زبان ترکی استانبولی

زبانی ترک‌تبار در ترکیه

ترکی استانبولی (به ترکی استانبولی: Türkçe) یا ترکی ترکیه (Türkiye Türkçesi) یکی از زبان‌های شاخه جنوب غربی یا گروه اوغوز، زبان‌های ترکی است که ۸۸٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر در سراسر جهان به عنوان زبان نخست یا دوم با آن سخن می‌گویند[۸][۹][۱۰][۱۱] این زبان رایج‌ترین زبان از شاخهٔ زبان‌های ترکی می‌باشد. جغرافیای آن شامل ترکیه و قبرس شمالی و قسمت‌هایی از عراق، یونان، بلغارستان، جمهوری مقدونیه، کوزوو، آلبانی و دیگر قسمت‌های شرقی اروپا را شامل می‌شود. سالانه جمعیت بسیاری نیز از ترکیه به غرب اروپا و به ویژه آلمان مهاجرت می‌کنند که موجب تکلم ترکی در آن مناطق می‌گردد.

ترکی استانبولی
Türkçe
زبان بومی درترکیه، بلاروس، مقدونیه، قبرس شمالی, یونان،[۱] جمهوری آذربایجان،[۲] کوزوو, رومانی، عراق[۳] چین
شمار گویشوران
۷۵.۷ میلیون (زبان نخست)[۴]  (2002–2018)
۸۸ میلیون (زبان نخست و دوم)[۵]
تُرکی
  • اُغوز
    • اُغوز غربی
      • ترکی استانبولی
گونه‌های نخستین
ترکی عثمانی
  • ترکی استانبولی
گونه‌های معیار
گویش‌ها
لاتین (الفبای ترکی استانبولی)
ترکی استانبولی بریل
وضعیت رسمی
زبان رسمی در
 ترکیه
 جمهوری ترک قبرس شمالی (به رسمیت شناخته شده توسط ترکیه)
 قبرس
 کوزوو (لغو در سال ۱۹۹۹)[۶]
زبان اقلیت
شناخته‌شده در
 جمهوری مقدونیه شمالی (به رسمیت شناخته شده)
 رومانی (به رسمیت شناخته شده)[۷]
تنظیم‌شده توسطفرهنگستان زبان ترکی استانبولی
کدهای زبان
ایزو ۶۳۹-۱tr
ایزو ۶۳۹-۲tur
ایزو ۶۳۹-۳tur
زبان‌شناسیpart of ۴۴-AAB-a
این نوشتار شامل نمادهای آوایی آی‌پی‌ای است. بدون پشتیبانی مناسب تفسیر، ممکن است علامت‌های سوال، جعبه یا دیگر نمادها را جای نویسه‌های یونی‌کد ببینید.

ریشهٔ زبان ترکی را می‌توان در ترکستان چین در آسیای مرکزی جست. با گسترش قلمرو امپراتوری عثمانی این زبان که زبان رسمی آن‌ها بود اصلاحات بسیاری می‌یافت. مصطفی کمال آتاترک (اولین رئیس‌جمهور ترکیه) در سال ۱۹۲۸، الفبای عثمانی را با الفبای آوایی لاتین جایگزین نمود و کلمات بیشمار عربی، فارسی و… را از این زبان حذف نمود.[۱۲]

Origin of the words in Turkish vocabulary, which contains 104,481 words, of which about 86% are Turkish and 14% are of foreign origin

الفبای ترکی استانبولیویرایش

 
آتاترک و تدریس نمادین ۲۹ حرف جدید ترکی در شهر سینوپ ۱۹۲۸ میلادی

الفبای ترکی استانبولی، از بیست و نه حرف از حروف لاتین تشکیل شده‌است؛ که با تغییرات جزئی به صورت الفبای ترک درآمده‌است. تغییر خط و جایگزینی حروف لاتین به جای حروف عربی با قانون شماره ۱۳۵۳ که در سال ۱۹۲۸ میلادی به تصویب رسید و مقرر گردید که حروف الفبای عربی، از مجموعه سازمانی الفبا و زبان کشور ترکیه نسخ و به جای آن ۲۹ حرف از حروف لاتین جایگزین گردد. بدین طریق سیستم نوشتاری ترکیه از ترکی عثمانی به ترکی لاتین (Latince yazılan türkçe) تغییر یافت.[۱۳] این حروف عبارتند از:

