شیخیه

نوشته های شیخیه
تصویر نقاشی شده از احمد احسائی در تهران

شیخیه شيخيه نام جماعتي از مسلمانان شيعه مذهب است كه بجهت پيروي از عالم بزرگ شيعي مرحوم شيخ احمد بن زين الدين احسائي (اع) باين اسم ناميده شده اند .

عقايد شيخيه در اصول و فروع دين و همه احكام شرع مبين برگرفته از كتاب خدا و سنت پيغمبر صلي اللّه عليه و آله و اخبار و احاديث ائمه اطهار عليهم السلام است ، و بطور خلاصه شيخيه شيعياني هستند كه در جزئي و كلي سعي در تبعيت امامان معصومين (ص) داشته و جز فرمايش آن بزرگواران كه مسلما مأخوذ از كتاب خدا و سنت پيغمبر (ص) است به چيزي از يافته هاي عقول ناقصه و قياسها و سليقه هاي شخصيه اشخاص عادي در دين خدا اعتماد نمينمايند، و در بيان فضائل محمد و آل محمد صلوات اللّه عليهم نيزسعي بليغ داشته و ميگويند كه نبايد تصور شود كه معارف اسلام منحصر بهمين احكام ظاهري عبادات و معاملات است، و آن عده از قشريين را كه فقط بهمين ظاهر اسلام اكتفا كرده اند مقصر ميدانند.

و همچنين معتقدند كه عقايد آن عده از صوفي مذهبان كه دين را صرفا امور باطني ميدانند و ظواهر عبادات را ترك كرده اند ناقص است و انسان را به ترقي و تعالي كه مقصود از آفرينش اوست نميرساند، بلكه دين حق آن است كه همه ظواهر را بپذيريم و بآنها عمل نمائيم در عين اينكه سعي ميكنيم اصل و باطن و حقايق آن مطالب را هم بقدر استعداد فراگيريم.

و بهر صورت اين مطلب مسلم است كه عقايد شيخيه همان عقايد شيعه جعفري دوازده امامي است و شيخيه نه چيزي از مذهب ائمه اطهار (ع) كم كرده و نه چيزي بر آن افزوده اند، بلكه هيچ نوع كاستن و افزودني رادر دين خدا جايز نميدانند . بلي گاه شده است كه در توضيح بعض معارف ، با استنباط از كتاب و سنت و اخبار مطالبي نظري را بيان نموده اند كه با برداشتهاي جمع ديگري از علماي شيعه متفاوت شده ،و براي اينكه در اين مختصر معرفي ساده اي از اين مكتب شده باشد بهتر آن است كه بعض از همين موارد اختلاف نظر را ذكر كنيم كه تا اندازه اي مرزها و حدود اين مكتب نيز ترسيم گردد.

و براي اين توضيح تفاوت نظرها را بدو قسمت تقسيم ميكنيم يكي تفاوتهائي كه در اخذ احكام از ادله احكام وجود داردكه مربوط به اصول فقه است ، و ديگري تفاوتهائي كه در بعض مسائل نظري فلسفي و حكمتهاي الهي مثل كيفيت معاد و معراج و فضائل امامان و بزرگان شيعه وجود دارد .

در مورد اخذ احكام از منابع شرعي يعني اصول فقه از طرف علماي شيخيه پيشنهاداتي مطرح گرديده كه از يك ديدگاه، و شايد از ديدگاه ظاهري، تلفيقي از دو نظريه اصولي و اخباري تصور شود چرا كه شيخيه اولا قائل به لزوم عمل بعلم و مدعي حصول آن هستند، و ثانيا به بسياري از قوانين علم اصول يعني اصولي كه منشأ شرعي و مبدأ و ريشه اي در احاديث دارد معتقدند، و در بعض ديگر از اصول كه از شرع گرفته نشده اشكال مينمايند و بعض آنها را رد ميكنند .

و در ادله احكام ،كتاب و سنت و اخبار را البته قبول دارند كه مسلما مستند و دليل احكام شرعي ما هستند اما در تقسيمات احاديث بطريقي كه اصوليين تقسيم مينمايند و در اعتماد زياد بر علم رجال نظراتشان با اصوليين تفاوتهائي دارد.

و اما در مورد عقل و اجماع شيخيه بعنوان مستند قطعي احكام فقط عقل معصوم را قبول دارند يا آنچه را كه همه عقول به صحت آن قائل باشندو بانصوص شرعي مطابقت داشته باشد و صرف عقل يك يا چند عالم را براي آنكه مستند ما در فهم حكم خداوند باشد نميپذيرند و ميگويند وظيفه اصلي علما روايت از معصوم است نه آنكه بنشينند و فكر كنند و آنچه بعقل آنها درست آمد بدون نص آنرا حكم خدا بدانند و پذيرفتن و عمل بآن را بر مقلدين واجب نمايند.

