باز کردن منو اصلی

ابوطیّب مُـتَـنَـبّی(۹۱۵-۹۶۵م) (نسب: ابوالطَیّب احمد بن حسین بن حسن بن عبدالصمد جُعفی کِندی کوفی)، ادیب و شاعر برجستهٔ عرب در سدهٔ چهارم قمری بود.[۱]

ابوطیّب مُتَنَبّی
احمد بن حسین مُتَنَبّی
زادروز۳۰۳ق/۹۱۵م
محلهٔ کندی‌ها در کوفه
درگذشت۲۸ رمضان ۳۵۴ق/۲۳ دسامبر ۹۶۵م
صافیه، نزدیکی نعمانیه، دیر العاقول (کشته‌شده)
تبارعرب کوفی، قبیلهٔ جُعفی از عشیرهٔ مذحجی‌های یمن
تأثیرپذیرفتگانمحمد اریسی
پیکرهٔ متنبّی در خیابانی به نام خودش در بغداد

تولدویرایش

کنیهٔ متنبی ابوطیب و نامش احمد است. وی در سال ۳۰۳ ق در حوالی کوفه متولد شد.

معنای کلمه متنبیویرایش

متنبی یعنی کسی که ادعای پیغمبر بودن نموده‌است ولی ابوطیب متنبی معتقد به دیانت اسلام و مذهب تشیع بود و پیغمبری محمد را قبول داشت و ادعای نبوت نداشت.

تأثیر پذیرفتگان از ویویرایش

در زبان فارسی، سعدی به اشعار وی نظر دارد. الوساطه بین المتنبی و خصومه یکی از کتاب‌های مشهوری است که درباره‌اش نوشته شده. ابوالعلا معری بسیار به متنبی عقیده داشت و او را بزرگترین شاعر جهان می‌دانست و کتاب: «معجز احمد» معری دربارهٔ متنبی است.

مذهبویرایش

متنبی شیعه بود و با سیف الدوله حمدانی و خاندان حمدانی‌های شیعه در حلب مرتبط بود؛ و اشعار بسیاری در مدح آن‌ها سروده‌است.

مقام ادبیویرایش

وی از بزرگترین شاعران تمام طول تاریخ عرب است و هیچ شاعری در بین اعراب دیوانش مانند دیوان متنبی و شعر او مورد نقد و استقبال واقع نشده‌است و از این جهت با انوری و حافظ در ادبیات ایران قابل مقایسه است.

خصوصیت شعریویرایش

از برجسته‌ترین ویژگی‌های ستایش‌چامه‌های متنبی مبالغه و اغراق می‌باشد؛ او در مدایح خود به ستودن ویژگی‌های معنوی چون دلاوری، گشاده‌دستی، نیرومندی، دانشمندی و تدبیر و… بیشتر توجه داشته تا ویژگی‌های مادی و ظاهری مانند زیبایی ظاهری، بسیاری دارای، بستگان و فرزندان.

نمونه شعریویرایش

  • نمونه‌ای از سروده‌ها:

این بیت را او در وصف دلاوری و گشاده‌دستی محمد بن زریق طوسی با مبالغه و اغراق گفته‌است:[۲]

و لحظت انمله فسلن مواهبا و لمست منصله فسال نفوسا
(معنی): از سرانگشتان او بخشش می‌ریزد و از دم تیغش خون دشمنان.

