شهر؛ سکونتگاهی، نسبتاً بزرگ و دائمی است.[۱][۲] سازمان ملل متحد، در سال ۱۳۶۷ خورشیدی، شهر را چنین، تعریف می‌کند:

شهر، مکانی با تراکم بالای جمعیت و مرکزیت سیاسی، اداری و تاریخی است که در آن، فعالیت اصلی مردم، غیر کشاورزی است و دارای مختصات شهری بوده که از طریق دولتی محلی، اداره می‌شود.

شاخصهای تفکیک شهر از روستا، عبارت است از:

  1. وسعت
  2. وضعیت و نوع فعالیت اقتصادی
  3. درجه اشتغال و قشربندی اجتماعی
  4. درجه پیچیدگی روابط و مناسبات
  5. چگونگی بهره‌گیری از نهادهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی
  6. میزان و ترکیب جمعیت.[۳]

محتویات

واژهویرایش

واژه شهر از پارسی میانه شهر و از پارسی باستان χşaθra- گرفته شده است[۴].xšaθra در پارسی باستان به معنای پادشاهی بوده است.[۵]

تعریفویرایش

در جهانویرایش

واژه Urban در زبان انگلیسی و Urbain در زبان فرانسوی، از ریشه Urbanus لاتین، یعنی شهری یا متعلق به شهر و از Urbs که به شهر رم اطلاق می‌شد، می‌آید.[۶]

شهر، طی دهه‌های اخیر، از سوی اندیشمندان جغرافیا، جامعه‌شناسی، اقتصاد، جمعیت‌شناسی و برخی علوم دیگر، تعاریف متعددی از شهر ارائه شده‌است و جامعه شناسان از جمله انگلس و مارکس، شهر را محل تمرکز جمعیت، ابزار تولید، سرمایه، نیازها و احتیاجات و غیره می‌دانند که تقسیم کار اجتماعی، در آنجا صورت گرفته‌است. جغرافی دانان، شهر را منظره‌ای مصنوعی از خیابانها، ساختمانها، دستگاه‌ها و بناهایی می‌دانند که زندگی شهری را امکانپذیر می‌سازد. مورخان، شهر را با توجه به قدمت آن، تعریف می‌کنند و از نظر اقتصاددانان، شهر به جایی اطلاق می‌شود که معیشت غالب ساکنان آن، بر پایه کشاورزی نباشد. جمعیت شناسان نیز، تعداد جمعیت یک نقطه را، ملاک شهری بودن آن نقطه می‌دانند. اندیشمندان طراحی شهری شهر را مجموعه پیچیدهٔ سازمان یافته‌ای می‌دانند که متشکل از سه مولفه اصلی کالبد، تصورات، و فعالیت می‌باشد، که پیوسته در حال تغییر و تحول است. شهرشناسان، شهر را محلی می‌دانند که بشر دست از زمین کشیده و فکر کردن را آغاز می‌کند.{نیازمند منبع}

با توجه به دیدگاه‌های گوناگون، تعریف‌های متفاوتی برای شهر، ارائه شده است. در بیشتر کوشش‌ها، برای تعریف بنیادی و اساسی شهر، دو ملاک در نظر گرفته شده است:

  1. تعیین حداقل اندازه شهر، از نظر جمعیت
  2. تعیین حد نصاب برای چگالی جمعیت (جمعیت نسبی).

ملاک دوم، ملاکی است که میلز، آن را برای تعریف شهر، تأیید می‌کند.