دستور امام عليه السلام اين است كه در حوادث واقعه به روات اخبار ما رجوع كنيد و همين اختصاص دادن صفت روايت اخبار در اين دستور ميرساند كه علما بايد روايت كنند و اصلا دليل مراجعه بآنها اين صفت است كه راوي هستند و گر نه در بسياري از موارد ممكن است در بين مقلدين آنها عقل قوي تري هم وجود داشته باشد و اگر عالم از امام روايت نكند پيروي عقل شخصي او چرا بايد بر ديگران واجب باشد .

و در مورد اجماع هم اعتقاد علماي شيخيه اين است كه علاوه بر ضروريات اسلام و تشيع هرگاه اجماعي بر نسبت قولي به معصوم صورت گيرد قابل پيروي است يا آنكه همه علما از خبري يك معني را بفهمند اين اجماع هم پيروي از آن لازم است اما اگر اجماع بر فتوي و نظري باشد كه متكي به نص صحيحي نيست ما موظف به پذيرفتن چنين اجماعي نيستيم ، و در مواردي كه مسأله اي خالي از حكم شرعي باشد باز ما حكم شرعي داريم كه امام (ع) فرموده همه چيز براي شما مطلق است تا وقتي كه نصي يا نهيي در آن بشما برسد ، و با چنين دستوري چه حاجت به استدلال عقلي است و چرا وقتي كه شارع تعيين حكم ننموده ومكلف را در موردي آزاد گذاشته بايد علما او را مقيد نمايند؟ بلكه در چنين مواردي بايددرفتوي توقف نمايند تا اطلاق و اختيار مكلف را كه امام (ع) با و واگذاشته تغيير نداده باشند.

اين موارد بعض موارد مشابهت و مخالفت نظرات شيخيه با اصوليها و اخباريها بود اما مطلبي كه شيخيه در مورد همان مسأله اصلي طرز گرفتن باخبار و حصول علم بيان كردند اگر چه كه صورت آن مسأله جديد نمينمود لكن توضيحات آن جديد يا به تعبيري عميق تر و باطني تر و مبتني بر حكمت شيخيه بود كه عمدتا شرح فضائل و مقامات محمد و آل محمد (ص) و بزرگان شيعه است.

شيخيه بر پايه آن حكمت كه توسط مرحوم شيخ احمد احسائي (اع) بنيان گذاري و سپس توسط مرحوم حاج سيد كاظم رشتي ومرحوم حاج محمد كريمخان كرماني اعلي اللّه مقامهما و علماي بعد از آنان شرح و توضيح و تفسير شد، در مسأله اصول فقه هم" دليل تسديد و تأييد امام "را مطرح نموده و با اين دليل ثابت نمودند كه چرا باخبارصحيحه آل محمد (ص) علم حاصل ميشود و چرا احكام شرعي ما يقيني است و ظني نيست.

آنها اظهار نمودند كه اگر اين دليل وجود نداشت هيچ چاره اي نبود مگر پذيرفتن همه احتمالات مطرح شده در عدم امكان حصول علم، و عمل به ظن تنها راه باقيمانده بود، بلكه اگر دليل تسديد امام نبود ادعاي حصول ظن هم در همه موارد ممكن نبود و در بعض از مسائل حتي وهم، هم به سختي حاصل ميشد چه رسد به گمان و بدون تسديد امام در واقع ديني نميماند و اطميناني حاصل نميشود و با اعتقاد به تسديد و مشاهده آثار واقعي و موجود آن در عالم، دين يقيني و پايدار و نه ظني و گماني بدست ميآيد و ما در اينجا بطور بسيار مختصر اصول اين دليل را ذكر ميكنيم و پس از آن ان شاء اللّه باين معني هم اشاره ميكنيم كه اين نظريه و پيشنهاد از طرف علماي شيخيه در جهت ايجاد اختلاف و بيان نظرات شخصي و پافشاري و تعصب در بيان سليقه هاي فردي و گروهي نيست بلكه كوششي است براي رسيدن به حقيقت و واقعيت و بيان آن .

