قنات قصبه

بزرگ ترین قنات جهان

مختصات: ۳۴°۱۷′۲۴″ شمالی ۵۸°۳۹′۱۶″ شرقی / ۳۴٫۲۹۰۰۰°شمالی ۵۸٫۶۵۴۴۴°شرقی / 34.29000; 58.65444

قنات قصبه شهر گناباد (کاریز گناباد) عمیق‌ترین و قدیمی‌ترین کاریز جهان است. آنگونه که از منابع کهن و همچنین سفرنامه ناصر خسرو و منابع شفاهی بر می‌آید آن را قنات کیخسرو می‌گفته‌اند.[۱]

قنات قصبه شهر
اطلاعات اثر
مکانایران ایران
نوعفرهنگی
معیار ثبتiii, iv
شمارهٔ ثبت۱۵۰۶–۰۰۱
منطقهآسیا
تاریخچه
تاریخچهٔ ثبت۲۰۱۶ (طی نشست چهلم)
منطقهٔ بر پایهٔ دسته‌بندی یونسکو
قنات قصبه شهر گناباد
Kariz kaykhosrow.jpg
نامقنات قصبه شهر گناباد
کشور ایران
استانخراسان رضوی
شهرستانگناباد
بخششهر مرکزی
اطلاعات اثر
کاربری کنونیتاریخی، گردشگری و کشاورزی
دیرینگیبیش از ۲۵۰۰ سال
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت۵ ۲۰۷ ثبت یونسکو: ۱۵۰۶ [۵]
اطلاعات بازدید
امکان بازدیددارد
وبگاهوبگاه قنات قصبه
قنات قصبه گناباد
کشورایران
استانخراسان رضوی
شهرستانگناباد
بخشمرکزی
مشخصات فنی
طول۳۳ کیلومتر
عمق مادر چاه۳۰۰ متر
دبی۱۳۰ لیتر بر ثانیه
کاریز گناباد بخش متروک شده
فنجان یا ساعت آبی کاریز زیبد گناباد

ثبت کاریز گناباد در میراث جهانی یونسکوویرایش

قنات ایرانی در اجلاس استانبول ترکیه در تاریخ ۲۴تیرماه ۱۳۹۵ در فهرست آثار ثبت شده در یونسکو قرار گرفت کاریز گناباد نیز از جمله قناتهای ثبت شده بود.[۶][۷]

پرونده کاریز گناباد در سال ۱۳۹۳برای ثبت در میراث معنوی و ملموس بشریت به یونسکو ارسال شد و پس از رسیدگی به عنوان قنات ایرانی در یونسکو به ثبت رسید. کاریز قصبه گناباد در سال ۱۳۷۹ توسط سازمان میراث فرهنگی با شماره ۲۹۶۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.[۲][۳] مربوط به ۲۵۰۰[۴] تا ۲۷۰۰ سال پیش و تنها اثر پیشنهاد شدهٔ خراسان بزرگ به سازمان جهانی یونسکو برای ثبت است که در شهر گناباد در جنوب خراسان رضوی واقع شده‌است.[۵]

کاریز قصبهٔ شهر گناباد که یکی از شاهکارهای آبی جهان است،[۴] و از دو رشتهٔ اصلی و شش شاخهٔ فرعی تشکیل شده‌است و مادرچاه آن در دامنهٔ شمالی سیاه کوه و خروجی کنونی قنات در جنوب محلهٔ معروف به قصبهٔ شهر قرار دارد. طول این قنات بیش از ۳۳ کیلومتر است[۶] و عمق مادرچاه اصلی در انتهای رشتهٔ «دولاب نو» با توجه به شیب زمین حدود ۳۰۰ متر (۵+-) و میزان آب دهی آن بیش از ۱۳۰ لیتر در ثانیه‌است.

