چغازنبیل

یک معبد باستانی در خوزستان

زیگورات دوراونتاش (آشوری: Dūr Untaš؛ ایلامی: Āl Untaš dNapiriša) که بیشتر با نام چُغازَنبیل شناخته می‌شود، نیایشگاهی باستانی است که حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد در تمدن ایلام ساخته شد. این زیگورات، بنای مرکزی محوطه باستانی به‌جای مانده از مجموعه‌ی ایلامی دوراونتاش است که نزدیک شوش در استان خوزستان قرار گرفته. چغازنبیل در سال ۱۹۷۹ میلادی به عنوان اولین اثر تاریخی از ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفت و معماری منحصر به فرد آن، در کنار زیگورات‌های کشف شده در میاندورود، برای باستان‌شناسان و علاقه‌مندان به تاریخ و میراث فرهنگی جهانی شناخته شده است.[۱] تا پیش از کشف زیگورات‌های کُنار صَندَل و تپه سیَلْک، چغازنبیل تنها نمونه‌ی یافت شده از این نوع بنا در ایران بود.[۲] خاورشناسان چغازنبیل را کهن‌ترین ساختمان مذهبی شناخته شده در ایران می‌دانند.[۳]

زیگورات دوراونتاش (چغازنبیل)
Chogha Zanbil (UNESCO World Heritage Site) چغازنبیل، میراث جهانی یونسکو - panoramio.jpg
اطلاعات اثر
مکانایران ایران، استان خوزستان، شوش
نوعفرهنگی
معیار ثبتIII, IV
شمارهٔ ثبت۱۱۳
منطقهآسیا
تاریخچه
تاریخچهٔ ثبت۱۹۷۹ (طی نشست سوم)
اطلاعات ثبت ملی
شماره ثبت ملی۸۹۵
تاریخ ثبت ملی۱ دی ۱۳۴۸
دیرینگیتمدن ایلام
منطقهٔ بر پایهٔ دسته‌بندی یونسکو

جایگاهویرایش

معبد چغازنبیل در جنوب غربی ایران، در در شهرستان شوش در استان خوزستان، و در نزدیکی منطقه باستانی هفت‌تپه واقع شده است. این سازه در ۴۰ کیلومتری جنوب شرقی شهر باستانی شوش، و ۳۵ کیلومتری غرب شهر باستانی شوشتر واقع است، اما به دلیل قرار گرفتن در غرب رودخانه دز که مرز میان این دو شهرستان را مشخص می‌کند، در تقسیمات کشوری بخشی از شهرستان شوش محسوب می‌گردد. دوراونتاش از راهی انحرافی در جاده شوش به اهواز، و همچنین از جاده شوشتر به هفت تپه (جاده کشت و صنعت کارون) قابل دسترسی است.

تاریخچهویرایش

پیشینه‌ی بنا و کاربرد آنویرایش

من اونتاش گال: آجرهای طلایی را حکاکی کردم، من در اینجا این مأوا را برای خدایان گال و اینشوشیناک برپا کردم و این مکان مقدس را هدیه کردم، باشد که کارهای من که هدیه‌ای است برای خدایان گال و اینشوشیانک پذیرفته شود.

—کتیبه‌ی اونتاش ناپیریشا، پادشاه ایلام، در چغازنبیل[۳]

مجموعه‌ مذهبی دوراونتاش پیرامون ۱۲۵۰ پ. م (۱۲۴۰–۱۲۷۵ پ. م)، در دوران شاه ایلامی اونتاش ناپیریشا، در ستایش «اینشوشیناک» ایزد نگهبان شوش ساخته شد.

این بنا در اصل از ابنیهٔ سومری بوده که برای عبادت خدایان به شکل مرتفع ساخته می‌شده و در ممالک بین‌النهرین به وفور دیده می‌شود. از این ابنیه به جا مانده همچون زیگورات اور، زیگورات اتمنانکی، زیگورات انلیل، زیگورات لارسا، زیگورات دور شاروکین در عراق نیز می‌توان نام برد.

