باز کردن منو اصلی
سد گتوند
اطلاعات کلی
نام رسمی: سد گتوند
کشور:  ایران
رودخانه: کارون
محل: ۱۰ کیلومتری شمال شرقی
شهر گتوند در استان خوزستان
سد گتوند بر ایران واقع شده‌است
سد گتوند
نزدیک‌ترین شهر: گتوند
نوع سد: سنگریزه‌ای با هستهٔ رسی
ارتفاع از پی: ۱۸۲ متر
طول تاج: ۷۶۰ متر[۱]
عرض در پی: ۱۰۷۵ متر
نوع سرریز: اوجی(OGEE) دریچه‌دار
با سرسره آبی با پرتابه جامی شکل

ظرفیت تخلیه سرریزها: ۱۷۵۰۰ مترمکعب بر ثانیه
تاریخ آغاز ساخت: ۱۳۷۶
اطلاعات مخزن
حجم مخزن: ۵۰۸۲ میلیون متر مکعب
مساحت دریاچه: ۹۶/۵ کیلومترمربع
در تراز ۲۳۴ متر بالاتر از سطح دریا
طول دریاچه: ۹۰ کیلومتر
در تراز ۲۳۴متر بالاتر از سطح دریا
مساحت حوزه آبریز: ۳۲٬۴۲۵ کیلومتر مربع
پانویس‌ها
پرهزینه‌ترین سد در دست ساخت ایران[۲]

مختصات: ۳۲°۱۰′شمالی ۴۸°۳۴′شرقی / ۳۲٫۱۶°شمالی ۴۸٫۵۶°شرقی / 32.16; 48.56 سدّ گُتوَند عُلیا یکی از بزرگ‌ترین سدهای ایران بر روی رودخانه کارون در جنوب غربی ایران است. این سد، در فاصله ۳۸۰ کیلومتری از ریزشگاه رودخانه کارون، در فاصله ۲۵ کیلومتری شمال شهرستان شوشتر[۳] و در ۱۰ کیلومتری شمال شرقی شهر گتوند در استان خوزستان قرار دارد.[۴]سد گتوندعلیا آخرین سد قابل احداث بر روی رودخانه کارون است. دریاچه این سد با مخزنی ۴ میلیارد و ۵۰۰ میلیون مترمکعبی دومین دریاچه مصنوعی بزرگ کشور (پس از کرخه[۴]) خواهد بود. ارتفاع این سد سنگریزه‌ای با هسته رسی ۱۸۲ متر است که بلندترین سد خاکی کشور محسوب می‌شود. عملیات اجرایی این طرح در سال ۱۳۷۶ آغاز شده‌است.[۳] این سد در میان سدهای ساخته‌شده و در دست ساخت بر روی کارون، از همه پایین‌دست‌تر قرار دارد.[۴]

مطالعات طرح را شرکت مهاب قدس (وابسته به آستان قدس رضوی) و اجرای آن را شرکت سپاسد (وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی) به عهده داشته‌اند.[۵]

محتویات

اهداف ساخت سدویرایش

هدف از احداث سد و نیروگاه گتوند، تأمین بخشی از برق مورد نیاز ایران (۴٬۵۰۰ گیگاوات‌ساعت در سال)، کنترل سیلابهای فصلی کارون و نیز تنظیم آب کشاورزی پایین‌دست است. همچنین دریاچهٔ سد، پس از آبگیری می‌تواند به عنوان یک جاذبهٔ گردشگری برای منطقه درآید.[۴]

مسائل زیست‌محیطیویرایش

یکی از مهم‌ترین چالش‌های ایجاد شده پیرامون این سد، بحث وجود گنبدها و رگه‌های نمکی در اطراف محل آبگیری سد است که پس از آبگیری سد به زیر آب رفته و منجر به افزایش شوری آب در پایین‌دست این سد شده است. پاره ای از کارشناسان محیط زیست و نظام مهندسی اعتقاد دارند که نزدیکی معدن نمک به محل سد گتوند علیا، در پروژه مطالعاتی این سد در نظر گرفته نشده‌است و وجود این معدن که در فاصله ۵ کیلومتری سد واقع شده باعث شده است که پس از آبگیری و تشکیل دریاچه پشت سد، این معدن عظیم نمک که ذخیره نمک آن تا صدها میلیون تن برآورد شده‌است به کلی به زیر آب دریاچه فرورفته و این امر شوری آب رودخانه کارون را افزایش دهد.[۶]از طرف دیگر، به زیر آب رفتن مقدار زیادی از زمین‌های مرغوب و حاصلخیز دشت عقیلی و برخی از آثار باستانی و تخریب صدها اصله درخت از دیگر حاشیه‌های پیرامون آبگیری این سد هستند.[۶] با این حال، مدیر مطالعات طرح سد و نیروگاه گتوند علیا، در این مورد اعلام کرد که رگه‌های موجود نمک با محل ساخت بدنه سد، در حدود ۴٫۵ کیلومتر فاصله داشته و به دلیل دوری زیاد این سازند از محل بدنه سد، هیچ گونه مشکلی در این زمینه وجود ندارد.[۶]

