دیوان (سازمان اداری)

دیوان، واژه‌ای فارسی به معنای اداره است که در دورهٔ ساسانیان برای نشان دادن چگونگی ادارهٔ جامعه و دولت به کار می‌رفت.[۱]

واژه شناسیویرایش

واژهٔ «دیوان»، از ریشهٔ فارسی باستان dipi-vahanam* گرفته شده و واژه‌ای از آن زبان فارسی میانه است. این واژه باید با واژهٔ «دبیر» هم‌ریشه باشد.[۲] واژهٔ «دیوان»، از زبان فارسی به زبان عربی و از آنجا، به زبان‌های دیگری همچون زبان لاتینی و ترکی راه یافته‌است.

دیوان در ایران اسلامیویرایش

در دورهٔ خلافت عمر بن خطاب، فردی فارس به نام هرمزان دیوان را برای عرب پدید آورد. وی چهره‌ای شناخته شده در دیوان سالاری دورهٔ ساسانی بود که در نبرد قادسیه نیز شرکت داشت.[۳] حدود پنجاه سال بعد، عبد الملک بن مروان، خلیفهٔ اموی، دستور داد دیوان‌ها از هر زبانی، به زبان عربی برگردانده شوند. از این رو، پس از کشته شدن زادان فرخ، رئیس دیوان، صالح بن عبد الرحمن دیوان‌ها را از فارسی به عربی برگرداند.[۴]

دیوان‌های نامور در دورهٔ اسلامیویرایش

دیوان استیفاءویرایش

ادارهٔ مالیه و عوائد؛ بخشی از تشکیلات درباری و حکومت که از سوی مستوفیان اداره می‌شد و بر دخل و خرج کشور رسیدگی می‌کرد. سوزنی سمرقندی نام این دیوان را در یکی از سروده‌های خویش آورده است: صاحب دیوان استیفا که اهل فضل را / #اندر او اهلیت صاحبقرانی بود و هست.[۵]

دیوان اشرافویرایش

در تاریخ ایران و اسلام شغل و عنوان صاحب منصب یا امیری که از جانب خلیفه یا سلطان، مأمور آگاهی یافتن از جریان امور کشور بوده‌است. رئیس این دیوان، مشرف خوانده می‌شد و در هر شهری، نماینده‌ای داشت.[۵]

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. کریستن‌سن، ایران در زمان ساسانیان، صص 416-415.
  2. برهان، برهان قاطع، ص 823.
  3. بلعمی، تاریخ بلعمی، ص 316.
  4. بلاذری، فتوح البلدان، ص 110.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ واژه‌نامۀ دهخدا، زیر واژۀ «دیوان».

کتابنامهویرایش