معبد چغازنبیل و دوراونتاش مانند بسیاری از شهرهای دیگر ایلام، در جریان جنگ‌های ایلام و آشور، در یورش سال ۶۴۵ ق. م سپاه آشور به سرکردگی «آشوربانی‌پال» ویران شدند.[۴]

ریشه‌های نامویرایش

واژه مرکب چغازنبیل در زبان لری به معنی "تپه سبدی شکل" (چغا: تپه، تل خاکی؛ زنبیل: سبد)، نامی است که ساکنان محلی با اشاره به شکل این محوطه پیش از خاکبرداری به آن داده یودند.[۵][۶][۷][۸]

واژه‌ی زیگورات (‎/ˈzɪɡʊˌræt/‎ ZIG-uu-rat؛ اَکدی: ziqquratu؛ سومری: zaqāru) از زقوره (اکدی) به معنای نوک، قله کوه، برآمدگی، مکان مرتفع، سازه‌ی مرتفع آمده.[۹][۱۰][۱۱][۱۲]

«دوراونتاش» نیز از ترکیب واژهٔ آشوری دور (Dūr) به معنای مکان و منزلگاه با اونتاش (Untash) نام پادشاه عیلامی گرفته شده. [۱۳]

تاریخچه اکتشافاتویرایش

در سال ۱۸۹۰ میلادی زمین شناس سرشناس ژاک دو مورگان گزارش می‌دهد که در ناحیه چغازنبیل معادن نفت وجود دارد. گویا شرکت نفت ایران در پی همین گزارش بود که پایه گذاری شد. پس از گذشت پنجاه سال مهندسانی که سرگرم فعالیت های نفتی در چغازنبیل بودند آجری را یافتند که روی آن نوشته‌هایی بود. آجر را برای باستان شناسانی که در شوش کاوش می‌کردند فرستادند و پس از آن یک زنجیره کاوشهایی در چغازنبیل صورت گرفت که به کشف معبد چغازنبیل و آثار مهم دیگری انجامید.[۱۴]

این بنا نخستین بار توسط «براون» Boraven کارشناس نیوزلندی شرکت نفت ایران و انگلیس در سال ۱۹۳۶ میلادی کشف گردید و طی سالهای ۱۹۵۳ تا ۱۹۶۳ میلادی توسط رومن گیرشمن حفاری گردید.[نیازمند منبع]

سده‌های متمادی این بنا در زیر خاک به شکل زنبیلی واژگون مدفون بود تا اینکه به دست رومن گیرشمن فرانسوی در زمان پهلوی دوم از آن خاکبرداری گردید. گرچه خاکبرداری از این بنای محدب متقارن واقع شده در دل دشت صاف موجب تکمیل دانش دنیا نسبت به پیشینه باستانی ایرانیان گردید، اما پس از گذشت حدود ۵۰ سال از این کشف، دست عوامل فرساینده طبیعی و بی دفاع گذاشتن این بنا در برابر آنها آسیب های فراوانی را به این بنای خشتی - گلی وارد کرده و خصوصاً باقی مانده طبقات بالایی را نیز دچار فرسایش شدید کرده‌است.

ثبت به عنوان میراث جهانیویرایش

از معیارهای شش‌گانه‌ی یونسکو برای ثبت یک اثر تاریخی در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو، که مکان‌های گزینش شده دست کم یکی را باید داشته باشند، چغازنبیل از معیارهای سوم و چهارم برخوردار است.[۱۵] این دو معیار به ترتیب معرف مکانی هستند که: «نمونه ای برجسته از نوعی بنا یا مجموعه معماری یا فناوری یا منظره که نمایانگر مرحله یا مراحلی در سرگذشت انسان باشد» و «نمونه ای برجسته از یک سکونتگاه سنتی بشری یا استفاده از زمین، که معرف یک یا چند فرهنگ است، باشد. به ویژه مواقعی که تحت تأثیر تغییرات برگشت‌ناپذیر شده‌است».[۱۶]