 
نمای نزدیک لایه های نمکی در سد گتوند
 
نمودار تغییرات کیفیت شوری آب رود کارون در محل ایستگاه اندازه گیری گتوند

رضازاده، مدیرعامل وقت شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران هم، دغدغه‌های فعالان محیط زیست را با عنوان تحقیرآمیز «اعلام نگرانی برخی محافل» تعبیر کرد و گفت: «ما با یک ضریب اطمینان بالاتر از حد لازم فعالیت‌های کنترلی را با ایجاد پوششی روی این سازند و نیز با پر کردن حفره‌هایی که حتی فاصله زیادی هم از مخزن دارند، انجام می‌دهیم.[۷]


عیسی کلانتری، مشاور معاون اول رئیس‌جمهوری در امور آب، کشاورزی و محیط‌زیست و دبیر ستاد احیای دریاچه ارومیه با توجه به اتفاقی که در ساخت و آبگیری سد گتوند افتاد، معتقد است که مجریان این پروژه به خاطر اجرای آن باید محاکمه شوند «پیش از انقلاب، آمریکایی‌ها سد گتوند را از نظر زیست‌محیطی بررسی و محل احداث سد را ۱۵ کیلومتر بالاتر تعیین کردند. بعد از انقلاب دربررسی‌های صورت گرفته، مسئولانی که طرح را بررسی کردند، گفتند که آمریکایی‌ها می‌خواستند مخزن سد کوچک باشد به همین دلیل جای آن را نادرست تعیین کردند. به همین دلیل مکان سد را جابه‌جا کردند. قرار شد سد در جای جدید ساخته شود. جای جدید سد انتقادهای بسیاری را با خود همراه کرد؛ زیرا در نزدیکی آن گنبدی نمکی قرار داشت. شرکت زیرمجموعه وزارت نیرو در دولت احمدی‌نژاد اعلام کرد که روی تپه نمکی نزدیک سد پتوی رسی کشیده می‌شود، تا مشکل حل شود.» او در جمع دانشجویان دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران و فعالان محیط زیست در ادامه با اشاره به این‌که پتوی رسی فایده‌ای نداشت و حالا آب پشت سد به‌حدی شور شده که نمی‌توان برای آن کاری کرد، گفت: «شوری آب زیر سد، ۵٬۵ برابر شوری آب خلیج‌فارس است؛ اگر قرار باشد سد دور زده شود، ۸ سال طول می‌کشید و در این مدت محیط‌زیست خوزستان خسارت بسیاری خواهد دید و اراضی آن از بین می‌رود. به همین دلیل، به نظر من مجریان این پروژه به خاطر اجرای آن باید محاکمه شوند.»[۸]

شوری آب این رودخانه طی سالیان گذشته پیش ار ابگیری، روندی نوسانی را در طی سال تجریه می کرده است. به طور متوسط آب شیرین با کیفیت EC بین 700 تا 2700 با متوسط (شوری) 900 میلی‌موس در آن جریان داشت و با آبگیری سد گتوند نمک موجود در رگه های نمکی پست مخزن سد شروع به حل شدن در مخزن سد نمود. مقدار انحلال نمک در مخزن سد گتوند در سال 1391 به بیشینه 6 میلیون تن بوده است. این روند به تدریج کاهش یافته و در طی سال 1396 به 2 میلیون تن کاهش داشته است. طی 5 سال اول پس از آبگیری سد، حدود 24 میلیون تن نمک در مخزن سد حل شده است که از این میزان 17 میلیون تن از این سد خارج شده و وارد کارون شده است و هفت میلیون تن نمکی است که در مخزن سد وجود دارد.[۹]

