یائسگی

هنگامی که دوره قاعدگی به طور دائم متوقف می‌شود
(تغییرمسیر از یائسه)

یائسگی یا منوپوز یکی از دوره‌های طبیعی زندگی اغلب زنان است که در آن قاعدگی برای همیشه متوقف می‌گردد و آنان دیگر قادر به بچه دار شدن نخواهند بود. یائسگی معمولاً در حدود سن ۴۹ تا ۵۲ سالگی آغاز می‌شود.ولی میتواند در هر سنی اتفاق بیفتد در این زمان تخمدانها به میزان کمتری هورمونهای زنانه، به خصوص استروژن را ترشح کرده و سبب بروز علائم یائسگی می‌شوند. درابتدا عادت ماهیانه نامرتب شده و سپس به‌طور کامل قطع می‌شود. زنانی که به مدت یک سال عادت ماهیانه نداشته باشند یائسه محسوب می‌شوند.[۱] [نیازمند منبع]تغییرات هورمونی در یائسگی ابتدا با افزایش هورمون تحریک کننده فولیکول (FSH) همراه است که در سال‌های بعد منجر به افزایش هورمون لوتئینه کننده (LH) می‌شود[۲]. مطالعات نشان می‌دهد افزایش FSH در طی یائسگی منجر به کاهش تولید inhibin B (گلیکوپروتئین دایمری که FSH را مهار می کند) می‌شود[۳]. بنابراین افزایش FSH به عنوان شاخص اولیه یائسگی (پیری باروری) شناخته می‌شود[۴]. علاوه بر تغییرات در سطوح FSH و LH، میزان استروژن تولید شده در دوران یائسگی کاهش چشمگیری دارد.[۵]یائسگی با یک سری تغییرات جسمی و روحی همراه است. برخی از علائمی که با یائسگی به وجود می‌آیند مانند گرگرفتگی، تپش قلب، تعریق، اضطراب و بی خوابی در ابتدای یائسگی شدت بیشتری داشته، ولی با گذشت زمان بهبود می‌یابد. بعد از یائسگی خطر ابتلا به مشکلاتی از قبیل پوکی استخوان، بیماری‌های قلبی وعروقی، بی‌اختیاری ادرار، کم شدن ترشحات زنانه و افسردگی افزایش می‌یابد.[۱][نیازمند منبع] برداشت تخمدان‌ها طی عمل جراحی منجر به ایجاد یائسگی زود هنگام می‌شود [۶]. یائسگی طبیعی فرایندی تدریجی و شامل چهار مرحله زیر می‌باشد:

یائسگی
طبقه‌بندی و منابع بیرونی
تخصصپزشکی زنان
آی‌سی‌دی-۱۰N95.0
آی‌سی‌دی-9-CM627.2
دادگان بیماری‌ها8034
مدلاین پلاس000894
ئی‌مدیسینarticle/۲۶۴۰۸۸

1)    پیش از یائسگی: علائم فیزیکی یائسگی سال‌ها قبل از آخرین دوره قاعدگی شروع می‌شود. دوره پیش از یائسگی مرتبط به زنی است که قابلیت باروری، از اولین تا آخرین دوره قاعدگی، دارد.

2)      نزدیک یائسگی یا انتقال یائسگی: این دوره اشاره به سال‌های بلافاصله قبل از یائسگی دارد که متوسط مدت زمان این دوره تقریباً چهار سال است. در طی این مدت، تخمدان‌ها به تدریج آزاد کردن تخمک و تولید استروژن و هورمون های دیگر (پروژسترون، آندروژن، تستوسترون) را متوقف می‌کنند. در سال‌های قبل از قاعدگی آخر نوسانات هورمونی و بی نظمی در قاعدگی اتفاق می‌افتد. در بعضی موارد، میزان استروژن ممکن است بالاتر باشد، که ممکن است علائم مشابه سندرم پیش از قاعدگی (PMS)را ایجاد کند. در قبل و بعد از آخرین قاعدگی زمانی که سطح استروژن کاهش می‌یابد، ممکن است نشانه هایی از قبیل گرگرفتگی، خشکی واژن و نوسانات خلقی مشاهده شود. اگرچه این دوره متمرکز بر تغییرات عملکردی در سیستم تولیدمثلی می‌باشد ولی با این حال، علائم این دوره به طور عمده به صورت طبیعی عصبی هستند.