تاریخ قنات قصبهویرایش

قنات قصبه بدون شک با جنگ بزرگ تاریخ ایران کیخسرو پیوند دارد.در اکثر منابع تاریخی گناباد شهری قدیمی نامیده شده و از جنگ دوازده رخ و جنگ فرود که در این منطقه روی داده اند یاد شده است. در علت نام گذاری گناباد اقوال متعددی گفته شده که در بعضی به کیخسرو و گیو و گودرز و جنگ دوازده رخ اشاره شده است. اما صریح ترین قول را ناصر خسرو نقل کرده و پس از توصیف کاریز گناباد نوشته است و گویند کیخسرو فرموده است کردند(ساختند). گناباد را در منابع عربی و اسلامی جَنابد و کَنابد و گنابذ و ینابد نیز ثبت کرده‌اند. در مورد ریشه و وجه تسمیه این شهر اقوال مختلفی مانند گیوآباد - گناه آباد - گون آباد - گَوَن ‏آباد- کَن آباد مطرح است که برخی از آن‌ها عبارتند از:

  1. گُن به معنای دیو باشد و از آن جهت گناباد گفته‌اند که حفر قنات قصبه کار انسان‌های عادی ‏نبوده‌است.
  2. گنابد جمع گنبدها بوده زیرا که در شهر گنابادِ قدیم، تمام منازل به صورت گنبدی ساخته ‏می‌شده‌است.لذا در بعضی منابع عربی جنابذ جمع معرب گنبد بکار رفته است.
  3. گناباد در اصل گُون آباد بوده و گون در ترکی به معنای خورشید می‌باشد.
  4. در اصل گَوَن آباد بوده، به لهجه محلی گُوُن یا گَوَن گیاهی است که در منطقه گناباد زیاد ‏می‌روید از این رو آن را گون آباد نامیده‌اند که بر اثر کثرت استعمال به گناباد تغییر ‏یافته‌است.(تابنده 1348)
  5. . گناباد در اصل کن آباد بوده به دلیل کناتها و کندن قنات (لباف خانیکی)
  6. گناباد در اصل گیو آباد بوده زیرا گیو و گودرز مدتی در جنگ دوازده ‏رخ و جنگ پشن حاکم ساکن در منطقه بوده‌اند. (استرآبادی در بحیره و حمدالله مستوفی) کل ‏منطقه ای که در دوره اسلامی قهستان نامیده شده و بعد به قاینات مشهور گردیده را در عهد ‏قدیم گنابد می‌گفته‌اند چنانچه سیاه کوه و رشته کوه قهستان را هم در دوره ای کوه گنابد گفته ‏اند.