انباشته شدن تدریجی نمک محلول طی سال های اولیه پس از آبگیری کاهش کیفیت آب و روند افزایش شوری آب پشت سد گتوند تا سال 1395 را به دنبال داشته است. به تدریج با کاهش میزان انحلال نمک به 20 درصد مقادیر سالهای اول پس از آبگیری، EC آب خروجی از سد گتوند از سال 95 شروع به بهبود نموده است که نشان‌دهنده این است که تعادل به مخزن بازگشته است. ایستگاه هیدرومتری سد گتوند تغییرات EC در سال 80 تا 84 پیش از آبگیری سد حدود 900 میکروموس بود با آبگیری سد سال 90 به 1314، در سال 93 به 1418، در سال 94 به 1362 رسید. روند بهبود آب خروجی سد از سال 95 آغاز شد و در سال 95 به 1030 کاهش پیدا کرده است. آب خروجی سد با بهبود کیفیت در سال 1396 به عدد پیش از آبگیری حدود 900 رسیده است. [۱۰]این روند در سال 1397 هم ادامه داشته و کیفیت آب حتی نسبت به سال های پیش از آبگیری بهبود کیفیت را نشان می دهد. در سال مهر ماه سال 1397 کیفیت آب خروجی از سد عدد 770 را در تیر ماه نشان می دهد. این عدد در یک سال پیش از آبگیری سد در سال 1389 برابر 1275 و در سال 1388 برابر 1180 بوده است.[۱۱] با حل شدن تدریجی رخنمون های نمک در سطح مواجه شده با آب مخزن در سال های اولیه (سال های 91 تا 95) لابه از مواد نامحلول باقی می ماند که روی نمک های زیرین را پوشانده است. در گذشته که لابه آب محزن وجود نداشت، این لابه های مواد نامحلول در آب به همراه آب رودخانه و در طی بارش های جوی شسته می شود و سبب نمایان شدن لایه های جدید نمک می شد، اما به دلیل سکون آب مخزن سد در حال حاضر امکان نمایان شدن رخنمون های جدید نمک وجود ندارد و این خود باعث بهبود چشمگیر کیفیت آب حتی نسبت به سال های پیش از آبگیری سد شده است.

کیفیت آب رودخانه کارون از سد شهید عباسپور به پایین دست حتی قبل از احداث سد گتوند نیز متاثر از سازند گچساران بوده است، به طوریکه رودخانه کارون در مسیر خود، شش نقطه سازند گچساران را که حاوی میان لایه های نمکی است قطع می کند و رودخانه کارون به طور مدام میان لایه های نمکی را می شوید و کیفیت آب رودخانه را تغییر می دهد. به گونه‌ای که کیفیت آب رودخانه کارون قبل از آبگیری سد گتوند در دامنه 2700-500 میکرو ماوس بر سانتی متر نوسان داشته است. با این حال طبق مستندات موجود پس از آبگیری سد گتوند تنها یکبار EC آب خروجی از سد گتوند به مرز 1900 رسیده است به بیان دقیق تر حتی اگر از سد گتوند آب مقطر( EC صفر ) نیز وارد رودخانه کارون شود به دلیل آلاینده های مجتمع‌های صنعتی بعد از سد گتوند، شوری آب در مقطع شهر اهواز به 2000 و در مقطع شهر خرمشهر به 4000 می‌رسد. براساس مطالعه های صورت گرفته دلیل اصلی شوری رودخانه کارون و البته آن هم بعد از سد گتوند می شود مجموعه های کشت و صنعت‌های نیشکر و صنایع وابسته به آن و نیزسایر آلوده کننده هایی هستند که آب را با کیفیت خوب از رودخانه می گیرند و از آنجا که زهکش‌های آنها بدون هیچ گونه تصفیه ای، به رودخانه کارون می ریزد املاح را به آب رودخانه می افزایند، صرفنظر از اینکه پساب فاضلاب خام شوش و اندیمشک نیز که پالایش نشده اند به کارون می ریزند و کیفیت آب را نامطلوب تر می کنند. [۱۲]