باري غرض آن بود كه دليل تسديد و تقرير را باختصار ذكر كنيم و مخفي نماند كه مشايخ شيخيه در اين مسأله كتب متعدد نوشته اند و اين مطلب را به آيات كتاب خدا و اخبار ائمه هدي و ادله حكمت و موعظه حسنه و مجادله بالتي هي احسن مفصلا اثبات نموده اند از جمله مرحوم آقاي حاج محمد كريم خان كرماني در رساله قواعد و رساله علم اليقين و رساله تسديد و در كتاب الفطرة السليمة و بسياري از كتب فقهي و اصولي خود بطور مشروح و مفصل در اين باره بحث نموده اند و اگر كسي طالب باشد بايد بآن كتابها رجوع نمايد ، و توضيحات ما در اينجا در واقع فهرستي بر قسمتي از آن استدلالها است.

مفهوم كلي اين اصطلاح در اصول فقه آن است كه هرگاه مطمئن شويم كه اخبار و احاديثي كه به ما رسيده - و ما آنها را از همان مآخذي كه ائمه اطهار فرموده اند گرفته باشيم- آن اخبار همان مطالب و احكامي است كه صاحب الامر (عج) براي ما خواسته و صلاح ما را در آن دانسته و بما رسانده، پس چنين اخبار و احاديثي- يا در مواردي چنين اشخاصي -كه خدا امر آنها را باطل ننموده و دليلي بر عدم صحت آنها بما نرسانده مورد تسديد و تقرير امام و در حقيقت مورد تأييد و تسديد پروردگارند.

و مختصر استدلال بر اين مطلب آنكه علماي شيخيه ميگويند شك نيست كه خداوند عالم خلق را براي معرفت آفريده و او بر همه چيز قادر و توانا و پرورنده اي عالم و حكيم است و چون خلق در بدو خلقت جاهل بوده و صلاح و فساد و خير و شر را نميدانند براي هدايت ايشان انبياء را فرستاده و آنها را عالم و دانا و توانا و مطيع خداي خود قرار داده تا رسالت خود را تبليغ نمايند و احكام خدا را بمردم برسانند و بشارت دهند و بترسانند و تعليم دهند و هدايت كنند تا وسائل رستگاري امتها را فراهم سازند.

و اين امر در همه انبيا جاري است خاصه در پيغمبر ما صلي اللّه عليه و آله كه افضل و اشرف همه انبيا و آخري پيغمبران است و امت او آخري امتها و دين او آخرين اديان پس بطريق اولي بايد آنچه كه لازمه رستگاري و هدايت مردم است تا روز قيامت همه را بياورد، و بمردم در وقت حاجت آنها برساند، و شك نيست كه آن حضرت تشريف آورده و ابلاغ رسالت نموده و بيست و سه سال مردم را هدايت فرموده تا آنكه فرموده است حلال و حرام بيشتر از آن است كه من همه آن را براي شما بيان كنم پس آن را در نزد علي بن ابي طالب و امامان بعد از او بوديعه ميگذارم كه براي مردم بيان نمايند. و بعد از آن حضرت هم بهمان صورت كه فرموده بود دوازده نفر جانشينان آن حضرت آمدند و احكام خدا را كه بوديعه از پيغمبر (ص) نزد آنها بود براي خلق بيان نمودند تا خداوند براي دوازدهمي آنها غيبت را صلاح دانست و آن حضرت غيبت فرمود و مردم را امر به رجوع به راويان اخبار و احاديث اجداد طاهرين خود نمود و فرمود آنها- يعني رواتي كه احاديث ما را روايت ميكنند - حجت من هستند بر شما و من حجت خدايم.

يعني وقتي كساني در ميانه هستند كه صفات و مشخصات راوي ثقه در آنها موجود است بايد بآنها رجوع شود ،يعني همان فقها و علمائي كه حضرت صادق عليه السلام صفات آنها را برشمردند كه هركس از آن فقها باشد كه حافظ دين خود باشد و نفس خود را از پيروي طبايع نگاه دارد و با ميل و هواي خودش مخالفت نمايد و اطاعت امر آقا و مولاي خود را بنمايد، عوام ميتوانند از او تقليد كنند، و اين تقليد همان پيروي است كه در حديث قبل فرمودند رجوع به راويان احاديث ما بكنيد كه معني آن گرفتن بروايت آنها ست كه در واقع رجوع بامام و گرفتن فرمايش اوست و گر نه مسلم است كه امر به پيروي از نظرات شخصي آن فقها نفرمودند چنانكه در آخرهمان حديث ميفرمايد بعض فقهاي شيعه بر اين صفت هستند نه همه آنها.