معماریویرایش

اندازهویرایش

بلندی آغازین آن ۵۲ متر و ۵ طبقه بوده‌است. امروزه ارتفاع آن ۲۵ متر و تنها ۲ طبقه و نیم از آن باقی مانده‌است. زیر بنای چغازنبیل یک مربع ۱۰۵/۲۰ × ۱۰۵/۲۰ متر است، یعنی دو برابر یک زمین فوتبال.[نیازمند منبع]

سراسرنمای بنا

تهرنگ (پلان) کلیویرایش

 
بازسازی طرح بنا

زیگورات چغازنبیل و دیگر معابد پیرامون آن، همگی داخل یک حصار (حریم) مقدس قرار گرفته‌اند که گیرشمن برای این حریم واژه یونانی «تمنوس» را به کار برده‌است. حصار پیرامونی محوطه در حدود ۱۶۲۵ متر است که بنای چهارگوش زیگورات به اضلاع ۱۰۵/۲۰ × ۱۰۵/۲۰ متر (که اضلاع آن ۹۰ درجه از جهات جغرافیایی انحراف دارد) و بخشی از معبدها را دربر گرفته‌است. بدین ترتیب حیاطی در ابعاد ۴۰۰ × ۴۰۰ مترمربع در اطراف زیگورات به وجود آمده‌است.[۱۷]

زیگورات در دو مرحله ساخته شد. در آغاز، بنای مربعی با حیاط مرکزی بود که نقشهٔ آن به انباری بزرگ با اتاق‌های بی‌روزن شباهت داشت. ارتفاع دیوار در ۳ جبهه ۸ متر و در جبههٔ شمال شرقی ۱۳ متر بود و در میانهٔ هر ضلع یک ورودی ایجاد شده بود که به حیاطی با کفی گودتر از زمین‌های اطراف راه می‌یافت. از حیاط به منظور برگزاری مراسم آیینی و مناسک مذهبی استفاده می‌شد اما حدود سال ۱۲۵۰ ق.م. اونتاش ناپیریشا مصمم می‌شود معبدهای یک طبقهٔ نخستین را به زیگوراتی عظیم و رفیع در ۵ طبقه تبدیل کند تا چون کوهی مقدس در جلگهٔ پست شوش خودنمایی کند. زیگورات ۵ طبقه داشت و به صورت هرم از پایین به بالا کوچکتر می‌شد. بر بالای آن، معبد کوچکی که ایلامی‌ها به آن «کوکونو» می‌گفتند ساخته شد که به دو ایزد حامی امپراتوری ایلام، ناپیریشا و این‌شوشینک اختصاص داشت.

تفاوت زیگورات چغازنبیل با زیگوراتهای بین‌النهرین در این است که در آن منطقه، طبقات بالایی زیگوراتها روی طبقهٔ زیرین بنا می‌شدند اما زیگورات چغازنبیل بدین شکل است که تمام طبقات شالودهٔ مجزایی دارند و همهٔ آنها از کف زمین بنیان گرفته‌اند.[۱۸]

بخش‌های مختلف چغازنبیلویرایش

 
عکس هوایی و راهنمای قسمتهای دوراونتاش
 
نیایشگاه کری‌ریشا
 
محراب دوار


معبد چغازنبیل درون‌شهری به نام «دوراونتاش» (دور، به معنی شهر و «اونتاش» نام سازنده شهر است) قرار گرفته که محوطه ای به طول و عرض حدود ۱۰۰۰× ۱۳۰۰ متر را در بر می‌گیرد و از سه حصار تو در توی خشتی تشکیل شده که به ترتیب: معبد اصلی (زیگورات) در مرکز حصار اول، کاخها و معابد کوچک در حصار دوم، آرامگاه‌های زیرزمینی سلطنتی و کاخ‌های سلطنتی و تصفیه خانه آب در حصار سوم، قرار دارند.

