باز کردن منو اصلی

باغستان‌های سنتی قزوین

باغستان های سنتی قزوین در فصل بهار
باغستان سنتی قزوین در معرض خطر.
باغستان‌های سنتی قزوین

باغستان‌های سنتی قزوین به مجموعه باغ‌هایی گفته می‌شود، که نیمه جنوبی شهر قزوین را دربر گرفته‌است. این باغات بیش از ۲۵۰۰ هکتار وسعت دارند و در گذشته گرداگرد شهر را فرا گرفته بودند.

پیشینهویرایش

شهر قزوین تا چند دهه‌ی پیش در حلقه‌ی سبزی از انبوه درختان بادام و پسته و بوته‌های انگور قرار داشت. باغستان سنتی، که قدمت آن به استناد تاریخ مکتوب به بیش از هزار و صد سال و به گمان بسیاری به دوران ساسانی می‌رسد، به وسعت حدود 4000 هکتار شهر را در بر گرفته بود. نقشه‌ای که از شهر قزوین و باغستان در سال 1915 میلادی ترسیم شده است، نشان می‌دهد که 100 سال پیش مساحت باغستان در گرداگرد قزوین، حدود شش برابر مساحت شهر بوده است.این در حالی است که بر اثر توسعه‌ی بدون برنامه و نامتوازن شهر، جمعیت قزوین در دهه‌های اخیر چندین برابر شده و وسعت باغستان تقریبا به نصف، تقلیل یافته است.

یکی از مشهورترین ارجاعات تاریخی در این مورد، مربوط به سفرنامه‌ی ناصرخسرو است که قزوین را "شهری در میان باغ" توصیف می‌کند.

باغستان بسیار داشت؛ بی دیوار و خار و هیچ مانعی از دخول در باغات نبود.

باغستان، همچنین مجموعه‌ای ارزشمند از رفتارها و سنن مردم این سرزمین را در خود جای داده است . به عبارت دقیق‌تر، باغستان به عنوان اساسی ترین عنصر اکوسیستم قزوین، رفتار انسان‌ها را در این منطقه شکل داده و هویت اجتماعی مردمان قزوین را رقم زده است و به همین اعتبار در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده و در مسیر ثبت جهانی قرار دارد.

آبیاریویرایش

علت اطلاق کلمه «سنتی» به این باغستان‌ها، این است که این باغات به روش سنتی یعنی غرق آبی، آبیاری می‌شوند. در گذشته این باغات به وسیله آب ۵ رودخانه به نام‌های ارنزک، دیزج، وشته، دلی چای و زویار آبیاری می‌شد. هر کدام از این رودخانه‌ها بخشی از باغستان سنتی را سیراب می‌کرد؛ ولی اکنون به علت توسعه شهر و برداشت آب این رودخانه‌ها، توسط روستاهای بالا دست، باغستان‌های سنتی قزوین با مشکل کم‌آبی رو به روست. شهرداری قزوین به همین دلیل در سال اقدام به ایجاد سازمان باغستان‌ها نمود تا با رسیدگی، مشکلات این باغ‌ها را حل کند.

آب رودخانه ها بر اساس طومارهایی که از زمان‌های بسیار قدیم (700 سال قبل) مکتوب است، بین فندها و محلات ( تقسیمات محلی) تقسیم می‌شوند. دخوها و باغبان‌ها که امین مردم هستند باغ‌ها را به رسم قدیم و بر اساس عرف و سنت آبیاری می‌کنند[۱].