7. گناباد در اصل گناه آباد بوده به دلیل اینکه در جنگ دوازده رخ بر خلاف میل کیخسرو، ‏پیران ویسه کشته شد و کیخسرو امپراتور ایران بسیار ناراحت شد و آنرا گناهی بزرگ شمرد ‏و پیران را دشمنی خردمند و دانا نامید که نباید کشته میشدبه کفاره این گناه دستور کندن چند ‏کاریز در منطقه داد و آنجا گناباد نامیده شد.(عجم1383) بعضی آنرا منسوب به گناه بهمن کرده اند. ‌‏(یاحقی 1374 ) این شهر دارای چهار کاریز است: قنات قَصَّبه شهر، عمیق‌ترین قنات‌های ناحیه خراسان در ‏این منطقه قرار دارد.قسمت مرکزی گناباد را در دوره ای قصبه شهر می‌نامیدند. حمد ا... مستوفي در كتاب نزهه القلوب «جنابذ» را به كار برده است.در برهان قاطع نيز ‏كلمه كنابد را آورده و مي گويد:كَنابد نام جائي و مقامي است و در آنجه كوهي است كه گودرز ‏سرلشكر كيخسرو آنجا فرود آمده بود ودر آنجه بيژن دو سه برادر پيران را به چند مصاف ‏كشت. در فرهنگ نو بهار و همچنين فرهنگ انجمن آراي ناصري به صورت «كنابد» آمده است و ‏نوشته شهری در خراسان است اصل آن گوناباد بوده که کوه گناباد مقام ایرانیان در جنگ ‏دوازده رخ بوده و جای تورانیان دشت زیبد بوده است . همچنین نوشته است زیبد کوهی است ‏از جبال خراسان تا کنابد سه فرسنگ فاصله دارد و برهان جامع نوشته نام صحرایی است که ‏جنگ یازده رخ در آن اتفاق افتاده است در قاموس اللغه" گوناباد و جنابذ آمده است.كنابد نام ‏جايي است در خراسان، نزديك آن كوهي است كه جنگ يازده رخ در آن واقع شده است.در ‏بحيره استر آبادی ‏نوشته است : گونابد او را جنابد گفته اند و «گنابد» نيز قول صحيح ايست كه( گیو ) پسر گودرز ‏ساخته و حصاري محكم دارد و همچنین نوشته است قبر پیران ویسه بر سر آن کوه است(درصوفه) که ‏چشمه ای از زیر قدم او می ریزد اعتقاد مردم آن است که چشم هر که درد کند به زیر آن ‏چشمه برود که بصورت قطره چکان است چون قطره ای بر چشمانش چکد شفا یابد. در ‏هفت اقليم تأليف امين احمد رازي مي نويسد :جنابد كه بعضي به جنابد و برخي «گوناباد» ‏اعتبار كرده اند از ابنيه (گیو) پسر گودرز فرمانده جنگ دوازده رخ است.در كتاب فرهنگ ايران، جلد ‏نهم كه در چاپخانه ارتش سال يكهزار و سيصد و نه چاپ شده مي نويسد: از آثار معلوم مي شود گناباد يكي از شهرهاي قديمي است كه در زمان سلاطين هخامنشي ‏ايجاد شده و قرائني از قبيل قبر پيران ويسه(درصوفه)، قلعه فرود، قلعه رستم و قلعه معروف ‏به پشنگ در آنجا وجود دارد.‏ ‏گودرز و گیو مدتی فرمانروای منطقه گناباد بوده و برای کیخسرو نیز که برای جنگ دوازده رخ به زیبد آمده بود کاخی ساخته بودند که ‏کاخ کی یا کاخک بدان منسوب است. (مجله دریای پارس، «جنگ دوازده رخ درسها و عبرتها»، محمد عجم) . یکی دیگر از جنگهای دوره کیخسرو جنگ بهرام و فرود است .در روستاهای دهستان زیبد گناباد چند قلعه وجود دارد که قدیمی‌ترین آنها قلعه زیبد، شهاب گبر یا شاه نشین، پیران و دژ فرود می‌باشد. قلعه فرود امروز در مکانی که به کوه قلعه معروف است قرار دارد و از آن تنها قطعاتی از ساروج باقی مانده است. یکی دیگر از قلعه هایی که در زیبد وجود دارد قلعه شهاب گبر می باشد.احتمالا نام این قلعه نیزک و نیازک بوده که بعدها نام معادل آن در پارسی یعنی شهاب را برای نامیدن آن بکار برده اند.در پارسی میانه (پهلوی) نیزک و نیازک به معنای شهاب بوده و از اصطلاحات ستاره شناسی است.فرود پسر سیاوش و مادرش جریره دختر پیران است. فرود برادر ناتنی‌ شاه نیک ‌نام کیخسرو می باشد. او دژبان مرزی توران زمین بود و در قلعه ای که با نام او به فرود نامیده می شد می زیست. با این وجود فرود از تورانیان دل خوشی نداشت و در پی انتقام خون پدرش سیاوش بود..پس از مرگ سیاوش ، کیخسرو فرزند او پادشاه ایران میگردد. کیخسرو سپاهش را به فرماندهی توس به سوی توران روان میکند و دستور میدهد از بیابان بروند چرا که میداند برادرش فرود مرزبان توران است. ولی توس از راه کوهستان میرود و در راه هر آنچه را که می بیند از میان می برد. سپاه به نزدیک دژ فرود می رسد.فرود چون میفهمد آن سپاه را برادرش به خونخواهی پدرشان فرستاده ، تصمیم می گیرد به آنها بپیوندد. فرود با تخوار به بالای کوه میروند تا سپاه را ببیند. تخوار یک یک پهلوانان را از روی درفششان به فرود معرفی می کند. توس آنها را بالای کوه می بیند و گمان می کند جاسوسند.خشمگین شده و به پهلوانان بانگ می زد ، کسی برود و آن دو نفر را بیاورد و اگر نیامدند آنها را هلاک کند. بهرام فرزند گودرز بر اسب می زند و بالای کوه می رود. بهرام به تندی سخن آغاز می کند ولی وقتی نشان سیاوش، خال سیاه را به روی بازوی فرود میبیند او را می شناسد و از اسب پیاده شده ، در برابرش سربر خاک می نهد. پس دخمه ای شاهوار در آن کوهسار بنا می کنند، تن و بدن فرود را می آرایند و زرسپ و ریونیز را در کنار فرود به دخمه می سپرند. پس از پیروزی بر تورانیان کیخسرو به خاطر خون برادرش که بیگناه در این خاک ریخته شد با مشورت کَوی‌ها ، کَرپنان و ارتو فرمان داد قناتی بزرگ (قنات قصبه) را در این منطقه احداث کنند.