شهر، منطقه ای است که در آن، زمین، برای خانه سازی، نسبت به سایر عوامل تولید، مخصوصاً، سرمایه، در مقایسه با نواحی اطراف آن، با شدت بیشتری، مورد استفاده قرار می‌گیرد. از آنجایی که مردم، معمولاً، در نواحی نزدیک به محل سکونت خود، کار می‌کنند؛ بنابراین، شهر، با دو عامل دیگر، یعنی، اشتغال بیشتر و تولید بیشتر کالا و خدمات، نیز، توصیف می‌شود. به طور کلی، شهر، منطقه‌ای است که نسبت تولید و سایر عوامل تولید به زمین، در آن، بیشتر از نواحی همجوار است.[۷] بطور کلی، شهرها دارای سیستمهای پیچیده برای بهداشت، آب و برق، کاربری زمین، مسکن و حمل و نقل هستند.[۸]

در ایرانویرایش

شهر، محلی است با حدود قانونی که در محدوده جغرافیائی بخش، واقع شده و از نظر بافت ساختمانی، اشتغال و سایر عوامل، دارای سیمایی با ویژگی‌های خاص خود، بوده؛ به طوری که اکثریت ساکنان دائمی آن، در مشاغل کسب، تجارت، صنعت، کشاورزی، خدمات و فعالیت‌های اداری، اشتغال داشته و در زمینه خدمات شهری، از خودکفائی نسبی، برخوردار و کانون مبادلات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی حوزه جذب و نفوذ پیرامون خود، بوده و حداقل، دارای ده هزار نفر، جمعیت باشد.[۹] در هر نقطه که از نظر موقعیت و اهمیت، تشکیل شهرداری، ضرورت داشته باشد؛ ولو، جمعیت آن، به پنج هزار نفر، بالغ نشود؛ وزارت کشور، می‌تواند، در آن محل، دستور تشکیل انجمن و شهرداری بدهد.[۱۰] در سالهای اخیر، حدنصاب شهر شدن در ایران از ۱۰ هزار و ۵۰۰ نفر به ۳ هزار و ۵۰۰ نفر کاهش یافته‌است.[۱۱] در زبان فارسی باستان، «شهر» را «خشت» می‌گفتند که به معنی پادشاهی بوده‌است. در اوستا این واژه به‌صورت «خَشَتَر»[۱۲] بوده که واژهٔ «شهر» در فارسی نو از همین واژهٔ اوستایی آمده است.[۱۳]

واژهٔ شهر در روزگار باستان مفهوم وسیع‌تری داشت و به معنای کشور، استان و ایالت و دولت به کار می‌رفت. این واژه بعدها با گذشت زمان مفهوم کوچک‌تری یافت و همپایهٔ شهر به معنای کنونی آن گردید.

واژهٔ شهر در زبان‌های اهالی شرق ایران با واژهٔ «کنتا» (kanta، کند) که به معنای «حصار و بارو» است، نزدیکی دارد؛ برای نمونه در «سمرکند» (سمرقند) که نامش در روزگار باستان «ماراکند» بود. در استان‌های شرق ایران، واژهٔ kanta-kantha به معنی شهر محفوظ مانده است. گمان می‌رود این واژه در روزگار باستان به معنای حصار، دیوار و بارو بوده که به صورتی دیگر عنوان ked-kad به مفهوم خانه را نیز داشته است.[۱۴] در سنگ‌نبشه‌های سدهٔ سوم میلادی به «استان»، stry (در متون پهلوی= sahr «شهر») می‌گفته‌اند و مناطق نیز شهر نامیده می‌شده‌اند. حال آنکه مرکز استان یا پایتخت را «شهرستان» می‌خوانده‌اند. «شهر» توسط «شهردار» اداره می‌شده که در سدهٔ سوم میلادی احتمالاً یک شاه محلی بوده است و فرمانروایان استان‌ها را شخص شاهنشاه منصوب می‌کرد. مناطق یا شهرها توسط یک «شهرب» و یک «موبد» اداره می‌شدند. یک شهر یا ناحیه به «روستای» ها تقسیم می‌شد که شاید هر یک از چندین دهکده تشکیل می‌شدند. کوچک‌ترین واحد «ده» بود که یک دهقان یا دهگان ریاست آن را برعهده داشت.[۱۵]