در کتاب مینودر در رابطه با آبیاری باغستان‌ها اینگونه آمده است: این باغ‌ها آبشان از دو رودخانه‌ای است که به نام "دیزه" (دیزج) و ارنزک خوانده می‌شود و از دره‌های شمالی و سرچشمه‌ی آنها از کوه‌های شمالی قزوین است. پس از آنکه برف‌ها شروع به آب شدن کرد و ریزش باران آغاز شد، آب در دو رودخانه‌ دیزج وارنزک جاری گردیده و روی طوماری که دست دهخدایان و مالکین است به ((پندها)) و ((سامان‌ها)) تقسیم گردیده و به هر باغی حقابه او داده می‌شود، این عمل تا هفتاد روز بعد از عید نوروز همچنان ادامه دارد، باغبانان و دهخدایان موظف و مسئولند که تمام باغ‌های حوزه مسئولیت خود را مشروب کنند. با اینکه اشجار و تاکستانهای قزوین سالی یک مرتبه به شرحی که گذشت آب می‌خورند خوشبختانه همیشه سرسبز و شاداب می‌باشند[۲].

اقتصادویرایش

در گذشته وجود باغستان‌های سنتی در اقتصاد شهر قزوین بسیار پراهمیت بوده‌است، به‌طوری‌که دهخدا که یکی از مشاهیر به نام قزوین است، لقب «دخو» را به عنوان تخلص ادبی خود برمی‌گزیند. «دخو»، در اصل یک واژه قزوینی و به معنای نگهبان آب است؛ و به کسی گفته می‌شده که مسئولیت آبیاری باغات را بر عهده داشته‌است.[۳]

محصولاتویرایش

عمده محصولات این باغستان‌ها،انگور، بادام و پسته و قیسی است.کم و بیش گوجه، سیب، هلو و توت و گردو هم یافت می‌شود[۴]. درختان گردو در قسمتهایی از باغستان که در گذشته آب نسبتا بیشتری داشته‌اند دیده می‌شود[۵].

ثبت جهانیویرایش

باغستان سنتی قزوین به عنوان یک میراث ارزشمند تاریخی در مسیر ثبت جهانی قرار دارد. سازمان میراث فرهنگی استان قزوین با همراهی و مساعدت سازمان‌های مردم نهاد فعال در امر میراث فرهنگی و محیط زیست شهر قزوین به ویژه "انجمن دوستداران باغستان سنتی قزوین" اقدامات کارشناسی لازم را انجام داده و با بررسی عوامل و موانع این امر مهم ، همواره پیگیر ثبت جهانی آن می‌باشند.

جستارهای وابستهویرایش

نقش باغستان در شاخص هوای پاکویرایش

با توجه به قرار گرفتن قزوین در کنار شهرک‌های صنعتی آلاینده از یک سو و کانون‌های تولید ریزگرداز سوی دیگر، باغستان سنتی مهم‌ترین عامل محافظتی شهر در برابر این تهدیدهاست. باغستان، کمربند سبزی است که قزوین را در برگرفته و ریه‌ی شهر قزوین به حساب می‌آید. منطقه بویین‌زهرا مهم‌ترین کانون تولید ریزگرد در استان قزوین است. خوشبختانه بخش جنوبی باغستان، آبادترین قسمت آن است و مانند سپری در برابر این بخش از ریزگردها ایستاده است. اگر باغستان سنتی به روند تخریب خود ادامه دهد، به زودی قزوین دیگر مکان امنی برای زندگی نخواهد بود و مردم شهر و شهرهای اطراف، در معرض انواع تهدیدهای سلامت قرار خواهند گرفت.

تاثیر باغستان در دمای منطقهویرایش

طبق برآوردها، 2500 هکتار باغات سنتی در سه طرف شهر، دمای شهر را حدود 4 تا 6 درجه کاهش می‌دهد. در فصول گرم این میزان کاهش درجه‌ی حرارت می تواند اثر بسیار مهمی در کاهش مصرف انرژی برای وسایل سرمایشی داشته باشد. این کاهش مصرف به نوبه ی خود کاهش تولید گرما توسط این وسایل را به دنبال دارد.