3)    یائسگی : یائسگی به یک رویداد خاص یعنی زمان آخرین قاعدگی فرد، اشاره می‌کند. یائسگی را زمانی که قاعدگی به مدت ۱۲ ماه متوالی در صورتی که در غیاب علل دیگر اتفاق نیفتد می‌توان تایید کرد.

4)    یائسه شدن یا پس از یائسگی: این دوره بعد از آخرین قاعدگی شروع می‌شود و تا آخر زندگی فرد ادامه می‌یابد. اگرچه علائم یائسگی پس از یک یا دو سال به تدریج کاهش می‌یابد اما فرد یائسه در معرض خطر عوارض طولانی مدت یائسگی مرتبط با سطوح پایین‌تر استروژن می‌باشد. از جمله این عوارض بالقوه در زنان بعد از یائسگی پوکی استخوان و بیماری‌های قلبی عروقی می‌باشد.

تعریف بالینی دوره نزدیک یائسگی متمرکز بر تغییرات عملکردی در سیستم تولیدمثلی می‌باشد ولی با این حال، علائم این دوره به طور عمده به صورت طبیعی عصبی هستند. شرایط چندگانه‌ایی که در طول دوره نزدیک یائسگی ظاهر می‌شوند مانند بی‌خوابی، افسردگی، شکایت‌های ذهنی و کاهش شناختی با افزایش خطر بیماری‌های عصبی، به خصوص بیماری آلزایمر همراه است. بیماری های چندگانه تحلیل برنده عصبی، از جمله بیماری آلزایمر و مالتیپلکس اسکلروزیس (MS)، در زنان یائسه نسبت به زنان در قبل از یائسگی شایع‌تر می‌باشد. اکثر زنان از دوره نزدیک یائسگی بدون اثرات نامطلوب دراز مدت عبور می‌کنند؛ با این حال، بخش قابل توجهی از زنان از این گذار با افزایش خطر ابتلا به بیماری‌های عصبی روبه‌رو می‌شوند. دوره نزدیک یائسگی با تغییرات شدید در علائم عصبی شناخته شده است که این امر با کاهش متابولیسم گلوکز در مغز همراه می‌باشد[۷].

کاهش استروژن در یائسگی و به تبع آن افزایش استرس اکسیداتیو در بدن از جمله مغز ریسک ابتلا به بیماری‌های اختلال عصبی مختلف از جمله بیماری آلزایمر را در زنان یائسه افزایش می‌دهد. [۸]

علایم و نشانه‌هاویرایش

زنان در یائسگی اضافه وزن پیدا می‌کنند و بدنشان گر می‌گیرد،[۹] از دیگر نشانه‌های یائسگی می‌توان موارد زیر را نام برد:

گر گرفتگیویرایش

در ابتدای دوران یائسگی بروز گرگرفتگی بسیار متداول است. در این هنگام با افزایش میزان جریان خون در مناطقی از بدن مانند سر و گردن حالت گرگرفتگی ایجاد می‌شود که حدود ۳۰ ثانیه تا ۵ دقیقه ادامه خواهد یافت. استرس و فشارهای روحی می‌توانند سبب تشدید این مسئله گردند. علت اصلی بروز این مشکلات، کاهش میزان هورمون زنانه (استروژن) در بدن می‌باشد. دفعات گرگرفتگی از هر زنی تا زن دیگر متفاوت است. برخی از گیاهان مانند سویا و همچنین مکملهای حاوی عصاره سویا دارای ترکیباتی نظیر استروژن بوده و می‌توانند از بروز چنین عوارضی بکاهند.

اختلالات خواب و تعریق شبانهویرایش

در هنگامی که گرگرفتگی و تعریق شبانه پدید می‌آید خواب شبانه مختل شده و سبب بیدار شدن فرد از خواب می‌گردد. به هم خوردن میزان طبیعی خواب باعث می‌شود فرد در طی روز بعد احساس ضعف و خستگی نماید.

پوکی استخوانویرایش

یکی از مهم‌ترین مشکلات دوران یائسگی پوکی استخوان است. از عوامل مهم در ایجاد پوکی استخوان، کاهش میزان هورمون استروژن بعد از یائسگی بوده که سبب کاهش جذب کلسیم می‌شود.