[۷]

[۸] .[۹]

ویژگی‌های کاریز در تاریخویرایش

 
قنات قصبه

بنا به نوشته لباف خانیکی کارشناس باستان‌شناسی در کتاب قنات گناباد،رشتهٔ اصلی کاریز از قصبه شهر ۱۳۱ هزار و ۳۵ متر طول دارد و در امتداد درهٔ پرآب خانیک حفر شده‌است. قطعه سفال‌های پراکنده در اطراف دهانهٔ چاه‌های این کانال حاکی از این است که رشتهٔ قصبه واقع در مسیر اولیهٔ اصلی قنات بوده که در زمان هخامنشیان حفر شده و به دنبال آن رشته‌های دیگر قنات در مواقع خشکسالی حفر شده‌است. اما ریزش پی در پی قنات، پیشینیان را به یافتن راه چاره‌ای ترغیب کرد که طی آن در فاصلهٔ ۶۸۳ متری، قنات را به دو شاخه تقسیم کنند تا در صورت ریزش و بسته شدن یکی از کانال‌ها، آب از دیگری خارج شده و در داخل انباشته نشود.[۱۰]

ابزارهای اصلی قناتویرایش

  1. ساعت آبی. ساعت آبی ایرانی ابزاری ساده و در عین حال بسیار دقیق، کارآمد و همیشگی بوده و در زندگی کشاورزی جامعه ایران به ویژه در مناطق کویری که آب مایه حیات و عنصر اصلی زندگی اجتماعی بوده ضروری و نقش کارآمدی داشته‌است. با مطالعه استفاده از ساعت آبی در کشورهای مختلف می‌توان گفت در هیچ جای جهان ساعت آبی به اندازه ایران کارآمد و تأثیرگذار و مستمر نبوده‌است این ساعت حتی در زمانی‌که ۵۰ سال قبل ساعت‌های نوین به بازار آمده بود با آن‌ها رقابت می‌کرد و کشاورزان حاضر به کنار گذاشتن آن و استفاده از ساعت‌های نوین نبودند لذا ضرورت دارد ساعت آبی ایران در میراث معنوی ثبت گردد.

[۸]

  1. چرخ. چرخ دستگاه مدوری است که به وسیله آن با کمک ریسمان و دلو خاک را از داخل چاه یا کانال به بیرون می‌آورده‌اند. چرخ چاه بر دو نوع «یک سره» و «دوسره» بوده‌است که از چرخ‌چاه‌دوسره به ویژه در کندن چاه‌های بسیار عمیق بهره گرفته می‌شده‌است.[۱۰]

بازدید و گردشگریویرایش

کاریز قصبه گناباد موزه آن به لحاظ موقعیت و قدمت آن یکی از بهترین مکان‌های گردشگری این شهر محسوب می‌شود و هر ساله گردشگران بسیاری را به خود جذب می‌کند. مظهر این قنات در خیابان ناصر خسرو شهر گناباد قرار دارد. بنا بر گزارش گناپا در نوروز سال ۱۳۹۵ بیشتر از ۶۰ هزار نفر از این کاریز بازدید نموده‌اند.

 
Kariz Kaykhosro Gonabaad

ساخت مستند قنات قصبه شهرویرایش

فیلم مستند قنات قصبه گناباد( فیلم ۷۰ دقیقه‌ای)؛ توان مهندسی حفاران ایرانی را در طول تاریخ برای حفر قنات به همراه تبیین اهمیت آن به تصویر کشیده‌است. نقش قنات قصبه در تأمین آب در شرایط کمبود مایه حیات در مناطق کویری در این مستند داستانی نشان داده شده‌است. با ساخت مستند قنات قصبه سعی شده ظرفیتهای منطقه گناباد در حفر قنات و اهمیت ماندگاری آن در طول تاریخ به تصویر کشیده شود.این فیلم بر اساس خاطرات سفر و اقامت چندین ساله هانری گوبلو ؛ محقق فرانسوی در اواسط قرن بیستم میلادی و بازدید از قناتهای ایران روایت شده است. ساخت این فیلم مستند با همکاری مشترک صدا و سیمای استان خراسان رضوی و اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان خراسان رضوی و به سفارش سازمان جهانی یونسکو  بوده و توسط سید سعید ابوذریان معروف به پیمان عاشق به عنوان مدیر تولید / مترجم و گوینده زبان فرانسه ؛ و سعید توکلی فر به عنوان کارگردان؛ ساخته شده است.

