باز کردن منو اصلی

قنات قصبه

بزرگ ترین قنات جهان
(تغییرمسیر از قنات گناباد)

مختصات: ۳۴°۱۷′۲۴″ شمالی ۵۸°۳۹′۱۶″ شرقی / ۳۴٫۲۹۰۰۰°شمالی ۵۸٫۶۵۴۴۴°شرقی / 34.29000; 58.65444

قنات قصبه شهر
اطلاعات اثر
مکانایران ایران
نوعفرهنگی
معیار ثبتiii, iv
شمارهٔ ثبت۱۵۰۶–۰۰۱
منطقهآسیا
تاریخچه
تاریخچهٔ ثبت۲۰۱۶ (طی نشست چهلم)
منطقهٔ بر پایهٔ دسته‌بندی یونسکو
قنات قصبه شهر گناباد
Kariz kaykhosrow.jpg
نامقنات قصبه شهر گناباد
کشور ایران
استانخراسان رضوی
شهرستانگناباد
بخششهر مرکزی
اطلاعات اثر
کاربری کنونیتاریخی، گردشگری و کشاورزی
دیرینگیبیش از ۲۵۰۰ سال
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت۵ ۲۰۷ ثبت یونسکو: ۱۵۰۶ [۳]
اطلاعات بازدید
امکان بازدیددارد
وبگاهوبگاه قنات قصبه
قنات قصبه گناباد
کشورایران
استانخراسان رضوی
شهرستانگناباد
بخشمرکزی
مشخصات فنی
طول۳۳ کیلومتر
عمق مادر چاه۳۰۰ متر
دبی۱۳۰ لیتر بر ثانیه

قنات قصبه شهر گناباد (کاریز گناباد) عمیق‌ترین و قدیمی‌ترین کاریز جهان است. آنگونه که از منابع کهن و همچنین سفرنامه ناصر خسرو و منابع شفاهی بر می‌آید آن را قنات قصبه می‌گفته‌اند.[۱]

کاریز گناباد بخش متروک شده
فنجان یا ساعت آبی کاریز زیبد گناباد

ثبت کاریز گناباد در میراث جهانی یونسکوویرایش

قنات ایرانی در اجلاس استانبول ترکیه در تاریخ ۲۴تیرماه ۱۳۹۵ در فهرست آثار ثبت شده در یونسکو قرار گرفت کاریز گناباد نیز از جمله قناتهای ثبت شده بود.[۴][۵]

پرونده کاریز گناباد در سال ۱۳۹۳برای ثبت در میراث معنوی و ملموس بشریت به یونسکو ارسال شد و پس از رسیدگی به عنوان قنات ایرانی در یونسکو به ثبت رسید. کاریز قصبه گناباد در سال ۱۳۷۹ توسط سازمان میراث فرهنگی با شماره ۲۹۶۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.[۲][۳] مربوط به ۲۵۰۰[۴] تا ۲۷۰۰ سال پیش و تنها اثر پیشنهاد شدهٔ خراسان بزرگ به سازمان جهانی یونسکو برای ثبت است که در شهر گناباد در جنوب خراسان رضوی واقع شده‌است.[۵]

کاریز قصبهٔ شهر گناباد که یکی از شاهکارهای آبی جهان است،[۴] و از دو رشتهٔ اصلی و شش شاخهٔ فرعی تشکیل شده‌است و مادرچاه آن در دامنهٔ شمالی سیاه کوه و خروجی کنونی قنات در جنوب محلهٔ معروف به قصبهٔ شهر قرار دارد. طول این قنات بیش از ۳۳ کیلومتر است[۶] و عمق مادرچاه اصلی در انتهای رشتهٔ «دولاب نو» با توجه به شیب زمین حدود ۳۰۰ متر (۵+-) و میزان آب دهی آن بیش از ۱۳۰ لیتر در ثانیه‌است.