مشکلات روحیویرایش

بسیاری از خانم‌ها با فرارسیدن به دوران یائسگی، نگران پیری می‌شوند. استفاده از یک رژیم غذایی سالم و متعادل، پرهیز از مصرف سیگار و الکل، دوری از شرایط پراسترس، شرکت در فعالیت‌های اجتماعی، معاشرت با دوستان و مهمتر از همه ورزش روزانه (به ویژه ورزش‌هایی چون پیاده‌روی، شنا و ...) به حفظ روحیه‌ای شاداب کمک می‌کند.

روابط زناشوییویرایش

پس از یائسگی، تمایلات جنسی مقداری کاهش پیدا می‌کنند. از طرفی به دلیل کاهش ترشحات زنانه، خشکی واژن پدید می‌آید و گاهی سبب ایجاد درد و ناراحتی به هنگام نزدیکی می‌شود و این موضوع می‌تواند بر روابط زناشویی تأثیر بگذارد.درمان های قدیمی خشکی واژن استفاده از درمان های هورمونی بود که دارای عوارض می باشند امروزه جدیدترین روش درمان خشکی واژن در یایسگی لیزر مونالیزاتاچ می باشد که کاملاً بدون عارضه در سه جلسه به فواصل ماهانه خشکی واژن را درمان می کند.همچنین استفاده از خرید ژل وان کننده لوبریکانت و استفاده از آن نیز برای داشتن معاشعه و ارتباط جنسی بدون درد راهکار مفیدی خواهد بود.

بیماری‌های قلبی عروقیویرایش

استروژن با کاهش کلسترول تام و کلسترول بد یا LDL و افزایش کلسترول خوب یا HDL در سلامت قلب نقش دارد. زمانی که سطح استروژن در طی یائسگی کاهش می‌یابد ممکن است سطح کلسترول تام بالا رفته و احتمال خطر بیماری قلبی، سکته و سایر بیماریهای قلب و عروق افزایش یابند. برای کاهش این خطر موارد زیر توصیه می‌شود: خودداری از استعمال دخانیات مانند سیگار و قلیان، ورزش منظم، کاهش مصرف چربی و نمک و افزایش مصرف میوه و سبزی و غذاهای حاوی فیبر (مانند نان‌های سبوس دار).

بی‌اختیاری ادرارویرایش

ممکن است با از دست رفتن کشش پذیری پیشابراه و واژن فرد دچار بی‌اختیاری ادرار شود. بی‌اختیاری ادرار ممکن است همراه با نیاز به سریعتر رفتن به دستشویی باشد یا اینکه به هنگام سرفه، خنده یا بلند کردن اجسام ایجاد شود.

تغییرات ظاهریویرایش

بعد از یائسگی چربی تجمع یافته در ران و لگن به بالاتر از کمر و شکم منتقل می‌شود، ممکن است فقدان احساس پری سینه‌ها، نازکی موها و چین و چروک پوست ایجاد شود. سطح استروژن کاهش می‌یابد ولی بدن به تولید مقادیر کم هورمون مردانه تستوسترون ادامه می‌دهد در نتیجه ممکن است موی ضخیم روی چانه، لب فوقانی، سینه و شکم رشد کند.

مدیریت دوران یائسگیویرایش

از جمله روش‌های درمانی شناخته شده برای رفع علائم یائسگی و نقص‌های هورمونی آن (که منجر به انواع بیماری‌ها می‌شود) ورزش، تغدیه مناسب، هورمون‌تراپی و استفاده از انواع آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی و سنتزی مثل ویتامین‌های C و E ، فیتواستروژن‌ها و غیره می‌باشد[۱۰]. در روش هورمون درمانی، هورمون های طبیعی که در زمان پیش از یائسگی ترشح می‌شوند به صورت خوراکی یا غیر خوراکی به بدن وارد خواهد شد. این روش می‌تواند بسیاری از عوارض یائسگی را از بین ببرد اما در افرادی که مبتلا به میگرن هستند و یا پیش از یائسگی تجربه سردردهای میگرنی را داشته اند ممکن است هورمون تراپی موجب بازگشت سردردها و یا افزایش سردردهای میگرنی شود[۱۱]. هدف از هورمون‌تراپی افزایش مکانیسم‌های دفاعی آنتی‌اکسیدانی و کاهش سطح استرس اکسیداتیو در زنان یائسه می‌باشد[۱۲]. تحقیقات نشان می‌دهد هورمون‌تراپی بسیاری از علائم و بیماری‌های مرتبط به یائسگی را در صورت استفاده در زمان مناسب بهبود می‌بخشد. بخصوص در مورد بهبود یادگیری در صورت استفاده در اوایل دوره انتقال یائسگی مفید است و اگر دیرتر استفاده شود اثر خنثی و یا حتی زیان‌آور خواهد داشت[۱۳]. هورمون‌تراپی می‌تواند اثرات جانبی از جمله افزایش ریسک انبولی عروق ریوی، سکته، سرطان‌های وابسته به استروژن تخمدان، اندومتریال و سینه را به دنبال داشته باشد[۱۴]. ویتامین‌ها به عنوان خنثی‌کننده رادیکال‌های آزاد عمل می‌کنند بنابراین می‌توانند استرس اکسیداتیو را برطرف کنند[۱۵]. مطالعات نشان می‌دهد استفاده از دوزهای بالای ویتامین‌های C و E می‌تواند اثرات مخربی بر بدن داشته باشد بنابراین باید از دوز مناسبی از آنها استفاده کرد[۱۶].