اقتصاد طرحویرایش

طبق برآورد اولیه هزینه‌های اجرای پروژه بالغ بر ۲۰۶۴/۳ میلیارد ریال بوده که از طریق منابع منابع عمومی، تسهیلات خارجی (فاینانس، وام و…)، سایر منابع (منابع داخلی، تسهیلات بانکی داخلی، اوراق مشارکت و…) تأمین گردیده‌است. نسبت فایده به هزینه (B/C) برابر ۲/۲ و نرخ بازگشت داخلی آن ۲۲ درصد می‌باشد. منافع حاصل از تولید برق متعلق به این طرح طی برآورد اولیه، درآمد سالانه بالغ بر ۴۰۳۸ میلیارد ریال (بر حسب هر کیلووات ساعت ۹۵۰ ریال) را بالغ می‌گردد. به علاوه صرفه‌جویی حاصل از عدم مصرف سوخت‌های فسیلی در تولید برق سالانه ۱۷۵۹ میلیارد ریال و صرفه‌جویی حاصل از عدم تولید آلاینده‌ها در تولید برق سالانه ۶۸۸ میلیارد ریال منافع به همراه خواهد داشت.[۳]

ویژگی‌های طرحویرایش

  • بلندترین سد خاکی کشور
  • دارای بزرگترین مخزن آبی بر روی رودخانه کارون
  • دارای بیشترین میزان تولید انرژی برق آبی در میان نیروگاه‌های آبی کشور
  • دارای بزرگترین تونل‌های انحراف و آب‌رسان کشور از لحاظ طول و سطح مقطع
  • دارای سیستم آب‌بندی ترکیبی دیوار و پرده آب‌بند[۳]
  • احداث یک دستگاه پل روی رودخانه کارون داخل کارگاه و یک مسیر جایگزین بانضمام پل کابلی بزرگ جهت تردد وسائل نقلیه و عبور لوله‌های نفت و گاز
  • احداث پل بر روی رودخانه کارون جهت تسهیل عبور و مرور مردم شهر گتوند
  • طرح افزایش ارتفاع سد تنظیمی گتوند
  • بهسازی بخشی از معابر شهری و روستایی منطقه[۳]

شاخص‌های اجتماعی و فرهنگی طرحویرایش

طرح سد و نیروگاه گتوند علیا در زمان ساخت و اجرا با به‌کارگیری نیروهای بومی تأثیر مهمی در اشتغال‌زائی در منطقه داشته و به‌طور مستقیم و می‌توانددر پیک کاری حدود ۱۰۰۰۰ نفر نیروی انسانی را مشغول به‌کار نماید. همچنین با اجرای این طرح ظرفیت برق کشور به میزان ۲۰۰۰ مگاوات افزایش قابل ملاحظه‌ای خواهد یافت که این افزایش ظرفیت می‌تواند در تأمین برق صنعتی و خانگی کشور مؤثر واقع شود. علاوه بر آن منبع مهمی از نظر ذخیره آب ایجاد خواهد شد که حدود ۴/۵ میلیارد متر مکعب حجم این منبع تأثیر فوق‌العاده‌ای بر رشد صنایع مرتبط با آب به ویژه پرورش آبزیان و آب‌رسانی به زمین‌های کشاورزی و به‌طور غیر مستقیم با ایجاد جاذبه‌های طبیعی نقش عمده‌ای را در جذب گردشگران به منطقه ایفا خواهد نمود.[۳]در مجموع مهمترین موارد تأثیرات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی طرح عبارتند از:

  • افزایش پتانسیل برق کشور
  • رشد صنعت و تکنولوژی انرژی برق‌آبی
  • افزایش قدرت عمل و ارتقاء مشاوران و پیمانکاران داخلی
  • فعال کردن کارخانه‌های سازنده تجهیزات انرژی
  • ارتقاء جایگاه بین‌المللی کشور از طریق ارتقاء صنعت برق آبی
  • ایجاد منبع بزرگ آبی جهت استفاده و بهره‌برداری‌های مختلف از قبیل تأمین آب آشامیدنی، آبیاری زمین‌های کشاورزی، گسترش صنعت ماهیگیری و …
  • ایجاد اطمینان در زمین‌های پائین‌دست و کنترل آب رودخانه
  • اشتغال‌زائی
  • محرومیت‌زدائی غیر مستقیم از طریق رشد منابع برق کشور
  • ایجاد جاذبه‌های گردشگری:[۳]