A a, B b, C c, Ç ç, D d, E e, F f, G g, Ğ ğ, H h, I ı, İ i, J j, K k, L l, M m, N n, O o, Ö ö, P p, R r, S s, Ş ş, T t, U u, Ü ü, V v, Y y, Z z

گفتنی است که همخوان H در زبان‌های ترکی وجود نداشته[۱۳] و بخش بزرگی از واژگانی که این همخوان در آن‌ها بکار رفته وامواژه‌اند[۱۴] و در بقیه نیز بر اثر تغییرات زبانی این همخوان به آن‌ها افزوده شده‌است.[۱۵]

ویژگی‌های ترکی استانبولیویرایش

در ترکی استانبولی زمان حال کامل (ماضی نقلی) وجود ندارد[۱۶] و برای این منظور واژگانی به

گذشتهٔ ساده افزوده می‌شود تا معنی ماضی نقلی از آن برداشت بشود. نمونه:

Bu filmi daha önce/önceden izledin mi? (این فیلم را دیدی؟) "daha önce" به معنی «پیش‌تر/در گذشته» است. Bu filmi (daha önce) hiç izledin mi? (تاکنون این فیلم را دیده‌ای؟) "hiç" همان «هیچ» فارسی که در این جمله معنی «تاکنون» می‌دهد.

برخی [۱۷] حتی احتمال می‌دهند که صرف ماضی نقلی مانند «گلمیشم» یا «گلیپسن» (آمده‌ام، آمده‌ای) که در ترکی ترکیه موجود نیست، نتیجهٔ تأثیر فعل ماضی نقلی در زبان فارسی است.

تأثیر زبان فارسی بر ترکی استانبولیویرایش

زبان فارسی در دوره‌ای طولانی زبان رسمی دربار سلاطین عثمانی بوده‌است. [۱۸] دیداری کوتاه و گذرا از موزه‌های ترکیه و حتی گذر از مناطق قدیمی و آثار تاریخی شهرهای این کشور، که مملو از خط و زبان فارسی است، نشان می‌دهد که این زبان تا چه پایه در این کشور متداول بوده‌است. علاقهٔ بسیاری از ترک‌ها به ادبیات فارسی و عربی یکی از دلایل ورود زبان فارسی به ترکیه بود و تأثیر بسیاری بر این سرزمین گذاشت. از آن جایی که ترکیه کشوری مسلمان بود، دین باعث ورود زبان عربی به ترکیه شد اما در مقایسه با زبان فارسی، تأثیر زبان عربی محدود است. بسیاری از واژه‌هایی که در نوشتن شعر و نثر ترکی به کار برده می‌شوند، از فارسی گرفته شده‌اند. آن‌هم شاید به‌دلیلِ آسانی زبان فارسی باشد. رفعت یالچین فارغ‌التحصیل ادبیات فارسی و استاد بازنشستۀ درس‌های عثمانی گفته‌است، بسیاری از واژه‌های ترکی از فارسی گرفته شده‌اند. [۱۹][۲۰]

تا پیش از فارسی زدایی توسط آتاتورک در ترکیه، در فرهنگ عثمانی و زبان ترکی نزدیک به ۵۰ هزار لغت، چه فارسی سره و چه عربی پارسی‌شده، وجود داشته است. پس از پالایش فرهنگ و واژگان فارسی توسط آتاتورک، ترک‌ها به لحاظ ادبی بسیار ضربه خوردند، گفت: به دستور آتاتورک واژگان پارسی را که تا اوایل قرن ۲۰ در میان ترک‌ها مصطلح بود، از فرهنگ لغات حذف کردند. این باعث شد تا علی‌رغم ادعای آن‌ها روی مولانا جلال‌الدین بلخی در مولاناخوانی و مثنوی‌خوانی‌شان دچار مشکل شوند و ارتباط ادبی آن‌ها نیز با گذشته‌شان قطع شد. رجب طیب اردوغان چند سال پیش متوجه این انقطاع فرهنگی شد و دستور به پیگیری آن داد. به همین دلیل اکنون چهار مؤسسه در ترکیه مشغول پژوهش روی زبان ترکی عثمانی و الفبای فارسی هستند تا بتوانند ارتباط خود را با گذشته ادبی‌شان، یعنی فرهنگ و ادبیات در دوران پیش از آتاتورک، دوباره برقرار کنند.[۲۱]