شهر و شهرنشینیویرایش

تاریخ شهر و شهرنشینیویرایش

تاریخ تغییرات کالبد شهرها، در دهه‌های اخیر، بصورت موضوعی مهم، درآمده است. نخستین سه تمدن جهان، بر اساس زمان آغاز آنها، بین‌النهرین، مصر و هند هستند که به تمدن‌های مرده، مشهور بوده و تمدن غربی، از همین سه تمدن، نشات گرفته است. تمدن چین، استثنای خارق‌العاده‌ای می‌باشد. فرهنگ خدشه ناپذیر آن، از ابتدای پیدایش، در سه هزاره پیش از میلاد، در حاشیه رود زرد تا قرن بیستم م. همچنان، تداوم داشته است.[۱۶]

شهر را باید دارای پیشینه‌ای بیش از هفت هزار ساله دانست که با فاصله اندکی از انقلاب نوسنگی، با تغییر شکل تدریجی جماعت‌های روستایی دائم، در خاورمیانه، ظاهر می‌شود و به صورتی پیوسته، تا امروز، گسترش می‌یابد؛ به نحوی که امروزه، به شکل زیست غالب بشری درآمده است. پیدایش شهرها، تحولی شگرف، در فرایند تاریخ بود.

شهر، در قلب کل نظام یونان باستان قرار دارد. تمدن یونان، زمانی به حوزه‌ای قدرتمند تبدیل شد و سخن از معجزه یونانی رفت که دولت-شهرهای یونانی بر پا شدند. سازمان شهر و آینده شهر، در مرکز تفکر یونانیان باستان قرار داشت.[۱۷]

انقلاب صنعتی، به عنوان محرکی نیرومند، با ایجاد نهادهای اقتصادی، اداری، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، ساختار شهرها را دگرگون کرد. بلکه تغییرات و تحولات شگرفی را در حیات اجتماعی شهر، به وجود آورد.[۱۸]

دلایل وجود شهرویرایش

شهرها، خاصیت مشترکی دارند و آن، تمرکز افراد در یک فضا، برای برآوردن خواسته‌های مشترک شان است؛ بنابراین، تفاوت خواسته‌های مشترک افراد، در دوران گوناگون تاریخ است که باعث پیدایش نظریه‌های مختلف، دربارهٔ دلایل به وجود آمدن شهر، شده است؛ برای مثال، فوستل دوکولانژ، تاریخ‌نگار فرانسوی، معتقد است که شهرهای قدیمی را نباید، با شهرهای جدید، مقایسه کرد. در عصر حاضر، دلایل برتر، برای اثبات وجود شهر، دلایل اقتصادی است.[۱۹]

اثرات احداث شهرویرایش

عمده‌ترین اثر انسان برروی کره خاکی ایجاد مجتمع‌های زیستی بالاخص شهرها می‌باشد. چرا که اغلب آثار به دلیل وجود شهرها و گسترش انهاست که به وجود می‌آیند و رشد می‌کنند.[۲۰]

اثرات شهر درمحیطویرایش

  • تغییر منظره (آمیختن محیط طبیعی و محیط مصنوعی) که درصورت ناهماهنگی این دو محیط، می‌تواند به زشتی مبدل گردد.
  • ایجاد ارتفاعات مصنوعی و در نتیجه اثرگذاری روی سرعت و مسیر حرکت هوا.
  • بوجود آمدن و انباشتگی زباله‌ها که طبیعت قادر به هضم آنها نبوده وبرای نابودی آن باید تدابیری اندیشید.
  • گرم شدن محیط در اثر فعالیتهای مختلف شهرها.
  • انهدام محیط زیست مناسب برای برخی گیاهان و موجودات زنده.
  • به وجود آمدن تغیرات جوی درنتیجه تغیرات پوشش‌های گیاهی.
  • افزایش آلودگی محیط.
  • تغیر درتوپوگرافی زمین محل احداث شهرها.
  • تغیرات در سطح آبهای زیرزمینی.
  • افزایش انواع مختلف آلودگی‌های صوتی.
  • افزایش انواع مختلف آلودگی‌های بصری.
  • افزایش انواع مسیرهای ارتباطی.[۲۰]

نظریات شهرشناسیویرایش

نظریه‌های شهرشناسی در جهان: مانند تداوم دوره‌های تاریخی، شیوه تولید آسیایی، استبداد شرقی و ... می‌باشد. {نیازمند منبع}