اطلاعات فنیویرایش

مشخصات کلی نیروگاه
نوع نیروگاه روزمینی
انرژی متوسط سالیانه ۴/۵ گیگاوات ساعت
ظرفیت نیروگاه ۲۰۰۰ مگاوات
ابعاد نیروگاه ارتفاع ۶۰ متر
عرض ۵۰ متر
طول ۲۰۰ متر
تعداد واحد ۸ واحد ۲۵۰ مگاواتی
حجم حفاری ۳ میلیون متر مکعب
حجم بتن‌ریزی ۳۰۰هزار متر مکعب
مشخصات توربین
نوع توربین فرانسیس با محور عمودی
سرعت چرخش ۱۸۷/۵ دور در دقیقه
حداکثر راندمان توربین در حد نرمال ۹۶٪
هد نرمال بهره‌برداری ۱۴۱ متر
قدرت تولیدی در هد نرمال ۲۵۴ مگاوات
دبی طراحی برای هر واحد ۱۹۳ متر مکعب در ثانیه
وزن قطعات گردان هر واحد ۵۰۰ تن
مشخصات شیر ورودی نیروگاه
نوع پروانه‌ای
قطر ۵/۶ به ۵/۳ متر
تعداد ۴ دستگاه (بدون احتساب طرح توسعه)
وزن کل قطعات ۲۰۴ تن
مشخصات جرثقیل اصلی نیروگاه
نوع سقفی
تعداد ۲ دستگاه
دهانه ۲۵ متر
ظرفیت ۳۰۰ تن
مشخصات ژنراتور
نوع سنکرون با محور عمودی
تعداد ۴ دستگاه (بدون احتساب طرح توسعه)
وزن قطعات گردان هرواحد ۵۴۷ تن
ولتاژ نامی ۱۵/۷۵ کیلوولت
قدرت خروجی نامی (هر واحد) MVA ۲۷۸
قدرت خروجی حداکثر (هر واحد) MVA ۲۹۷/۵
فرکانس نامی ۵۰ هرتز
تعداد قطب‌ها ۳۲
مشخصات ترانسفورماتور اصلی (بدون احتساب طرح توسعه)
تعداد ۱۳ دستگاه
(۱۲ دستگاه اصلی و یک دستگاه یدکی)
نوع تک فاز
قدرت نامی ۱۰۰ مگاولت آمپر (تک فاز)
ولتاژ نامی اولیه KV ۱۵/۷
ولتاژ نامی ثانویه KV ۴۱۰
سیستم خنککننده OFWF
خروجی نیروگاه
تعداد دریچه‌ها ۴ عدد (بدون احتساب طرح توسعه)
ابعاد عرض ۸/۵ متر
ارتفاع ۵ متر
وزن هر دریچه و قطعات مدفون ۱۰۰ تن
ظرفیت جرثقیل ۳۰ تن
ارتفاع بالابری جرثقیل ۴۰ متر
پانویس[۳]

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. وبگاه شرکت مهندسی سپاسد
  2. خبرگزاری ایرنا
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ ۳٫۶ ۳٫۷ کتابچه معرفی طرح‌های شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران. تهران: روابط عمومی شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران، ۱۳۹۱. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ وبگاه شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران
  5. «گره کور سد گتوند و نگرانی‌ها در مورد پروژه علاج آن». بی‌بی‌سی فارسی، ۲۱ مرداد ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ «نمک موضوعی چالشی برای ساخت سد گتوند علیا/ آب کارون شورتر می‌شود». پایگاه اطلاع‌رسانی خدمات مهندسی و صنایع برق و آب، ۲۱ مهر ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در تیر ۱۳۹۰. 
  7. «آبگیری سد گتوند برای افتتاح زودهنگام! +تصاویر». تابناک. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  8. «سد گتوند، روی دست ایران مانده‌است». الف. 
  9. «سد گتوند، کارخانه شورابه سازی (گزارش از دور و نزدیک)». کیهان. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  10. «گزارش دانشگاه تهران از آخرین وضعیت پروژه رفع شوری آب سد گتوند»(fa-IR)‎. به کوشش ایسنا. 2018-01-22. بازبینی‌شده در 2018-12-04. 
  11. «جدیدترین اطلاعات از سد گتوند / سهم گتوند در شوری کارون چقدر است؟- اخبار اقتصادی - اخبار تسنیم - Tasnim»(fa)‎. به کوشش خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بازبینی‌شده در 2018-12-04. 
  12. «واقعیت سد گتوند چیست؟»(fa)‎. به کوشش اقتصاد نیوز. بازبینی‌شده در 2018-12-04. 

پیوند به بیرونویرایش