عبادتگاه‌های دیگری برای خدایان و الهه‌های ایلام در چغازنبیل ساخته شده بود که عبارتند از:

  • «نوسکو» Nusku (خدای آتش)
  • «پی نیکیر» Pinikir (مادربزرگ خدایان)
  • «اَدَد» Adad (خدای هوا)
  • «نین الی» Nin - Ali (همسر خدای هوا)
  • «شیموت» Shimut (خدای ایلام)
  • «منزت» Manzat (همسر خدای ایلام)
  • «نپراتپ» Nepratep (الهه‌های روزی دهنده)
  • «روهوراتیر» Ruhuratir (خدای انزان)
  • «هیشمتیک» Hishmitik (همسر خدای انزان)
  • «گال» Gal (خدای بزرگ ایلام)
  • «ایشنی کاراب» Ishni - karab (الهه سوگند) و دو معبد ناشناخته دیگر، واقع در کنار دروازه‌های غربی و جنوب شرقی حصار دوّم.[نیازمند منبع]

زیگورات در اصل ۵ طبقه بوده که هم‌اکنون تقریباً دو طبقه از آن باقی مانده‌است. اضلاع زیگورات چغازنبیل ۱۰۵× ۱۰۵ متر می‌باشد و ارتفاع آن از سطح زمین، حدود ۵۳ متر بوده که در حال حاضر ۲۵ متر از آن باقی مانده‌است.[نیازمند منبع] برخلاف احداث زیگورات‌های بین‌النهرینی که طبقات آنها بر روی یکدیگر قرار می‌گیرند، تمامی طبقات پنجگانه زیگورات چغازنبیل، به موازات یکدیگر و از سطح زمین احداث شده‌اند.[نیازمند منبع] به جز طبقات اول و پنجم که توخالی بوده و دارای الحاقاتی به شکل اتاق، بوده‌اند، بقیه طبقات توپر بوده که با خشت پر شده‌اند. بافت داخلی دیوارها از خشت و نمای بیرونی با آجر ساخته شده‌است. برخی از آجرهای بکار رفته در زیگورات، لعاب دار بوده و برخی دیگر دارای تزئیناتی به شکل گل میخ می‌باشند که در نوع خود از زمره قدیمی‌ترین کاشی‌های جهان به‌شمار می‌روند. دور تا دور زیگورات، آجرهایی به خط میخی ایلامی به چشم می‌خورد که خطوط نوشته شده، نام سازنده بنا و هدف از ساخت آن را نشان می‌دهد.

در جبهه‌های شمال غربی و جنوب غربی، دو سکوی مدور دیده می‌شود که نظرات مختلفی از جمله سکوی قربانگاه، محل نصب مجسمه، ساعت خورشیدی، محل پیشگویی و ستاره‌شناسی، دربارهٔ وجود آنها ابراز شده‌است.[نیازمند منبع]

تصفیه‌خانه آب چغازنبیل، واقع در جبهه غربی معبد اصلی قرار دارد. این تصفیه‌خانه با بهره‌گیری از ظروف مرتبط ساخته شده و از این بابت قدیمی‌ترین تصفیه‌خانه دنیا محسوب می‌شود.[نیازمند منبع]

رومن گیرشمن، حفار چغازنبیل، اعتقاد دارد که آب مورد مصرف تصفیه خانه از فاصله ۴۵ کیلومتری و توسط کانالی از رودخانه کرخه تأمین می‌شده‌است. این درحالی است که رودخانه دز، در فاصله ۳ کیلومتری معبد قرار دارد. عدم تأمین آب چغازنبیل از رودخانه دز، به خاطر اختلاف ارتفاع زیاد محوطه چغازنبیل با سطح رودخانه دز، می‌باشد.[نیازمند منبع]

چغازنبیل جزو معدود بناهای ایرانی است که در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌است. در بعضی از کتب تاریخی قدیمی، شوش (شهر باستانی) را چغازنبیل نامیده‌اند.