استروژن اثرات عمیقی بر رشد، تمایز و عملکرد بسیاری از بافت‌های تولید مثلی دارد. آنها همچنین بافت‌های دیگر، از جمله استخوان، کبد، سیستم قلب و عروق و مغز را تحت تاثیر قرار می‌دهند. زمانی که زنان در معرض یائسگی قرار می‌گیرند، غلظت هورمون استروژن در بدن کاهش می‌یابد. محرومیت نسبی استروژن در زنان یائسه با تغییرات فیزیولوژیکی و افزایش سطح گونه‌های فعال اکسیژن و خطر چندین بیماری از جمله بیماری قلب و عروق، پوکی استخوان و فرایندهای تحلیل برنده در سیستم عصبی مرکزی همراه است[۱۷][۱۸]. مطالعات اخیر نشان می‌دهد که استروژن ممکن است برای محافظت از بیماری آلزایمر و نیز پیشگیری از پوکی استخوان و بیماری قلبی عروقی مورد استفاده قرار گیرد[۱۹][۲۰].تحقیقات نشان می‌دهد استروژن بر مورفولوژی مغز و یادگیری تاثیرگذار است[۲۱]. مطالعه ای که در سال 2017 بر روی هیپوکمپ مغز موش هایی که در مراحل اولیه یائسگی بودند انجام شد، نشان داد که تغییرات مورفولوژیک هیپوکمپ در موش های یائسه همراه با آسیب های میتوکندری،رسوب لیپوفاسین و تجزیه میکروتوبول ها است.مکمل‌های استروژن تنها می‌توانند اثراتی پیشگیرانه بر روی آسیب‌های میتوکندری و جلوگیری از افزایش رسوب لیپوفاسین مربوط به ناحیه DG  هیپوکمپ داشته باشند اما تاثیری بر روی آسیب های میکروتوبولی وتغییرات سیناپسی ندارند.[۲۲]

انجام آزمایش‌های دوره‌ای شامل سونوگرافی – ماموگرافی ... تحت نظر پزشک اصلاح شیوهٔ زندگی ورزش، کنترل وزن، شرکت در فعالیت‌های اجتماعی و پیشگیری از انزوا، رعایت توصیه‌های تغذیه‌ای و داشتن رژیم غذایی مناسب را شامل می‌شود؛ که در این میان مسئله تغذیه از اهمیتی خاص برخوردار است.

توصیه‌های تغذیه‌ای:

  1. ترکیبات موجود در سویا و مکمل‌های آن مشابه هورمون استروژن عمل کرده و می‌توانند به کاهش عوارض یائسگی خصوصاً پوکی استخوان و بیماری‌های قلبی کمک کنند. بر خلاف داروهای هورمونی چنانچه سویا و مکمل‌های آن به درستی مصرف شوند، خطرات هورمون درمانی را به همراه نخواهند داشت. سویا دارای مواد مغذی با ارزشی مانند پروتئین است. هنگامی که سویا به همراه برنج مصرف می‌شود، پروتئین آن با پروتئین فراورده‌های حیوانی برابری می‌کند. [نیازمند منبع]
  2. به دلیل افزایش نیاز به کلسیم در این دوران مصرف کافی شیر ولبنیات در رژیم غذایی روزانه توصیه می‌شود.[۱]
  3. ویتامین دی برای جذب کلسیم ضروری است. این ویتامین از طریق منابع غذایی و هم از طریق تابش نور خورشید به پوست ساخته می‌شود. چنانچه فردی روزانه حدود۲۰ دقیقه در معرض تابش نور مستقیم خورشید قرار بگیرد، جهت تولید ویتامین کفایت می‌کند.
  4. ورزش منظم یکی از عوامل مهم برای افزایش جذب کلسیم و افزایش تراکم استخوان‌ها است.
  5. نوشابه‌های گازدار (حتی انواع رژیمی) از جذب کلسیم غذا جلوگیری می‌کنند. پس بهتر است تا حد امکان از نوشابه‌های گازدار محدود شوند.
  6. استعمال دخانیات و مصرف الکل برای همه افراد، درهرسنی و هر شرایطی ضرر دارد. از جمله عوارض استفاده از این مواد، تشدید پوکی استخوان است؛ بنابراین بایستی ازمصرف آن‌ها خودداری گردد.
  7. غذاهای دریایی سرشار از اسیدهای چرب امگا ۳ هستند که می‌توانند به سلامتی قلب و عروق کمک کنند. مصرف ماهی حداقل ۲ بار در هفته می‌تواند بسیار سودمند باشد.[نیازمند منبع]

درمان خوراکیویرایش

شبدر فرمز، یونجه، ریشهٔ شیرین بیان، رازیانه، رازک و سویا.

