باز کردن منو اصلی

حماسه عرفانی یکی از انواع حماسه است که در نوشته‌ها و سروده‌های صوفیانه و عارفانه فارسی پس از قرن پنجم هجری دیده می‌شود. در این نوع حماسه، صوفی یا عارف مانند یک قهرمان با نفس اماره و دیو درون خود به نبرد می‌پردازد.[۱] حماسه عرفانی محدود به مباحث و انواع ادبی نیست؛ بلکه ردپای آن را می‌توان در عالم فلسفه و اندیشه‌های سیاسی نیز یافت.[۲]

به عقیده هانری کوربن، پایه‌گذار حماسه عرفانی در ادبیات فارسی، شهاب‌الدین سهروردی است.[۲] سهروردی در اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم فلسفه اشراق را با استفاده از آثار صوفیه، منابع یونانی و حکمت ایرانی پایه‌گذاری کرد. فلسفه اشراق هم مبتنی بر استدلال عقلی و هم سیر و سلوک عرفانی است.[۳] او در صدد زنده کردن حکمت ایرانی در بین ایرانیانی بود که دین اسلام را پذیرفته بودند و ختم شدن حماسه پهلوانی به حماسه عرفانی یکی از ابعاد تحولی است که در این دوران به وقوع پیوست.[۴] منطق‌الطیر عطار نیز نمونه بارزی از این نوع حماسه به‌شمار می‌آید.[۲]

حماسه‌های عرفانی منثور فارسی عموماً به صورت داستان‌های رمزی و نمادین خلق شده‌اند. بسیاری از این آثار رسالةالطیر نام دارند، مانند رسالةالطیر ابن سینا، رسالةالطیر غزالی، رسالةالطیر نجم الدین رازی و برخی رساله‌های سهروردی همانند عقل سرخ. موضوع اصلی رسالةالطیرها این است که سالک پس از حصول خودآگاهی، سفر حماسی خود را در مسیری پرمخاطره از جهان ماده به عالم معنا شروع می‌کند. چگونگی مواجهه سالک با مخاطرات و جدال او با موانع، به جنگ‌ها و کشمکشهای طبیعت بیرون (که در سایر انواع حماسه قابل مشاهده است) شبیه است.[۲]

پانویسویرایش

  1. قبادی، حسینعلی (بهار و تابستان ۱۳۸۱). «حماسه عرفانی و تجلی آن در «شمس نامه» مولانا». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (۱): ۳۵ تا ۵۲. دریافت‌شده در ۲۱ شهریور ۱۳۹۶.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ حسینعلی قبادی (۳۰ بهمن ۱۳۸۹). «حماسه‌های تاریخی، دینی و عرفانی». پایگاه خبری آفتاب.
  3. مجتبی ولی پوریان (۱۶ فروردین ۱۳۹۱). «سهروردی پایه‌گذار مکتب اشراق». پایگاه خبری آفتاب. دریافت‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۶.
  4. هانری کربن (۴ اسفند ۱۳۸۹). «از حماسه پهلوانی تا حماسه عرفانی (بخش پنجم)». اطلاعات حکمت و معرفت. ترجمهٔ انشاءاله رحمتی. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۹-۱۲.