منوچهر ستوده

ایران‌شناس، جغرافی‌دان و تاریخ‌نگار ایرانی

منوچهر ستوده (۲۸ تیر ۱۲۹۲ تهران – ۲۰ فروردین ۱۳۹۵ چالوس)[۱] ایران‌شناس، جغرافی‌دان تاریخی، استاد دانشگاه تهران و پژوهشگر برجستهٔ ایرانی بود.
از او حدود ۶۰ جلد کتاب و نزدیک به ۳۰۰ مقاله به‌جا مانده‌است.[۲] او نخستین ایرانی است که اولین فرهنگ گویشی را به چاپ رسانید.[۳]

منوچهر ستوده
Manochehr Sotoudeh.jpg
زاده۲۸ تیر ۱۲۹۲
تهران
درگذشته۲۰ فروردین ۱۳۹۵ (۱۰۲ سال)
چالوس
پیشهایران‌شناس، جغرافی‌دان
ملیتایرانی
تحصیلاتدکتری در رشتهٔ ادبیات فارسی
دانشگاهتهران
کتاب‌هااز آستارا تا اِستارباد
استادبدیع‌الزمان فروزانفر
دلیل سرشناسیپژوهش دربارهٔ جغرافیای ایران، گویش‌های ایرانی از جمله زبان گیلکی
همسر(ها)فاطمه (شکوه اقدس) شمشیرگران (۱۳۲۴–۱۳۹۵)

زندگی‌نامهویرایش

منوچهر ستوده در تاریخ ۲۸ تیر ۱۲۹۲ در محله عودلاجان تهران متولد شد. [۴]پدرش خلیل نام داشت و در بازارچه سرچشمه، کوچ صدیق‌الدوله از بخش عودلاجان از محله‌های قدیم تهران زندگی می‌کردند. خانواده‌اش اصالتاً اهل مازندران بودند. پدربزرگ او آقا شیخ موسی از یاسل نور که منطقه‌ای ییلاقی و کوهستانی است با پسرعموهایش به تهران آمد. مادرش اهل تفرش بود.[۵] منوچهر ستوده از بستگان غلامحسین صدیقی (پسرعموی پدر) است. به گفته او، پدرش در زمان گرفتن شناسنامه در دوران رضاشاه، نام صدیقی را به ستوده تغییر داد.[۶]

تحصیلات و پژوهش‌هاویرایش

 
مزار منوچهر ستوده

ستوده تا چهار سالگی در محله سرچشمه زندگی کرد. در هفت سالگی به مدرسه ابتدایی آمریکایی رفت و دوره شش ساله ابتدایی را در این مدرسه گذراند.[۷]

ستوده در دوران تحصیل در دبیرستان البرز کتابدار کتابخانهٔ دبیرستان هم بود. سال ۱۳۱۳ وارد دانشسرای عالی شد و نزد استادانی چون سید محمد مشکات و علی اکبر شهابی درس خواند. نخستین مقاله خود را در ۱۳۱۵ دربارهٔ «مطالعات تاریخی و جغرافیایی- مسافرت به قلعه الموت» نوشت. زمانی که درسش تمام شد، اگرچه پدرش اعتقاد داشت که او باید کار کند اما خودش به ادامه تحصیل اصرار کرد و بنابراین به دانشسرای عالی رفت.[۸]

در سال ۱۳۱۷ درجهٔ لیسانس در رشتهٔ ادبیات فارسی را دریافت کرد. در همین دوره در ادارهٔ فرهنگ گیلان و دبیرستان شرف تهران تدریس می‌کرد. در سال ۱۳۲۴ با فاطمه (شکوه اقدس) شمشیرگران ازدواج کرد.[۹] در سال ۱۳۲۹ از رسالهٔ دکتری خود زیر نظر استاد بدیع‌الزمان فروزانفر با عنوان «قلاع اسماعیلیه در رشته‌کوه‌های البرز» دفاع کرد.[۱۰] در سال ۱۳۳۰ بنا به دعوت انجمن فولبرایت برای سفر مطالعاتی به آمریکا رفت. در سال ۱۳۳۱ به عضویت جامعه ملی جغرافیای آمریکا درآمد؛ و در سال بعد به عضویت انجمن ایران‌شناسی به ریاست ابراهیم پورداود درآمد. در سال‌های بعد آموختن زبان پهلوی را در محضر دکتر آبراهامیان آغاز کرد.[نیازمند منبع] همچنین نخستین کتاب خود را با عنوان فرهنگ گیلکی در سلسله انتشارات انجمن ایران‌شناسی در سال ۱۳۳۲ انتشار داد.[۱۰] در طی سال‌های بعد چندین سفر مطالعاتی به خارج از کشور داشت و ارتقاء به درجهٔ استادیاری دانشگاه تهران و بعد دانشیاری و انتقال به دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران و عضویت در گروه تاریخ و سرانجام ارتقاء به درجهٔ استادی در سال ۱۳۵۴ از جملهٔ اتفاقات زندگی او در این سال‌ها بوده‌است. ستوده در طی همین سال‌ها تا سال ۱۳۸۱ در کنگره‌های مهم ایران‌شناسی همچون کنگرهٔ بین‌المللی تاریخ و هنر و باستان‌شناسی ایران در دانشگاه آکسفورد و کنگرهٔ بین‌المللی ابوریحان در پاکستان سخنرانی کرد. سفر به چین و آسیای میانه از دیگر فعالیت‌های سال‌های اوایل دههٔ ۱۳۶۰ استاد بود.[نیازمند منبع]