تاریخ قنات قصبهویرایش

در روستاهای دهستان زیبد گناباد چند قلعه وجود دارد که قدیمی‌ترین آنها قلعه زیبد، شهاب گبر یا شاه نشین، پیران و دژ فرود می‌باشد. قلعه فرود امروز در مکانی که به کوه قلعه معروف است قرار دارد و از آن تنها قطعاتی از ساروج باقی مانده است. یکی دیگر از قلعه هایی که در زیبد وجود دارد قلعه شهاب گبر می باشد.احتمالا نام این قلعه نیزک و نیازک بوده که بعدها نام معادل آن در پارسی یعنی شهاب را برای نامیدن آن بکار برده اند.در پارسی میانه (پهلوی) نیزک و نیازک به معنای شهاب بوده و از اصطلاحات ستاره شناسی است.فرود پسر سیاوش و مادرش جریره دختر پیران است. فرود برادر ناتنی‌ شاه نیک ‌نام کیخسرو می باشد. او دژبان مرزی توران زمین بود و در قلعه ای که با نام او به فرود نامیده می شد می زیست. با این وجود فرود از تورانیان دل خوشی نداشت و در پی انتقام خون پدرش سیاوش بود..پس از مرگ سیاوش ، کیخسرو فرزند او پادشاه ایران میگردد. کیخسرو سپاهش را به فرماندهی توس به سوی توران روان میکند و دستور میدهد از بیابان بروند چرا که میداند برادرش فرود مرزبان توران است. ولی توس از راه کوهستان میرود و در راه هر آنچه را که می بیند از میان می برد. سپاه به نزدیک دژ فرود می رسد.فرود چون میفهمد آن سپاه را برادرش به خونخواهی پدرشان فرستاده ، تصمیم می گیرد به آنها بپیوندد. فرود با تخوار به بالای کوه میروند تا سپاه را ببیند. تخوار یک یک پهلوانان را از روی درفششان به فرود معرفی می کند. توس آنها را بالای کوه می بیند و گمان می کند جاسوسند.خشمگین شده و به پهلوانان بانگ می زد ، کسی برود و آن دو نفر را بیاورد و اگر نیامدند آنها را هلاک کند. بهرام فرزند گودرز بر اسب می زند و بالای کوه می رود. بهرام به تندی سخن آغاز می کند ولی وقتی نشان سیاوش، خال سیاه را به روی بازوی فرود میبیند او را می شناسد و از اسب پیاده شده ، در برابرش سربر خاک می نهد. فرود نیز از اسب پیاده می شود و به بهرام می گوید :

دوچشم من ار زنده دیدی پدر

همانا نگشتی از این شادتر

بهرام به فرود می گوید: ای شهریار، توس انسان خردمندی نیست و با خاندان شما سر یاری ندارد و خود در هوای شاهی است. این را بدان هرکس به جز من به سوی تو آمد بر آنها ایمن باش. در دژ را ببند و مواظب باش. وقتی بهرام سوار اسب شد که برود، فرود گرزی پیروزه که دسته اش از زر است به او هدیه می دهد. چون بهرام نزد توس باز می گردد به او می گوید که آن شخص فرود بود و کیخسرو گفته کسی مزاحم برادرش نشود. ولی توس ستمکاره چنین پاسخ میدهد:

ترا گفتم او را بنزد من آر

گر او شهریارست پس من کیم

یکی ترک زاده چو زاغ سیاه

سخن هیچ گونه مکن خواستار

برین کوه گوید ز بهر چیم

برین گونه بگرفت راه سپاه

پس رو به پهلوانان می کند و میگوید کسی را میخواهم که پیش آن تورانی رفته و سرش را ببرد و برایم بیاورد. یکی نامور خواهم و نامجوی

سرش را ببرد بخنجر ز تن

کز ایدر نهد سوی آن ترک روی

بپیش من آرد بدین انجمن

بهرام گفت از خداوند خورشید وماه دلت شرم آورد که :

بدان کوه سر خویش کیخسرو است

هران کس که روی سیاوش بدید

که یک موی او به ز صد پهلوست

نیارد ز دیدار او آرمید

سخنان بهرام در توس اثر نمیکند.پس از آن جنگ در می گیرد و در نهایت پس از کش و قوس بسیار سپاه فرود شکست می خورند. فرود زخمی می شود و به دژ پناه میبرد و در بالین تمام میکند. زنان و کودکان بر بلندی دژ میروند و از آنجا خویشتن را بر زمین می افکندند تا اسیر نشوند.جریره مادر فرود آتش بزرگی بر می افروزد و همه ی گنجها را به آتش می سپرد و پس از آن به سرای اسبان رفته تیغی به دست می گیرد و شکم اسبان را می درد. در حالی که خون و عرق چهره اش را فراگرفته به بالین فرود می رود دشنه ای بر می کشد، صورت خود را بر صورت تنها فرزند خود می نهد و دشنه را بر شکم خود فرو می کند و جان می دهد. دیری نمی گذرد که ایرانیان در دژ فرود را می گشایند. بهرام خود را به نزدیک بالین فرود رسانیده و در کنار پیکر او زانو می زند. سپس رو به ایرانیان کرده و می گوید : اینک چگونه در روی کیخسرو نگاه خواهیم کرد، شما به کین سیاوش کمر بستید اما در آغاز راه پسر سیاوش را کشتید. پهلوانان همه گرد تخت جمع می شوند و توس هم اشک بر رخسارش می آید.

