قُلْهَک محله‌ای که در منطقه ۳ شهرداری تهران واقع شده است. از شرق به محله دروس (خیابان فکوریان)، از غرب به رودخانه قلهک، از شمال به باغ سفارت بریتانیا و از جنوب با خیابان پورمشکانی و خیابان ظفر (دستگردی) هم مرز می باشد.

قلهک
اجرای طرح فاصله گذاری اجتماعی در تهران 12.jpg

شناسه‌ها


  • جایگاه جغرافیایی در شهر: شمال



  • پایان غربی: رودخانه قلهک


  • منطقه شهرداری: ۳

  • منطقه پستی: ۱۹

  • پیش شماره: ۲۲

این منطقه از گذشته‌های دور دارای چندین رشته قنات بوده که برخی از آن‌ها هنوز جاری هستند. آب قنات جاری در سفارت که بسیار پرحجم و همچنان جاری است، درختان چنار کهنسال منطقه را سیراب می‌کند. در منطقه قلهک، دو مسجد به نام های مسجد جامع و مسجد اعظم قلهک وجود دارد. قدیمی ترین مسجد آن، مسجد اعظم قلهک می باشد که در آن در ایام تاسوعا و عاشورا نخل قلهک برای ایام سوگواری بیرون آورده می شود. همچنین حمام اهالی قلهک، واقع در خیابان جلالی جنب بن بست شریعتی می باشد که به نام گرمابه حافظ تا چندین سال پیش معروف بوده است ولی در حال حاضر تعطیل است. این حمام قدمتی نزدیک به صد سال دارد و تاریخ احداث آن مشخص نیست. شواهد نشان می دهد که آب قنات که از سفارت انگلیس وارد حوضچه حمام می شده و در کوره پزخانه توسط برگ درختان و الوار سوزانده شده، آب گرم می شده و اهالی حمام می کرده اند که بعدها لوله کشی آب و گاز آمده و دوش حمام نصب شده است.[۱]

تاریخچهویرایش

 
محدوده محله قلهک

این محله در سیزده کیلومتری جنوب امامزاده صالح سر راه آسفالته بوده است. سکنه آن در دوران قاجار هزار تن شمرده شده اند. این قریه نخستین قریه شمیران محسوب می شود و از آنجا رودخانه های متعددی به اطراف منشعب می شده است. یکی به سوی سفارتخانه خارجی ها، دیگری به سوی قصرهای اعیان و باغهای ییلاقی درباریان یا کارمندان می رفته است. منوچهر ستوده در کتاب خود محدود و مشخصات قلهک را به شرح زیر بیان می دارد: قلهک در دو طرف جاده قدیم شمیران واقع است و محدود است از شمال به تجریش و از جنوب به اراضی چالهرز و داودیه و از مشرق به دروس و از مغرب به تپه های الهیه و قسمتی از زرگنده.[۲]

اولین تماس تلفنی که از شمیران با تهران برقرار شد از قلهک و در تلفن خانه ای که در کوچه تلفن خانه (شهید یزدانیان فعلی) بود گرفته شد.[۳]

نام قلهکویرایش

قلهک (به ضم قاف و فتح ها و سکون بقیه) به معنی قله کوچک است؛ و کلمه مرکب است از قله و از کاف پسوند که علامت تصغیر است. مرتضی رازفر در رابطه با مصداق نام قلهک می گوید: " در کنار جاده قدیم شمیران (شریعتی کنونی) که بسیار باریک بود محله قلهک کنونی وجود داشت که سکنه بسیار کمی داشت و قلعه کوچکی آنجا بود بر این اساس به محله این قلعه کوچک، قلعهک می گفتند که بعد از مرور زمان به قلهک تبدیل شد. مدارکی نیز در حسینیه قلهک واقع در مسجد اعظم قلهک وجود دارد که این موضوع را تایید می کند؛ مثلا بر روی خیلی از بناها، ستون ها و .... حک شده است قلعهک.[۴]


قسمت های معروفویرایش

«کوچه ده» با نام فعلی «کوچه سجاد»، کوچه تلفنخانه قلهک (نام فعلی شهید یزدانیان)، باغ سفارت انگلیس و خیابان یخچال (مشترک بین دروس و قلهک) از قسمت های معروف قلهک هستند.


