش

جلبک‌ها به رنگ‌های سبز، آبی، سبز آبی، ارغوانی، سیاه، قهوه ای و گاهی قرمز وجود دارند. وجود رنگ آمیزی‌های متنوع در بین جلبک‌ها اهمیت زیادی در جهت شناسایی و رده‌بندی آن‌ها دارد. رنگینه‌هایی که به‌طور متداول در جلبک‌ها دیده می‌شوند عبارت هستند از کلرفیل a(سبز)، کاروتن بتا (نارنجی و قرمز) و فیکوسیانین (آبی). دو رنگینه قرمز و آبی در جذب امواج نوری دخالت دارند به طوری که آن را به کلرفیل هدایت می‌کنند. حتی امواجی را که به وسیله کلرفیل سایر گیاهان جذب نمی‌شوند به راحتی توسط جلبک‌ها جذب می‌شوند که در نتیجه انرژی بیشتری جذب خواهد شد.

در بین رنگ آمیزی جلبک‌ها، جلبک‌های قهوه ای گروه نسبتاً بزرگ و متنوعی را تشکیل می‌دهند که در حدود ۱۵۰۰ گونه از ۲۵۰ جنس مختلف را شامل می‌شوند. جلبک‌های قهوه ای از نخستین گروه از جلبک‌ها به‌شمار می‌آیند که شناسایی و طبقه‌بندی شده‌اند. این نمونه از جلبک‌ها معمولاً دریازی هستند و بسیاری از جلبک‌های عظیم الجثه را شامل می‌شوند. نمونه‌هایی از این جلبک‌ها بسیار بزرگ هستند و اندازه آن‌ها ممکن است به ۵۰ متر نیز برسد.[۵]

جلبک‌های سبزویرایش

بسیاری از جلبک‌های سبز تک‌سلولی اند و در آب شیرین زندگی می‌کنند؛ بعضی دیگر پرسلولی بوده و در آب شور زندگی می‌کنند. بسیاری از پلانکتون‌های میکروسکوپی آب شور از جلبک‌های سبز هستند. جلبک‌های سبز میکروسکوپی در خاک‌های مرطوب و حتی درون سلول‌های موجودات دیگر زندگی می‌کنند. این دسته از جلبک‌های سبز به صورتِ هم زیست با روزن داران، که آن‌ها هم از فرمانروی آغازیان هستند، زندگی می‌کنند.
رنگیزه‌های فتوسنتزیِ جلبک‌های سبز همانند رنگیزه‌های کلروپلاستی گیاهان است. بیشترِ جلبک‌های سبز هر دو نوع تولید مثل جنسی و غیر جنسی را دارند.

کاهوی دریایی به‌رغم نامش، یک جلبک سبز است نه یک گیاه گلدار. در آب‌های کم عمق رشد می‌کند و اغلب در جاهایی که جریان آب به زور وارد دریا می‌شوند، یافت می‌گردد. برگ‌های ساقه‌ای سبز رنگ باریک و نیمه شفاف هستند و در جریان‌های آرام به اطراف تکان می‌خورند مانند بسیاری دیگر از علف‌های دریایی کاهوی دریایی چرخه زندگی پیچیده‌ای دارد که شامل دو شکل دو شکل گیاهی مختلف یا دو نسل است.

جلبک‌های قرمزویرایش

جلبک‌های قرمز موجوداتی پرسلولی هستند که در آب‌های گرم اقیانوس‌ها زندگی می‌کنند. این جلبک‌ها به علت داشتن رنگیزه‌های فیکوسیانین (سبز مایل به آبی) و فیکواریترین (قرمز)، به رنگ‌های بنفش، سبز زیتونی، ارغوانی و صورتی و غیره دیده می‌شوند. رنگیزه‌های این جلبک‌ها برای جذب امواج نوری در اعماق دریا به روشی مناسب سازماندهی شده‌است و آن‌ها قادرند در اعماق دریا به راحتی زیست کنند. در دیواره سلولی بعضی از این جلبک‌ها کربنات کلسیم وجود دارد. از بعضی از جلبک‌های قرمز برای تهیه آگار استفاده می‌شود. چرخه زندگی جلبک‌های قرمز پیچیده بوده و معمولاً از نوع تناوب نسل است. از بعضی جلبک‌های قرمز به عنوان منبع غذایی سرشار از پروتئین استفاده می‌کنند.

جلبک‌های قهوه‌ایویرایش

 
کِلپ‌ها که نوعی جلبک قهوه‌ایاند، از طویل‌ترین موجودات روی زمین هستند.

جلبک‌های قهوه‌ای نیز پر سلولی هستند و در دریاها زندگی می‌کنند. کِلپها که بزرگترین آغازیان پرسلولی اند و طول آن‌ها به به چند متر هم می‌رسد، از جلبک قهوه‌ای هستند. چرخه زندگی همه جلبک‌های قهوه‌ای دارای تناوب نسل است.

جلبک صخرهویرایش

این جلبک در طول خط ساحلی بین موج‌های بلند و کوتاه رشد می‌نماید و توسط زایده‌ای دکمه مانند به نام قسمت نگه دارنده، خود را به صخره‌ها قلاب می‌کند و دارای برگ ساقه‌های قهوه‌ای زیتونی که دارای شناورهای پر شده از هوا است در موج‌های کوتاه برگ ساقه‌ها روی صخره‌ها و موج‌ها پهن می‌شوند در موج‌های بلند توسط شناور روی سطح آب شناور می‌گردند و به صورت لایه‌ای ضخیم گسترش می‌یابند علف‌های صخره‌ای بر روی نوک برگ ساقه‌های خود هاگ تولید می‌کنند این هاگ‌ها در حالیکه هنوز به گیاه متصلند ساختارهایی را تشکیل می‌دهند که سلول‌های نر و ماده را درون آب می‌ریزد.


سیانوباکتر




گلوکوفیتاs



Rhodoplasts

جلبک قرمز



ناجورتاژکان




Cryptophytes



Haptophytes




Chloroplasts

Euglenophytes





سبزتبارانs




سنگ‌خزه‌تبارانs



رویان‌داران





Chlorarachniophytes






جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. گاوآب واژه یاب
  2. روزنامه اطلاعات: بخش اطلاعات علمی. ۷۵. پی‌درپی ۳۷۹. شماره ۶.
  3. گیاهان بی‌گل / مترجم احد اشگریز. تبریز. سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی. ناشر: حکمت. [[؟۱۳۶ .
  4. سرواژهٔ جلبک در فرهمگ عمید
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ بوستانی، مهرنوش: با جلبک و انواع آن آشنا شویم!. در روزنامه اطلاعات. یکشنبه ۶ خرداد ۱۳۹۷.
  6. "Britanica Encyclopedia: Algae".
  • دانشنامهٔ رشد.
  • گروه مؤلفان. «فصل ۱۰:آغازیان». در زیست‌شناسی دورهٔ پیش‌دانشگاهی. چاپ یازدهم. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۹۱. صفحه ۲۲۵ و ۲۲۸ و ۲۳۲ و ۲۳۳.