چنین گفت گودرز با توس و گیو

که تندی نه کار سپهبد بود

که تندی پشیمانی آردت بار تو

همان نامداران و گردان نیو

سپهبد که تندی کند بد بود

در بوستان تخم تندی مکار

پس دخمه ای شاهوار در آن کوهسار بنا می کنند، تن و بدن فرود را می آرایند و زرسپ و ریونیز را در کنار فرود به دخمه می سپرند. پس از پیروزی بر تورانیان کیخسرو به خاطر خون برادرش که بیگناه در این خاک ریخته شد با مشورت کَوی‌ها ، کَرپنان و ارتو فرمان داد قناتی بزرگ (قنات قصبه) را در این منطقه احداث کنند.


ویژگی‌های کاریز در تاریخویرایش

 
قنات قصبه

بنا به نوشته لباف خانیکی کارشناس باستان‌شناسی در کتاب قنات گناباد،رشتهٔ اصلی کاریز از قصبه شهر ۱۳۱ هزار و ۳۵ متر طول دارد و در امتداد درهٔ پرآب خانیک حفر شده‌است. قطعه سفال‌های پراکنده در اطراف دهانهٔ چاه‌های این کانال حاکی از این است که رشتهٔ قصبه واقع در مسیر اولیهٔ اصلی قنات بوده که در زمان هخامنشیان حفر شده و به دنبال آن رشته‌های دیگر قنات در مواقع خشکسالی حفر شده‌است. اما ریزش پی در پی قنات، پیشینیان را به یافتن راه چاره‌ای ترغیب کرد که طی آن در فاصلهٔ ۶۸۳ متری، قنات را به دو شاخه تقسیم کنند تا در صورت ریزش و بسته شدن یکی از کانال‌ها، آب از دیگری خارج شده و در داخل انباشته نشود.[۷]

ابزارهای اصلی قناتویرایش

  1. ساعت آبی. ساعت آبی ایرانی ابزاری ساده و در عین حال بسیار دقیق، کارآمد و همیشگی بوده و در زندگی کشاورزی جامعه ایران به ویژه در مناطق کویری که آب مایه حیات و عنصر اصلی زندگی اجتماعی بوده ضروری و نقش کارآمدی داشته‌است. با مطالعه استفاده از ساعت آبی در کشورهای مختلف می‌توان گفت در هیچ جای جهان ساعت آبی به اندازه ایران کارآمد و تأثیرگذار و مستمر نبوده‌است این ساعت حتی در زمانی‌که ۵۰ سال قبل ساعت‌های نوین به بازار آمده بود با آن‌ها رقابت می‌کرد و کشاورزان حاضر به کنار گذاشتن آن و استفاده از ساعت‌های نوین نبودند لذا ضرورت دارد ساعت آبی ایران در میراث معنوی ثبت گردد.

[۶]

  1. چرخ. چرخ دستگاه مدوری است که به وسیله آن با کمک ریسمان و دلو خاک را از داخل چاه یا کانال به بیرون می‌آورده‌اند. چرخ چاه بر دو نوع «یک سره» و «دوسره» بوده‌است که از چرخ‌چاه‌دوسره به ویژه در کندن چاه‌های بسیار عمیق بهره گرفته می‌شده‌است.[۷]

بازدید و گردشگریویرایش

کاریز قصبه گناباد موزه آن به لحاظ موقعیت و قدمت آن یکی از بهترین مکان‌های گردشگری این شهر محسوب می‌شود و هر ساله گردشگران بسیاری را به خود جذب می‌کند. مظهر این قنات در خیابان ناصر خسرو شهر گناباد قرار دارد. بنا بر گزارش گناپا در نوروز سال ۱۳۹۵ بیشتر از ۶۰ هزار نفر از این کاریز بازدید نموده‌اند.