و غرض از همه اين تأكيدها و اصرار بر داشتن اين كمالات و مكارم اخلاق و نفوسي كه مطيع مولاي خود باشد و خود رأي و متمايل به استقلال از امام نباشد همين است كه راوي حقيقي باشد هم به صفات خود و هم به اخبار و احاديثي كه با كمال دقت از آن بزرگواران نقل مينمايد و وقتي كه چنين كساني وجود داشتند آن نفوس زكيه مناسب آنند كه محل تقرير و تسديد و پشتيباني امام باشند و فتاوي آنها كه در حقيقت روايت اخبار آل محمد است -چه روايت يك حديث باشد و چه مركب از اخباري چند- همان حكمي ميشود كه خدا براي مردم پسنديده و صاحب الأمر تسديد و تقرير فرموده .

و در توضيح همين مطلب ميگويند كه اگر قرار باشد امام عصر كه غايب است فايده اي براي دين خدا نداشته باشد و تعاليم پيغمبر و امامان در دست دروغگويان وجاعلان افتاده و يا سهو و اشتباه نسخه كنندگان و انواع حوادث روزگار- كه شكي هم در وجود آنها نيست - آن احاديث را بكلي از صحت و صرافت اوليه انداخته و باخباري بدل نموده باشد كه خدا راضي بآنها نيست بايد تصور شود كه يا خداوند نتوانسته دين خود را بمردم برساند و يا پيغمبر (ص) در تبليغ كوتاهي كرده و يا امامان آن طور كه بايد دين را حفظ نكرده اند ، و غيبت امام هم بدون برنامه و حكمت، بطور ناگهاني پيش آمده و فعلا هم امام عليه السلام نعوذ باللّه نميتواند براي حل اين مشكل كاري بكند ، و براي مكلفين هم علمي به احكام خدا حاصل نميشود و فعلا همين است كه هست و بيشتر از گماني به صحت هيچ روايتي نداريم و همين خبرهاي گماني مانده و عقل علما كه جمعا يا بتنهائي بسته بموقع و موضوع ، حكم پروردگار را تعيين نمايند.

در صورتي كه همه شيعه معترفند كه وجود امام براي حفظ دين است و او صاحب تصرف و ولايت كليه است و خدائي كه او را متصدي حفظ دين قرار داده اسباب حفظ را هم از علم و قدرت و تصرف و ساير لوازم در اختيار او گذاشته و او هم معصوم است و نه تنها خلاف امر خدا نميكند بلكه ترك اولي هم نمينمايد پس يقينا حفظ ميكند و احكام را در هر زمان همانطور كه صلاح ميداند بمردم ميرساند و دلهاي فقها در دست اوست و آن فقهائي كه مصداق توصيفات حديث حضرت صادق عليه السلام هستند دل آنها مثل آئينه اي خواهد بود كه بعد از آنكه بصفاي باطن خود از امام استفتا نمايند و از مضامين روايات و نصوص بيرون نروند همان كه صلاح ايشان و ساير مردم است مسلما بآنها خواهد رسيد و حكم حق را از اخبار صحيحه استخراج ميكنند و اين در واقع تسديد و تقرير پروردگار است كه بر دست امام عصر جاري ميفرمايد و آن حضرت هم علماي حقه را تسديد و تقرير ميفرمايد تا بمردم همان حكمي ابلاغ شود كه خواست خدا است.

و خلاصه آنكه شيخيه ميگويند ملك داراي صاحبي است كه دانا و توانا است و امر دين را به حوادث طبيعي روزگار وانگذاشته و حفظ دين را بامام سپرده است و او داراي ولايت تكويني و ولايت تشريعي است و امردين باو سپرده شده ،و امري از امور عالم از او پنهان نيست ،و اصلاح هيچ مطلبي خارج از قوه و قدرت او نميباشد ، و مأمور به حفظ دين هم هست ، و معصوم هم هست ،پس به همه وظايف عمل كرده و ميكند. و به آنها كه معتقد باين دليل نيستند ميگويند كه تصورات شما بر پايه و فرض عدم تصرف و حفظ امام است و گاه ميگوئيد كه امام وجودش لطف است وتصرفش لطفي ديگر در حاليكه اخبارفضائل محمد وآل محمد صلوات اللّه عليهم نادي باين است كه امام وجودش واجب است وتصرف او هم يقيني و حتمي و واجب است و اگر بفضائل و مقامات عاليه امامان معتقد شويم و در اعتقاد بآن فضائل از صرف اعتراف لفظي بالاتر رفته و همه لوازم و تبعات داشتن آن فضائل را بپذيريم و بر مبناي وجود چنين اشخاصي در ملك خداوند به مسائل بنگريم بسياري از مشكلات از جمله اين مشكل بزرگ حل ميشود و با حاضر و ناظر دانستن امام و تصرف او و يقين باين امر آن گمانها و مظنه ها بدل بعلم و يقين ميشود .