جشن ملی قناتهای ایرانی در گنابادویرایش

برابر گزارش خبرگزاری‌ها و روزنامه خراسان اولین جشن ملی قناتهای ایرانی ۱۴ بهمن ۱۳۹۵ در گناباد برگزار شود با توجه به اینکه کاریز قصبه گناباد سبب ثبت جهانی سایر قنات‌ها شده‌است لذا جشن ملی ثبت جهانی ۱۱ رشته قنات در گناباد با حضور معاون رئیس‌جمهور و میهمانان داخلی و خارجی برگزار گردید. [۹] [۱۰]

 
ساعت آبی قدیمی‌ترین تکنیک سنجش زمان
 
چراغ مندو یا پیه‌سوز کشف شده در کاریز رهن

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. قنات میراث فرهنگی علمی ایرانیان، دکتر محمد عجم، همایش ملی قنات، گناباد1383 [۱]
  2. «ثبت ملی قنات قصبه». وب گاه قنات قصبه.[پیوند مرده]
  3. «پرونده قنات قصبه به یونسکو ارسال شد». خبرگزاری مهر. ۳ خرداد ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۷ ژوئن ۲۰۱۴.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «قنات "قصبه" میراث دار تمدنی ۲۵۰۰ ساله». خبرگزاری مهر. ۷ خرداد ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۷ ژوئن ۲۰۱۴.
  5. UNESCO, Qanats of Gonabad
  6. همشهری آنلاین، قنات قصبه
  7. Geography,tribes and minorities in khorasan,Mohammad Ajam, research published 1992,university of Imam Sadegh,Tehran also article in seminar2003 [۲] .
  8. "Conference of Qanat in Iran – water clock in Persia 1383". www.aftabir.com (به Persian).
  9. [۳]
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ قنات میراث فرهنگی علمی ایرانیان، دکتر محمد عجم، همایش ملی قنات، گناباد1383 [۴] آفتاب

منابع آنلاینویرایش

  1. مجله دریای پارس، جشن ملی قنات قصبه

[۱۱]

قنات میراث فرهنگی و علمی ایرانیان، دومین همایش ملی قناتف گناباد «دکتر محمد عجم ۱۳۸۳

  1. آفتاب [۱۲]
  2. [۱۳]

منابع برای مطالعه بیشترویرایش

  • مجله باران، ۳۰ بهمن ۱۳۹۵، محمد عجم، ساعت آبی دقیق‌ترین ساعت ایران در عهد باستان [۱۷]
  • موسوی شهری، سید رضا. فرهنگ واژگان گویش گنابادی به همراه (اتیمولوژی برخی واژه ها).انتشارات ایرانا 1397 خورشیدی
  • ساعت آبی قنات (پنگان) در ایران، مجله دریای پارس، محمد عجم 1383 [۱۸]
  • تابنده، حاج سلطان‌حسین. تاریخ و جغرافی گناباد. انتشارات حقیقت، چاپ دوم، ۱۳۷۹ خورشیدی
  1. گوبلو، هانری "قنات فنی برای دستیابی به آب "۱۳۷۱، ترجمه سروقد- پاپل یزدی، استانقدس.
  2. قنات میراث فرهنگی و علمی ایرانیان، روزنامه مردم سالاری (ویژه نامه ۴۴) ۲۹/۱۱/۱۳۹۴
  3. هفته نامه پیک خورشید شماره ۳۳ اسفند ۱۳۹۴
  4. خراسان روزنامه صبح ایران، ۲۹ بهمن ۱۳۹۴ شماره ۱۹۱۹۶
  5. قنات گناباد، رجبعلی لباف خانیکی - پاپل یزدی، انتشارات مرندیز.