نگارخانهویرایش

منابعویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ Rizzoli, René; Bischoff-Ferrari, Heike; Dawson-Hughes, Bess; Weaver, Connie (2014-11-01). "Nutrition and Bone Health in Women after the Menopause". Women's Health. 10 (6): 599–608. doi:10.2217/WHE.14.40. ISSN 1745-5065.
  2. Djahanbakhch, O; Ezzati, M; Zosmer, A (2007-01). "Reproductive ageing in women". The Journal of Pathology. 211 (2): 219–231. doi:10.1002/path.2108. ISSN 0022-3417. Check date values in: |date= (help)
  3. Gudmundsdottir, S. L.; Flanders, W. D.; Augestad, L. B. (2013-02-20). "Physical activity and cardiovascular risk factors at menopause: The Nord-Trøndelag health study". Climacteric. 16 (4): 438–446. doi:10.3109/13697137.2013.768231. ISSN 1369-7137.
  4. Li, Qian; Geng, XiaoDan; Zheng, Wei; Tang, Jie; Xu, Bo; Shi, QingHua (2012-08). "Current understanding of ovarian aging". Science China Life Sciences. 55 (8): 659–669. doi:10.1007/s11427-012-4352-5. ISSN 1674-7305. Check date values in: |date= (help)
  5. Welt, C. K. (1999-01-01). "Female Reproductive Aging Is Marked by Decreased Secretion of Dimeric Inhibin". Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 84 (1): 105–111. doi:10.1210/jc.84.1.105. ISSN 0021-972X.
  6. Hoffman, L.; Bann, C.; Higgins, R.; Vohr, B. (2015-05-11). "Developmental Outcomes of Extremely Preterm Infants Born to Adolescent Mothers". PEDIATRICS. 135 (6): 1082–1092. doi:10.1542/peds.2014-3880. ISSN 0031-4005.
  7. Brinton, Roberta D.; Yao, Jia; Yin, Fei; Mack, Wendy J.; Cadenas, Enrique (2015-05-26). "Perimenopause as a neurological transition state". Nature Reviews Endocrinology. 11 (7): 393–405. doi:10.1038/nrendo.2015.82. ISSN 1759-5029.
  8. Kumar, Pardeep; Kale, R.K.; McLean, P.; Baquer, Najma Zaheer (2011-09). "Protective effects of 17β estradiol on altered age related neuronal parameters in female rat brain". Neuroscience Letters. 502 (1): 56–60. doi:10.1016/j.neulet.2011.07.024. ISSN 0304-3940. Check date values in: |date= (help)
  9. «تفاوت‌های زن و مرد در رابطه جنسی». اخبار سلامتی، بهداشت و طب سنتی. دریافت‌شده در ۲۰۱۴-۰۸-۳۱.
  10. Agarwal, Ashok; Doshi, SejalB (2013). "The role of oxidative stress in menopause". Journal of Mid-life Health. 4 (3): 140. doi:10.4103/0976-7800.118990. ISSN 0976-7800.
  11. ضیایی، توسط سعید. «میگرن پس از یائسگی». داروی میگرن کات. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۱۹.
  12. Clarkson, Thomas B.; Meléndez, Giselle C.; Appt, Susan E. (2013-03). "Timing hypothesis for postmenopausal hormone therapy". Menopause: The Journal of The North American Menopause Society. 20 (3): 342–353. doi:10.1097/gme.0b013e3182843aad. ISSN 1072-3714. Check date values in: |date= (help)
  13. Greendale, Gail A.; Derby, Carol A.; Maki, Pauline M. (2011-09). "Perimenopause and Cognition". Obstetrics and Gynecology Clinics of North America. 38 (3): 519–535. doi:10.1016/j.ogc.2011.05.007. ISSN 0889-8545. Check date values in: |date= (help)
  14. Cook, Nancy R. (2007-08-13). "A Randomized Factorial Trial of Vitamins C and E and Beta Carotene in the Secondary Prevention of Cardiovascular Events in Women". Archives of Internal Medicine. 167 (15): 1610. doi:10.1001/archinte.167.15.1610. ISSN 0003-9926.
  15. Kushi, Lawrence H.; Folsom, Aaron R.; Prineas, Ronald J.; Mink, Pamela J.; Wu, Ying; Bostick, Roberd M. (1996-05-02). "Dietary Antioxidant Vitamins and Death from Coronary Heart Disease in Postmenopausal Women". New England Journal of Medicine. 334 (18): 1156–1162. doi:10.1056/nejm199605023341803. ISSN 0028-4793.
  16. Phillips, S (1992-10). "Effects of estrogen on memory function in surgically menopausal women". Psychoneuroendocrinology. 17 (5): 485–495. doi:10.1016/0306-4530(92)90007-t. ISSN 0306-4530. Check date values in: |date= (help)
  17. Kimura, Doreen (1995-09). "Estrogen Replacement Therapy May Protect against Intellectual Decline in Postmenopausal Women". Hormones and Behavior. 29 (3): 312–321. doi:10.1006/hbeh.1995.1022. ISSN 0018-506X. Check date values in: |date= (help)
  18. KAMPEN, DIANE L.; SHERWIN, BARBARA B. (1994-06). "Estrogen Use and Verbal Memory in Healthy Postmenopausal Women". Obstetrics & Gynecology. 83 (6): 979–983. doi:10.1097/00006250-199406000-00017. ISSN 0029-7844. Check date values in: |date= (help)
  19. STRICKLER, RONALD; STOVALL, DALE W.; MERRITT, DIANE; SHEN, WEI; WONG, MAYME; SILFEN, SHERYL L. (2000-09). "Raloxifene and Estrogen Effects on Quality of Life in Healthy Postmenopausal Women". Obstetrics & Gynecology. 96 (3): 359–365. doi:10.1097/00006250-200009000-00008. ISSN 0029-7844. Check date values in: |date= (help)
  20. Topçuoglu, A; Uzun, H; Balci, H; Karakus, M; Çoban, I; Altug, T; Aydin, S; Topçuoglu, D; Çakatay, U (2009-04-01). "Effects of estrogens on oxidative protein damage in plasma and tissues in ovariectomised rats". Clinical & Investigative Medicine. 32 (2): 133. doi:10.25011/cim.v32i2.6031. ISSN 1488-2353.
  21. Liu, Ruolan; Liu, Ingrid Y.; Bi, Xiaoning; Thompson, Richard F.; Doctrow, Susan R.; Malfroy, Bernard; Baudry, Michel (2003-06-18). "Reversal of age-related learning deficits and brain oxidative stress in mice with superoxide dismutase/catalase mimetics". Proceedings of the National Academy of Sciences. 100 (14): 8526–8531. doi:10.1073/pnas.1332809100. ISSN 0027-8424.
  22. Yan, Yan; Cheng, Liang; Chen, Xin; Wang, Qin; Duan, Mingjing; Ma, Jichao; Zhao, Linjing; Jiang, Xuemei; Ai, Jing (2017-02-25). "Estrogen deficiency is associated with hippocampal morphological remodeling of early postmenopausal mice". Oncotarget. 8 (13). doi:10.18632/oncotarget.15702. ISSN 1949-2553.