پروفسور نعمت ایلدریم اذعان کرده‌است که نیاکان ما در ترکیه زبان فارسی را جزیی از خود می‌دانستند و در دوره‌های تاریخی مختلف غزنویان، سلجوقیان و عثمانیان، به این زبان در ترکیه تکلم می‌شد. به گفتهٔ وی، سال‌های زیادی زبان‌های عربی و فارسی همپا با زبان ترکی، در مراکز علمی و فرهنگی سرزمین‌های پهناور امپراطوری عثمانی، گسترش عظیمی پیدا کرد و مورد توجه قرار گرفت.[۲۲]نعیم فراشری آخرین و بزرگ‌ترین شاعر پارسی‌گوی آلبانی در قرن نوزدهم به شمار می‌آید. تعداد قابل توجهی واژگان فارسی در برخی متصرفات عثمانی مانند بالکان به جا مانده است.

منابعویرایش

  1. "The Muslim Minority of Greek Thrace".
  2. Taylor & Francis Group (2003). Eastern Europe, Russia and Central Asia 2004. Routledge. p. 114. ISBN 978-1-85743-187-2. Retrieved 2008-03-26.
  3. Encyclopaedia Britannica, Expo 70 Edition Vol 12, p.529
  4. Katzner, Kenneth (2002). Languages of the World (Third ed.). loca: Routledge, An imprint of Taylor & Francis Books Ltd. p. 153. ISBN 978-0-415-25004-7. Turkish is the national language of Turkey, spoken by about 60 million people, or 90 percent of the country’s population. There are also some 750,000 speakers in Bulgaria, 150,000 in Cyprus, and 100,000 in Greece. In recent decades a large Turkish-speaking community has formed in Germany, numbering over 2 million people, and smaller ones exist in France, Austria, the Netherlands, Belgium, and other European countries. (90% of 2018 population would be 73 million)
  5. http://repository.tufs.ac.jp/bitstream/10108/73105/1/aall7_4.pdf
  6. "Kosova: Turkish Becomes Official Language". 2006-09-25. Retrieved 2013-01-11.
  7. "Recognized Minority Languages of Romania". Conventions.coe.int. Retrieved 2011-11-03.
  8. European Commission (2006). "Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Survey)"
  9. Katzner
  10. Turkish Language Program[پیوند مرده]" , Syracuse University"
  11. Ethnologue report for Southern
  12. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «[:en:Turkish_language Turkish_language]». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ کاشغری در دیوان اللغه می‌گوید: در ترکی حرف ه جایگاهی ندارد، بخش دوم، باب فعالل، منقوصات
  14. http://tdid.ege.edu.tr/files/dergi7s1.pdf
  15. کاشغری مثال اوهی (جغد) را می‌آورد که در اصل اوکی بوده‌است
  16. http://www.ijhssnet.com/journals/Vol_1_No_15_Special_Issue_October_2011/28.pdf
  17. L. Johanson, Aspect im Türkischen, Mainz, 1971, pp. 289f.
  18. http://parsianjoman.org/?p=2434
  19. http://parsianjoman.org/?p=2671
  20. http://parsianjoman.org/واژه‌های-پارسی-در-فرهنگ-عثمانی-فرانسه/[پیوند مرده]
  21. https://www.hamshahrionline.ir/news/416603/فرهنگی-برای-نشان-دادن-تاثیر-زبان-فارسی-در-ترکی-عثمانی
  22. https://www.irna.ir/news/82421227/زبان-و-ادبيات-فارسي-بر-فرهنگ-و-ادبيات-تركي-تاثير-زيادي-داشته

جستارهای وابستهویرایش