ستوده ساکن کوی نارنج (سی سرا) سلمان شهر بود.[۱۱] وی تابستان‌ها در روستای کوشکک لورا در جادهٔ چالوس و زمستان در خانهٔ دیگری که بسیار ساده بود در سی‌سرا (شهرستان عباس‌آباد) زندگی می‌کرد. خانه‌اش بسیار ساده بود و اتاقش در خانهٔ ییلاقی کوشکک جز یک زیلو و یک دست رخت خواب چیزی نداشت. او با رادیو و تلویزیون میانه‌ای نداشت.[۱۲]

گزیدهٔ آثارویرایش

ستوده همراه با محمدتقی دانش پژوه، مصطفی مقربی، ایرج افشار، و عباس زریاب خویی مجلهٔ فرهنگ ایران زمین را در سال ۱۳۳۲ بنیاد کرد.[۱۳] در ۲۴ شمارهٔ منتشر شده این مجله بسیاری رساله و مقاله، تالیف و تصحیح، از ستوده به یادگار مانده است.

گویش شناسی:

جغرافیای تاریخی:

کتاب‌ها و مقالات ستوده نشانهٔ دلبستگی ژرف و عمیق او به تاریخ و دامنه و پیشینهٔ فرهنگ ایرانی است.

بزرگداشت‌هاویرایش

هشتادوسومین شب از شب‌های مجله بخارا در تالار باستانی پاریزی دانشکده ادبیات با عنوان شب منوچهر ستوده برگزار شد و هوشنگ دولت‌آبادی و عبدالرحمان عمادی دربارهٔ زندگی و آثار منوچهر ستوده سخنرانی کردند.[۱۵]
سال ۱۳۹۲ به مناسبت صد سالگی او دوستدارانش در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران بزرگداشت او را برگزار کردند. تمبری هم برای قدردانی از پژوهش‌های او منتشر شده‌است.

به مناسبت تولد صدسالگی منوچهر ستوده برنامه‌های خاصی تدارک دیده شد، من‌جمله مراسم رکاب زنی از آستارا تا گرگان و همچنین کاشت درخت در طول این مسیر.[۱۰]

بیماری و مرگویرایش

منوچهر ستوده در ۵ فروردین ۱۳۹۵ بر اثر بیماری عفونت ریه در بیمارستان طالقانی چالوس بستری شد و سرانجام در ۲۰ فروردین ۱۳۹۵ در ۱۰۲ سالگی درگذشت.[۱۶][۱۷]

پیکر او روز ۲۲ فروردین ۱۳۹۵ در امامزاده آقاسیدحسین (تازه‌آباد) سلمانشهر (متل قو) به خاک سپرده شد.

پانویسویرایش

  1. [۱]
  2. منوچهر ستوده، ایران‌شناس و نویسندهٔ از آستارا تا استرآباد درگذشت – بی‌بی‌سی فارسی
  3. منوچهر ستوده، ایران‌شناسی که 'گنج' می‌جست – بی‌بی‌سی فارسی
  4. https://tavaana.org/fa/Manouchehr_Sotodeh
  5. http://www.ical.ir/index.php?option=com_k2&view=item&id=13702:گفتگو-با-فخر-زمانه،-منوچهر-ستوده&Itemid=30&tmpl=component&print=1
  6. نوری، مصطفی. استوار چون البرز کوه (گفتگو با دکتر منوچهر ستوده). پیام بهارستان، ۱۳۸۹، شماره ۸.
  7. http://www.ical.ir/index.php?option=com_k2&view=item&id=8779:زندگی‌نامه-خودنوشت-منوچهر-ستوده&Itemid=9
  8. مهرنامه، ماهنامه فرهنگ و اندیشه، سال هفتم، خردادماه 1395
  9. http://www.jadidonline.com/story/01062011/frnk/manouchehr_sotoudeh_biography
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ «رکابزنی و کاشت درخت «از آستارا تا استرآباد»». خبرگزاری میراث فرهنگی. ۲۶ فروردین ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۷ آوریل ۲۰۱۳.
  11. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ ژوئیه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۰.
  12. http://www.jadidonline.com/story/07102011/frnk/manouchehr_sotoudeh_profile
  13. FARHANG-E ĪRĀN-ZAMĪN, Encyclopaedia Iranica, http://www.iranicaonline.org/articles/farhang-e-iran-zamin
  14. http://drsotoudeh.ir/?user=faaliyatha_detail&detailid=21
  15. «شب منوچهر ستوده». وبگاه انسان‌شناسی و فرهنگ. ۱ خرداد ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ نوامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۷ آوریل ۲۰۱۳.
  16. http://www.ilna.ir/بخش-فرهنگ-هنر-6/359731-منوچهر-ستوده-درگذشت
  17. http://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/01/21/1043067

منابعویرایش

پیوند به بیرونویرایش

الگو:باستان‌شناسان و تاریخ‌نگاران معاصر