باز کردن منو اصلی

ردیف هفت دستگاه موسیقی ایرانی نام کتابی است دربارهٔ ردیف موسیقی ایرانی که توسط موسی معروفی گردآوری شده‌است و بعداً توسط مهدی برکشلی منتشر شد.

ردیف هفت دستگاه موسیقی ایرانی
Radif-haft-dastgah-barkashli-cover.png
نویسندهمهدی برکشلی (گردآوری توسط موسی معروفی)
ناشرماهور
محل نشرتهران
تاریخ نشر۱۳۸۹
شابک۹۷۸-۰-۸۰۲۶۰۴-۲۴-۷
تعداد صفحات۵۶۸
موضوعتئوری موسیقی، ردیف موسیقی ایرانی

تاریخچهویرایش

معروفی که با نوازندگی تار، سه‌تار و پیانو آشنایی داشت، نزدیک به سه دهه عمر خود را صرف گردآوری گوشه‌های موسیقی کرد. او در جلساتی با دیگر موسیقی‌دانان برجستهٔ زمان خود نظیر ابوالحسن صبا، نورعلی برومند، علی‌اکبر شهنازی، رکن‌الدین مختاری و احمد عبادی شرکت می‌کرد که در آن این موسیقی‌دانان از آنجا که بر سر یک ردیف واحد برای موسیقی ایرانی به توافق نرسیدند، تصمیم به آن گرفتند که هر یک ردیف خود را منتشر کنند. معروفی این ردیف را نهایتاً با تار سلیمان روح‌افزا ضبط و منتشر کرد. بعداً مجموعهٔ نت‌ها را مهدی برکشلی در دههٔ ۱۳۴۰ به صورت چاپی نیز منتشر کرد.[۱] برخی منابع از محمد بهارلو به عنوان یکی از یاوران معروفی در گردآوری کتاب یاد کرده‌اند،[۲] و نوشته‌اند که پاک‌نویس نت‌ها برای انتشار نسخهٔ اول کتاب توسط شاگردان بهارلو انجام شد.[۳]

کتاب ابتدا با عنوان ردیف موسیقی ایران در سال ۱۹۶۳ میلادی (معادل ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۲ خورشیدی) توسط انتشارات هنرهای زیبای کشور در تهران منتشر شد. این نسخه از کتاب شامل ۱۱۱ صفحه متن و ۴۶۶ صفحه نت موسیقی بود. این کتاب در آن زمان یکی از شاخص‌ترین محصولات اداره کل هنرهای زیبای ایران دانسته می‌شد. در زمان چاپ این کتاب، معروفی استاد بازنشسته موسیقی در هنرستان عالی موسیقی بود و برکشلی استاد دانشگاه تهران و مدیر بخش موسیقی اداره کل هنرهای زیبا بود. این کتاب به دو زبان فارسی و فرانسه، هر دو در یک جلد منتشر شده بود چنانکه اگر کتاب از سمت راست باز می‌شد مطالب فارسی، و اگر از چپ باز می‌شد مطالب فرانسوی مقابل خواننده قرار می‌گرفت. متن فرانسوی کتاب، در واقع بر اساس مطلبی بود که پیش از آن در سال ۱۹۶۰ توسط برکشلی با عنوان «موسیقی سنتی ایران»[الف] در «دانشنامه پِیاد»[ب] منتشر شده بود.[۴]

نقدویرایش

هوشنگ ظریف در مورد ردیف موسی معروفی گفته که «یکی از کامل‌ترین ردیف‌های موجود است» و «روایت‌های مختلفی از گوشه‌ها را [در خود] جای داده‌است.»[۵] این کتاب به رغم گذشت چندین دهه از انتشار آن همچنان به عنوان یکی از مهمترین منابع در تدریس تار و سه‌تار به کار می‌رود.[۶]

نسخهٔ اول کتاب که در دههٔ ۱۳۴۰ منتشر شده بود، مورد انتقاداتی قرار گرفته بود، از جمله این که متن کتاب گاهی گام‌ها را برپایهٔ نت می (که برای ساز ویولن مناسب است) نوشته و گاهی برپایهٔ نت سل (که برای کوک ساز تار متداول است)، یا این که نویسنده در بخشی از متن از نشانه‌های سری و کرن استفاده کرده‌اند اما در بخشی دیگر به جای استفاده از این علامت‌های عرضی، از مخفف‌های ‎+1C و ‎-1L برای نشان دادن افزایش یا کاهش زیرایی نت‌های به اندازهٔ یک کما یا لیمای فیثاغورثی استفاده کرده‌است. همچنین از کتاب بابت این که در بخش متنی، راجع به خود مفهوم ردیف توضیح کافی نداده و بیشتر متن به بررسی مفاهیمی نظیر مقام و فواصل موسیقی اختصاص یافته، نقد شده‌است.[۷]

نقد دیگری که بر این کتاب وارد شده‌است، در انتخاب گوشه‌ها است. به گفتهٔ الا زونیس[پ] که خود در هنرستان موسیقی ملی فعالیت می‌کرد، زمانی که اساتید ردیف‌دان موسیقی ایرانی در تدوین یک فهرست منفرد از تمام گوشه‌ها و دستگاه‌های ایرانی شکست خوردند و بنا شد که هر کدام از آن‌ها ردیفِ خود را منتشر کنند و کار تطبیق ردیف‌ها به موسیقی‌شناسان سپرده شود، معروفی و برکشلی با چاپ این کتاب که در پیشگفتارش آن را بر اساس ردیف میرزاعبدالله و در انطابق با ردیف مهدی‌قلی هدایت معرفی می‌کرد، عملاً از این توافق عدول کردند.[۸]

یادداشتویرایش

  1. La Musique Traditionnelle dl l'Iran
  2. Encyclopédie de la Pléiade
  3. Ella Zonis

پانویسویرایش

منابعویرایش

  • «انتشار «ردیف هفت دستگاه موسیقی ایرانی؛ موسی معروفی»». ایسنا. ۲۲ اسفند ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۸.
  • رستاق، امیر (۷ شهریور ۱۳۹۴). «موسی معروفی: نغمه‌سرای دوره حزن». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۸.
  • «۳۰ سال تلاش «معروفی» برای ردیف موسیقی ایران». تسنیم. ۱۲ فروردین ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۸.
  • «سرگذشت یک کتاب». مرکز اسناد و مدارک سازمان میراث فرهنگی کشور. دریافت‌شده در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۸.
  • Zonis, Ella (1964). "Radife moussighiye Iran (Book Review)". Ethnomusicology. 8 (3): 303–310. doi:10.2307/850134.