نظریه‌های شهرشناسی ایرانی: مانند راهبرد و سیاست سرزمینی جامعه ایران، از نظریه شهر به‌آبادی، رابطه شهروندی و ناشهروندی، مقیاس شهری و مقیاس تک بنا و ... می‌باشد. {نیازمند منبع}

شهر آلفاویرایش

نوشتار اصلی: شهر جهانی

هنگامی که شهری گسترش می‌یابد تا به شهر دیگری می‌رسد، این منطقه شهری می‌تواند شهری مهم و گاهی، ابر شهر (مرکز جهانی)، قلمداد شود.

انواع طرح‌های توسعه شهری در ایرانویرایش

طرح هادی شهریویرایش

طرح هادی شهری (Guide plan) بیشتر برای شهرهای کوچک و شهرهایی که تا حدود ۲۵۰۰۰ نفر جمعیت دارند، تهیه می‌شود.

طرح جامع شهریویرایش

در حقیقت، طرح جامع (Master plan) را می‌توان سیستمی دانست که خط مشی اصولی و کلی سیاست‌های شهری را تعیین می‌کند. روش مطالعه و انجام یک طرح جامع شهری، عبارت است از مطالعه وضع موجود، تجزیه تحلیل و نتیجه‌گیری از وضع موجود، تعیین اهداف و اولویتها، انجام پیش بینی‌های لازم، ارائه طرحها و برنامه‌های توسعه شهری و اجرای آنها.

طرح تفصیلی شهریویرایش

طرحی است که بر اساس معیارها و ضوابط کلی طرح جامع (Detailed plan)، نحوه استفاده از زمین‌های شهری را در سطح محلات مختلف شهر و موقعیت و مساحت دقیق زمین برای هر یک از آنها و وضع دقیق و تفصیلی شبکه عبور و مرور و میزان تراکم جمعیت، تراکم در واحدهای شهری، اولویت‌های مربوط به مناطق بهسازی، توسعه و حل مشکلات شهری و موقعیت کلیه عوامل مختلف شهری در آن تعیین می‌شود.

شهرهای جهانویرایش

پر جمعیت‌ترین شهرهای جهان، عبارتند از:[۲۱]

شهر کشور جمعیت در
سال ۱۹۷۰ م. رتبه در
سال ۱۹۷۰ م. جمعیت در
سال ۱۹۸۵ م. رتبه در
سال ۱۹۸۵ م.
توکیو   ژاپن ۱۴٫۸۷ ۲ ۱۹٫۰۴ ۱
نیویورک   ایالات متحده آمریکا ۱۶٫۱۹ ۱ ۱۵٫۶۲ ۳
مکزیکوسیتی   مکزیک ۸٫۷۴ ۵ ۱۶٫۶۵ ۲
شانگهای   چین ۱۱٫۴۱ ۳ ۱۲٫۰۶ ۵
لندن   بریتانیا ۱۰٫۵۵ ۴ ۱۰٫۴۹ ۷
لس آنجلس   ایالات متحده آمریکا ۸٫۳۸ ۶ ۱۰٫۰۴ ۱۱
سائوپولو   برزیل ۸٫۰۶ ۱۰ ۱۵٫۵۴ ۴
بوینس آیرس   آرژانتین ۸٫۳۱ ۸ ۱۰٫۷۶ ۶
کلکته   هند ۶٫۹۱ ۱۴ ۱۰٫۲۹ ۸
ریودوژانیرو   برزیل ۷٫۰۶ ۱۳ ۱۰٫۱۴ ۹

بهترین شهرهای جهان، به لحاظ شاخص کیفیت زندگی، عبارتند از:[۲۲]