در سینماویرایش

بخش عمده داستان فیلم الهه زیگورات در نزدیکی چغازنبیل روی می‌دهد.[نیازمند منبع]

نگارخانهویرایش


جستارهای وابستهویرایش

پیوند به بیرونویرایش

پانویسویرایش

  1. خوزستان و تمدن دیرینه آن، افشار سیستانی، ج۱، ص۳۱۱
  2. [‌https://www.cais-soas.com/News/2006/July2006/27-07.htm‏ «88 Cuneiform Brick-Inscriptions Discovered at Chogha Zanbil Ziggurat»] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). کانون پژوهش‌های ایران باستان. ۲۷ جولای ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۲۷ اوت ۲۰۲۰.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ پورعبدالله، حبیب‌الله (۱۳۸۹). حکمت‌های پنهان در معماری ایران. شادرنگ. ص. ۱۲.
  4. رومن، گیرشمن؛ چغازنبیل (دور - اونتاش)، جلد اول و دوم، ترجمه: اصغر کریمی، چاپ اول، تهران، انتشارات میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۳
  5. والتر هینتس، دنیای گمشده عیلام، ص۱۴
  6. Jean Bottéro Ancestor of the West , Page 88 , In the thirteenth century king Untash Napirisha built Dur Untash "City of Untash" (in modern Persin, Chogha Zanbil)
  7. Middle East and Africa: International Dictionary of Historic Places By Trudy Ring Page 186: Chogha Zanbil (also spelled Tsoga Zambil) is the modem name for Dur Untash or Al_Untash_Napirisha, an Elamite city founded in approximately 1250 B.C. Dur-Untash was the capital city of King Untash-Gal (also known as Untash Napirisha)
  8. ساکنان محلی به تپه‌های غیرطبیعی، «چغا» می‌گویند [نیازمند منبع] و زنبیل نیز به معنی سبد می‌باشد و چون این محل تا قبل از حفاری به شکل سبد وارونه بوده، به آن چغازنبیل می‌گفتند.[نیازمند منبع] کلمه چغا در قسمت شمالی دشت خوزستان به معنی تپه آثار باستانی می‌باشد[نیازمند منبع] و موارد مکرر آن مانند: چغازنبیل (تپه باستانی به شکل زنبیل)، چغامیش (تپه باستانی به شکل میش)، چغاپهن (تپه باستانی پهن و بزرگ) و غیره به خوبی مشاهده می‌گردد.
  9. A Dictionary of Ancient Near Eastern Architecture, Page 246, Most ziggurats (the Akkadian word from which the name is derived means'to be high')
  10. Culture and Values: A Survey of the Humanities, Volume 1By Lawrence S. Cunningham, John J. Reich, Lois Fichner-Rathus, Page 13، Ziggurat means“pinnacle”or “mountaintop”
  11. Studies in RevelationBy Hampton J. Keathley, 3rd, J. Hampton Keathley III , Page 296, "Ziggurat" means "pinnacle, mountain top
  12. The Silk Road EncyclopediaBy Su-il Jeong , “Ziggurat” means a “raised area. ”, https://books.google.com/books?id=UgOwDAAAQBAJ&pg=PT2062&dq=Ziggurat+means&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjh-4ueuJvVAhXpDpoKHa5LDW4Q6wEIVjAJ#v=onepage&q=Ziggurat%20means&f=false
  13. Right to Passage: Travels Through India, Pakistan and Iran By Zeeshan_Khan , Page: 352, Chogha Zanbil ziggurat is the central instalment, of a city that was originally called Dur Untash after the Elamite king Untash Napirisha, Who built a new city here, sometimes in the 13th or 14th century B.C "Dur" means "Place" in Elamite and a Similiraty with the Arabic word "Dar"...
  14. عیسی بهنام (۱۳۴۶). «چگونه معبد چغازنبیل کشف شد». هنر و مردم. ش. ۶۵. ص. ۲–۵. دریافت‌شده در ۱۱ اسفند ۱۳۹۳.
  15. «Tchoga Zanbil».
  16. «Les critères de sélection».
  17. نوری شادمهانی، دکتر رضا. معماری ایران و جهان. مهکامه.
  18. توحیدی، فائق. آشنایی با میراث فرهنگی. سبحان نور.

منابعویرایش

تصاویری دیدنی از زیگورات چغازنبیل

  • بروشور سازمان میراث فرهنگی و گردشگری
  • مقاله زیگورات چغازنبیل از میثم شکری پور