باغستان، ذخیره‌ی ژنتیکی گونه‌های گیاهیویرایش

در باغستان سنتی، ژرم پلاسم غنی از بادام، پسته و انگور وجود دارد.این تنوع ژنتیکی در طول صدها سال بوجود آمده است. از این حیث باغستان قزوین، میراث کشاورزی و موزه‌ی تنوع زیستی به حساب می‌آید. هم‌اکنون مطالعاتی به خصوص در ارتباط با بادام در مرکز تحقیقات کشاورزی در حال انجام است.

باغستان سنتی قزوین؛ میراثی تاریخی، فرهنگی، اجتماعیویرایش

باغستان علاوه بر تاثیر بسیار مهمی که بر شاخصه‌های محیط زیست داشته و دارد، در طول تاریخ تا به امروز اثر بی‌بدیلی در کیفیت زندگی اجتماعی در شهر قزوین داشته است. هوشمندی گذشتگان ما در مدیریت امکانات محیطی خود به گونه‌ای پایداری را لحاظ کرده است که سیستم مدیریت آن تا به امروز زنده و جاری حفظ شده است. این سیستم مدیریت شامل مدیریت آب، مدیریت نیروی انسانی و مدیریت شهر بوده است و از این رهگذر، هویت ویژه فرهنگی را نه تنها در محیط باغستان بلکه در شهر شکل داده است. به عبارت دیگر روابط انسانی و رفتارهای اجتماعی در قزوین کاملا متاثر از باغستان بوده است. یکی از نمونه‌های زیبای رفتار اجتماعی در باغستان، نوبت دهی آبیاری بر اساس طومار آب است که قرن‌ها رعایت شده است. هنوز هم باغداران، آبیاری باغات را بر مبنای طوماری که ممهور به مهر حمداله مستوفی است انجام می‌دهند. نکته‌ای که بسیار حائز اهمیت است آن است که از دست رفتن باغستان باعث می‌شوداین نوع منحصر بفرد از زیستن اجتماعی در تاریخ گم شود و قزوین مزیت خاص خود را که او را از شهرهای دیگر متمایز می‌کند یعنی هویت منحصر بفرد خویش را از دست بدهد. همین امر باعث شده است تا باغستان سنتی قزوین به‌عنوان میراث ملی به ثبت رسیده و در فهرست ثبت جهانی قرار گیرد.

"انجمن دوستداران باغستان سنتی قزوین" با هدف آشنا نمودن نسل امروز و فردا با ارزش‌های مادی و معنوی گنجینۀ سبز "باغستان‌ سنتی قزوین " به عنوان میراث فرهنگی ایران ، با دریافت پروانه از فرمانداری شهر قزوین تأسیس گردیده ، تا از این موحبت الهی ساخت بشر حمایت نموده و برای ثبت جهانی آن به همراه تمام نیروهای دوستدار باغستدان ، اقدامات لازم را به عمل آورد.

این انجمن از طریق فعالیت‌های علمی و اجتماعی از قبیل برگزاری همایش‌های تخصصی و پویش‌های مردمی و همچنین برپائی جشنواره‌های ملی و ایجاد نمایشگاه ویژه و برگزاری کارگاه آموزشی اهمیت مراقبت از درختان و محیط زیست ،برای رسیدن به توسعۀ پایدار ،فرهنگ‌سازی نموده تا حمایت‌های سازمان‌های دولتی و مردمی را به سمت محافظت و مراقبت از باغستان سنتی قزوین جذب نماید.

منابعویرایش

  1. اخویزادگان، عباس (۱۳۸۱). گزارش طرح مطالعاتی احیا و ساماندهی باغات سنتی قزوین.
  2. گلریز، سید محمدعلی (۱۳۳۷). مینودر یا باب الجنه قزوین. دانشگاه تهران.
  3. «قزوین پایتخت فراموش شده تمدن ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ سپتامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۳.
  4. گلریز، سید محمدعلی (۱۳۳۷). مینودر یا باب‌الجنه قزوین. دانشگاه تهران.
  5. اخویزادگان، عباس (۱۳۸۱). گزارش طرح مطالعاتی احیا و ساماندهی باغات سنتی قزوین.