رتبه شهر کشور جمعیت
(میلیون نفر)
شاخص کیفیت زندگی
در سال ۲۰۱۰
۱ وین   اتریش ۱٫۸ ۱۰۸٫۶
۲ زوریخ   سوئیس ۰٫۴ ۱۰۸
۳ ژنو   سوئیس ۰٫۲ ۱۰۷٫۹
۴ ونکوور   کانادا ۰٫۶ ۱۰۷٫۴
۴ آوکلند   زلاندنو ۱٫۴ ۱۰۷٫۴
۶ دوسلدورف   آلمان ۰٫۶ ۱۰۷٫۲
۷ فرانکفورت   آلمان ۰٫۷ ۱۰۷
۷ مونیخ   آلمان ۱٫۴ ۱۰۷
۹ برن   سوئیس ۰٫۱ ۱۰۶٫۵
۱۰ سیدنی   استرالیا ۴٫۶ ۱۰۶٫۳
۲۸ بازنه   سنگاپور مثال ۱۰۳٫۵

نگارخانهویرایش

پانویسویرایش

  1. Goodall, B. (1987) The Penguin Dictionary of Human Geography. London: Penguin.
  2. Kuper, A. and Kuper, J. , eds (1996) The Social Science Encyclopedia. 2nd edition. London: Routledge.
  3. دکتر حسینی، سید علی. اصول و مبانی برنامه‌ریزی شهری و روستایی، انتشارات دریای دانش، رشت، چاپ اول، ۱۳۹۰ خورشیدی، صص ۴۹ و ۵۰.
  4. . http://www.etimolojiturkce.com/kelime/%C5%9Fehir1. 
  5. «ریشه‌شناسی واژة شهر(شهربان، شهریور، شاه )». 
  6. فکوهی، ناصر. انسان‌شناسی شهری. تهران، نشر نی، چاپ دوم، ۱۳۸۳ خورشیدی، ص ۲۶.
  7. عابدین درکوش، سعید. درآمدی به اقتصاد شهری، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، چاپ سوم، ویراست سوم، ۱۳۸۹ خورشیدی، صص ۹ تا ۱۱.
  8. ترجمه از ویکی‌پدیا انگلیسی، مقاله شهر
  9. ماده ۴ قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری. مصوب ۱۳۶۲/۴/۱۵ مجلس شورای ملی
  10. بخشی از تبصره ۱ ماده ۱ قانون شهرداری. مصوب ۱۳۴۴/۴/۱۱
  11. http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=1440824
  12. ابوالقاسمی, محسن (۱۳۷۶). راهنمای زبانهای باستانی ایران. تهران: سمت. p. 161. 
  13. اوشیدری, جهانگیر (1378). دانشنامه مزدایسنا. تهران: مرکز. p. 347. 
  14. مشکور, محمدجواد (1371). جغرافیای تاریخی ایران باستان. تهران: دنیای کتاب. p. 223. 
  15. دریایی, تورج (1383). شاهنشاهی ساسانی. تهران: ققنوس. pp. ۱۲۸–۱۲۹. 
  16. موریس، جیمز، تاریخ شکل شهر تا انقلاب صنعتی، ۱۳۷۴ خ. دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، صص ۵، ۹ و ۱۰.
  17. آقاجانپور، علی. سیر اندیشه‌های مدیریت شهری در غرب باستان و اثر ارزشهای منبعث از آن در شهرداری منطقه یک تهران (شمیران)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد مدیریت شهری، تیر ۱۳۸۷ خورشیدی.
  18. شکیبامقدم، محمد، مدیریت سازمان‌های محلی و شهرداری‌ها، مؤسسه انتشاراتی میر، تهران، ۱۳۸۴، صص ۲۵۳ تا ۲۵۷
  19. عابدین درکوش، سعید. درآمدی به اقتصاد شهری، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، چاپ سوم، ویراست سوم، ۱۳۸۹ خورشیدی، ص ۲۲.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ داریوش، بابکانسان طبیعت معماری، علم ودانش،1389
  21. United Nation, Prospects of World Urbanization 1988 Dec, 1989.
  22. News Release: 2010 Mercer Quality of Living survey

جستارهای وابستهویرایش

منابع و مراجعویرایش

  • مجله الکترونیکی پرشین ژئو
  • کتاب مقدمه‌ای بر مبانی برنامه‌ریزی شهری (تألیف مهندس اسماعیل شیعه)