 
Kariz Kaykhosro Gonabaad

ساخت مستند قنات قصبه شهرویرایش

فیلم مستند قنات قصبه گناباد( فیلم ۷۰ دقیقه‌ای)؛ توان مهندسی حفاران ایرانی را در طول تاریخ برای حفر قنات به همراه تبیین اهمیت آن به تصویر کشیده‌است. نقش قنات قصبه در تأمین آب در شرایط کمبود مایه حیات در مناطق کویری در این مستند داستانی نشان داده شده‌است. با ساخت مستند قنات قصبه سعی شده ظرفیتهای منطقه گناباد در حفر قنات و اهمیت ماندگاری آن در طول تاریخ به تصویر کشیده شود.این فیلم بر اساس خاطرات سفر و اقامت چندین ساله هانری گوبلو ؛ محقق فرانسوی در اواسط قرن بیستم میلادی و بازدید از قناتهای ایران روایت شده است. ساخت این فیلم مستند با همکاری مشترک صدا و سیمای استان خراسان رضوی و اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان خراسان رضوی و به سفارش سازمان جهانی یونسکو  بوده و توسط سید سعید ابوذریان معروف به پیمان عاشق به عنوان مدیر تولید / مترجم و گوینده زبان فرانسه ؛ و سعید توکلی فر به عنوان کارگردان؛ ساخته شده است.


جشن ملی قناتهای ایرانی در گنابادویرایش

برابر گزارش خبرگزاری‌ها و روزنامه خراسان اولین جشن ملی قناتهای ایرانی ۱۴ بهمن ۱۳۹۵ در گناباد برگزار شود با توجه به اینکه کاریز قصبه گناباد سبب ثبت جهانی سایر قنات‌ها شده‌است لذا جشن ملی ثبت جهانی ۱۱ رشته قنات در گناباد با حضور معاون رئیس‌جمهور و میهمانان داخلی و خارجی برگزار گردید. [۷] [۸]

 
ساعت آبی قدیمی‌ترین تکنیک سنجش زمان
 
چراغ مندو یا پیه‌سوز کشف شده در کاریز رهن

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. قنات میراث فرهنگی علمی ایرانیان، دکتر محمد عجم، همایش ملی قنات، گناباد1383 [۱]
  2. «ثبت ملی قنات قصبه». وب گاه قنات قصبه.[پیوند مرده]
  3. «پرونده قنات قصبه به یونسکو ارسال شد». خبرگزاری مهر. ۳ خرداد ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۷ ژوئن ۲۰۱۴.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «قنات "قصبه" میراث دار تمدنی ۲۵۰۰ ساله». خبرگزاری مهر. ۷ خرداد ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۷ ژوئن ۲۰۱۴.
  5. UNESCO, Qanats of Gonabad
  6. همشهری آنلاین، قنات قصبه
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ قنات میراث فرهنگی علمی ایرانیان، دکتر محمد عجم، همایش ملی قنات، گناباد1383 [۲] آفتاب

منابع آنلاینویرایش

  1. مجله دریای پارس، جشن ملی قنات قصبه

[۹]

قنات میراث فرهنگی و علمی ایرانیان، دومین همایش ملی قناتف گناباد «دکتر محمد عجم ۱۳۸۳

  1. آفتاب [۱۰]
  2. [۱۱]

منابع برای مطالعه بیشترویرایش

  • مجله باران، ۳۰ بهمن ۱۳۹۵، محمد عجم، ساعت آبی دقیق‌ترین ساعت ایران در عهد باستان [۱۵]
  • موسوی شهری، سید رضا. فرهنگ واژگان گویش گنابادی به همراه (اتیمولوژی برخی واژه ها).انتشارات ایرانا 1397 خورشیدی
  • ساعت آبی قنات (پنگان) در ایران، مجله دریای پارس، محمد عجم 1383 [۱۶]
  • تابنده، حاج سلطان‌حسین. تاریخ و جغرافی گناباد. انتشارات حقیقت، چاپ دوم، ۱۳۷۹ خورشیدی
  1. گوبلو، هانری "قنات فنی برای دستیابی به آب "۱۳۷۱، ترجمه سروقد- پاپل یزدی، استانقدس.
  2. قنات میراث فرهنگی و علمی ایرانیان، روزنامه مردم سالاری (ویژه نامه ۴۴) ۲۹/۱۱/۱۳۹۴
  3. هفته نامه پیک خورشید شماره ۳۳ اسفند ۱۳۹۴
  4. خراسان روزنامه صبح ایران، ۲۹ بهمن ۱۳۹۴ شماره ۱۹۱۹۶
  5. قنات گناباد، رجبعلی لباف خانیکی - پاپل یزدی، انتشارات مرندیز.