متنبی در ستایش علی، پیشوای شیعیان نیز سروده‌های بسیاری دارد که در اغلب چاپ‌های دیوان وی حذف شده‌است. مانند: و اذا استطال الشیء قام بنفسسه/ فصفات ضوء الشمس تذهب باطلا

  • نمونه‌ای دیگر از شعر که در وصف یک دره زیبا نزدیک شیزراز سروده‌است:

لها ثمر تشیر إلیک منه/ بأَشربةٍ وقفن بلا أوان

وأمواهٌ یصِلُّ بها حصاها / صلیل الحَلی فی أیدی الغوانی

إذا غنی الحمام الوُرْقُ فیها / أجابته أغانیُّ القیان

  • نمونه دیگر از شعر وی که در وصف فضایل خود می‌گوید و از معروف‌ترین اشعار اوست:

أنا الذی نظر الأعمی إلی أدبی / و أسمعت کلماتی من به صمم

أنام ملء جفونی عن شواردها / ویسهر الخلق جراها ویختصم

و جاهل مده فی جهله ضحکی/ حتی أتته ید فراسة وفم

إذا رأیت نیوب اللیث بارزة/ فلا تظنن أن اللیث یبتسم

و مهجة مهجتی من هم صاحبها/ أدرکته بجواد ظهره حرم

رجلاه فی الرکض رجل والیدان ید/ وفعله ماترید الکف والقدم

ومرهف سرت بین الجحفلین به / حتی ضربت وموج الموت یلتطم

الخیل واللیل والبیداء تعرفنی/ والسیف والرمح والقرطاس والقلم

بیت اول این شعر را ابواعلاء معری در وصف خود می‌دانست! و بیت آخر این بیت از عوامل قتل متنبی است.

عنایت به فلسفهویرایش

متنبی علاوه بر شاعری یک فیلسوف بود و در عهد فارابی می‌زیست. اشعار حکیمانه وی که ضرب‌المثل شده‌اند قابل مقایسه با قطعات حکیمانه سعدی است.

نمونه اشعار حکیمانه (ضرب‌المثل)ویرایش

  • و اذا اتتک مذمتی من ناقص/ فهی الشهادة لن بانّی کاملُ
  • الخیل واللیل والبیداء تعرفنی / والسیف والرمح والقرطاس والقلم
  • خذ ما تراه ودع شیئا سمعت به/ فی طلعة البدر ما یغنیک عن زحل

والهجر أقتل لی مما اراقبه / أنا الغریق فما خوفی من البلل

  • عَـلَی قَـدرِ أَهلِ العَـزمِ تَأتِی العَزائِمُ /وتَـأتِی عَـلَی قَـدرِ الکِـرامِ المَکارِم

وتَعظُـم فی عَینِ الصّغِـیرِ صِغارُها/ وتَصغُـر فی عَینِ العَظِیمِ العَظائِمُ

تعداد زیادی از اشعر وی توسط شاعران فارسی به صورت تحت‌اللفظی یا اخذ محتوا و مضمون به شعر فارسی درآمده است.

سرقت ادبیویرایش

متنبی یکی از کسانی است که متهم به سرقت ادبی و شعری شده‌است. این مسئله از همان زمان زندگی شاعر تا به حال جریان دارد و بیش از ده جلد کتاب در اینباره نوشته شده از جمله الوساطه بین المتنبی و خصومه یا کتاب سرقات المتنبی و آثار دیگر.

درگذشتویرایش

متنبی در میانهٔ سده چهارم در سال ۳۵۴ ق در یک درگیری به همراه فرزند و غلامش در نزدیکی دیر عاقول بغداد کشته شد. مرگ وی شبیه کشته شدن فارابی بود.

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  • جمالی بهنام، علی‌محمد: مبالغه و اغراق در مدایح متنبی. در نشریه: «دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران» تابستان و پاییز ۱۳۸۰ - شماره ۱۵۸ و ۱۵۹ (علمی-پژوهشی). (از صفحه ۳۳۳ تا ۳۵۴)
  • اعیان الشیعه، سید محسن امین عاملی،
  • مقدمه دیوان متنبی، چاپ بیروت.
  • مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Al-Mutanabbi». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۸ می۲۰۱۱.
  1. فروخ، عمر (۱۹۸۴). تاریخ الأدب العربی. سوم. بیروت: دارالعلم للملایین. ص. ۴۵۷. تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  2. دیوان متنبی، ج ۲ ص ۱۹۳

پیوند به بیرونویرایش