ساکنان مشهورویرایش

 
خانه موزه شهید بهشتی در محله قلهک[۵]

سید محمد بهشتی و مرتضی مطهری از ساکنان مشهور قلهک بودند. سید علیرضا بهشتی فرزند محمد بهشتی می گوید: سر خیابان خانه ما چند مغازه وجود داشت. خشکشویی، قصابی، میوه‌فروشی، نانوایی و نفت‌ فروشی از مغازه‌های شلوغ و پررفت‌وآمد محله ما بود.جمعیتی در این محله نبود. در کل کوچه شاید حدود ۱۰ یا ۱۲ خانوار زندگی می‌کرد.دلیل نام خیابان مطهری این است که بالاتر از کوچه ما یک آدم بازاری بسیار متدین به اسم آقای مطهری زندگی می‌کرده. اسم قدیم خیابان شهید صدیق هم در گذشته تورج نام داشت و نام این کوچه (بهشتی) هم در زمان قدیم منطقی بود که فکر می‌کنم به‌خاطر سرهنگ منطقی‌ که زمانی در اینجا زندگی می‌کرده، نامگذاری شده بود. زمان قدیم بسیاری از خانه‌های این محله یک طبقه و یا دوطبقه بود و ساکنان آن بیشتر افرادی از طبقه متوسط و نسبتا رو به بالایی بودند که اکثر آنها کارمند بودند. این رودخانه هم تقریبا به همین صورت بود با این تفاوت که یک پل چوبی داشت که محله‌ را به هم وصل می‌کرد و آنقدر باریک بود که فقط یک ماشین می‌توانست از روی آن رد شود.[۶][۷]

خانه آیت الله بهشتی توسط شهرداری تهران خریداری و در تیرماه ۱۳۹۲ به صورت خانه موزه افتتاح شد.[۸]

عباس کیارستمی متولد محله قلهک و تحصیلات دبیرستان را نیز در مدرسه جم قلهک گذرانده است. [۹][۱۰] [۱۱]

ایستگاه مترو قلهکویرایش

در ۱۳ مرداد ۱۳۴۴، پارک کودک و کتابخانه شماره ۷ در قلهک توسط شهردار تهران تقی سرلک افتتاح می شود.[۱۲]

در دهه هشتاد شمسی به جهت توسعه مترو شهر تهران پارک کودک قلهک و کتابخانه به کلی تخریب و به کارگاه ساخت ایستگاه مترو تبدیل می شود. سرانجام در اردیبهشت سال ۱۳۸۸ ،ایستگاه متروی قلهک توسط محمد باقر قالیباف و محسن هاشمی شهردار و مدیر عامل وقت مترو تهران افتتاح گردید.[۱۳]

 
گشايش باغ کودک قلهک

حوادث تاریخیویرایش

از بین تمامی جلسات برپاشده در باغ سفارت بریتانیا، مرموزترین جلسات، برپایی نشست‌های فراماسون‌ها در این باغ بود. در دوره پهلوی اول، با وجود آنکه درپی اختلاف بین رضا شاه و محمدعلی فروغی، وی از کار برکنار و خانه‌نشین شده بود اما دست‌های خوفناک، پرقدرت و نامرئی فراماسون‌ها از فراموش‌خانه انگلیسی‌ها در باغ قلهک بیرون آمد و رضاشاه را مجبور به بازگرداندن فروغی کرد.

در ادامه، فروغی که خود استاد اعظم لژهای ماسونی در ایران بود، به دفعات به همراه نمایندگانی از آمریکا و انگلیس و از جمله شخص سفیر انگلیس در فراموش‌خانه باغ قلهک گرد هم جمع شدند و سعی کردند تاریخ ایران را رقم زنند. پادشاهی محمدرضا پهلوی یکی از نتایج همین جلسات بود.[۱۴]

اماکن پیرامونویرایش

  • ایستگاه متروی قلهک
  • موزه آب (بوستان خلیج فارس)
  • سینما فرهنگ
  • مرکز خرید نگین قلهک
  • مرکز خرید نگین ظفر
  • مرکز خرید قلهک
  • فروشگاه رفاه قلهک
  • پردیس قلهک
  • موزه شهید بهشتی
  • مسجد اعظم قلهک
  • مسجد جامع قلهک
  • باغ قلهک

پانویسویرایش

  1. «نگاهی به تاریخچه محله قلهک)». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئن ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۹.
  2. «تاریخچه محله قلهک)».[پیوند مرده]
  3. «باغ و قسمت های معروف قلهک)».[پیوند مرده]
  4. «لغت قلهک)».[پیوند مرده]
  5. «خانه موزه شهید بهشتی».
  6. «خانه بهشت کجاست».
  7. «یادی از کاسبان قدیمی محل».
  8. «خانه موزه‌ شهید بهشتی افتتاح شد».
  9. «ببخشید! شما کیارستمی را می‌شناسید؟».
  10. «گفت‌وگوي تفصيلي با عباس كيارستمي».
  11. «قلهک، دبیرستان جم، عباس کیارستمی».
  12. «افتتاح پارک کودک قلهک )».
  13. «بهره برداری رسمی توسعه شمالی خط یک متروی تهران». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۹.
  14. «آشنایی با تاریخ باغ قلهک».