و البته همه اين مطالب را علماي شيخيه بانواع ادله اثبات ميكنند كه مادر اينجا براي رعايت اختصار صرفا رؤس بعض مطالب و استدلالها را بيان نموديم .

و اما اختلافات نظري كه شيخيه با ساير علما در معارف و حكمتها دارند از قبيل معاد و معراج و بعض فضائل ائمه و بزرگان كه بر پاره اي از طبايع قدري ثقيل ميآيد ، اولا بايد گفت كه اختلاف در مسائل نظري امر تازه اي نيست و بين مسلمين و شيعه همواره وجود داشته، و مناط كفر و ايمان هم نيست ،بلكه در واقع وجود فضائي كه هر صاحب نظري بتواند در آن نظر خود را بيان كند از اسباب ترقي و تعالي جامعه است و سبب پيشرفت علوم خواهد شد.

علماي شيخيه با توجه بآنكه با تعمق در آيات و اخبار و ادله گوناگون آفاق و انفس در مسأله معاد جسماني و معراج جسماني به توضيح و توجيهي دست يافته بودند كه طبقات و مراتب عوالم مختلف را آسانتر توضيح ميداد و بسياري از مشكلات و تصورات نادرست قدما را در باره سخت و غير قابل نفوذ بودن افلاك و مسأله معروف خرق و التيام را هم حل مينمود ،نظرات خود را در باره معاد بيان نمودند و با آنكه معاد جسماني و روحاني را رد ننموده و فقط جسم معاد را توضيح دادند كه بادله گوناگون ، بازگشت انسان بآخرت با جسم لطيف تري است كه با تصورات وبرداشتهاي اوليه غير متخصصين در اين فن اندكي اختلاف دارد، بر حسب عرف و عادت آن زمانها كه بعض علما بمحض آنكه مطلبي را كه اندك تفاوتي با تصورات و ذهنيات آنها داشت، مخالف دين خدا ميپنداشتند، نظريات مرحوم شيخ احمد احسائي (اع) را هم با همين ديدها مورد تعرض قرار دادند و فرياد و هياهو از بعضي برخاست كه چنين توضيحي براي معاد كه جسم لطيف تري هم وجود داشته باشد كفر است .

و تكفير كنندگان مطلقا باين مطلب فكر نكردند كه اين مسأله از بزرگترين مسائل حكمت الهي است كه بسياري علما در فهم مقدمات آن هم درمانده اند و بهيچوجه ميسر نيست اشخاصي كه تخصص آنها صرفا در فقه و ظواهر شريعت و احكام حلال و حرام است به يك نظر آنرا رد يا قبول نمايند و اصلا باين مطلب توجه نكردند كه فقط در بين علماي شيعه تا آن روز چهارده قول مختلف در كيفيت معاد وجود داشته و اصلا اجماع و اتفاقي بر كيفيت معاد جسماني واقع نشده كه تخلف از آنرا جرم بدانند و خلاصه بدون توجه باين امور بر عالم و حكيم بزرگي كه همواره سعي در استخراج و بيان همه علوم فلسفي و حكمت الهي با استناد باخبار و آثار محمد و آل محمد صلوات اللّه عليهم داشت رد نمودند و بظن قوي بسياري از رد كنندگان دقيقا نميدانستند كه چه چيزي را رد ميكنند يا واقعا آنكه مورد رد وتكفيرواقع شده دليل كفر او چيست.

متأسفانه تاريخ علوم حاوي موارد متعددي از اين قبيل برخوردها است باري نظر شيخ احمد احسائي بر اين بود كه اعراض جسم بآخرت برنميگردد چون از آنجا نيامده و جسم لطيف تري در انسان هست كه همراه روح به آن جهان ميرود و مشروح اين معني در كتاب ارشاد العوام همراه با استدلالهاي مفصل و همچنين در كتاب مهدويه كه هر دو از مصنفات مرحوم آقاي حاج محمد كريمخان كرماني ميباشند آمده است .

ونيز موضوع كيفيت معراج پيغمبر (ص) هم باز از مسائل نظري مورد اختلاف شيخيه بابعضي ديگر از علماست و شيخيه ميگويند معراج اگر چه جسماني است ولي با جسم عرضي نيست و اين تصور كه پيغمبر (ص) مثل سفينه ها و موشكها از زمين بطرف همين آسمان ظاهر رفته باشد تصوري عاميانه است چون رفتن بسوي اين آسمانها لاجرم در جهتي از جهات است و معراج پيغمبر (ص) براي تقرب به خداست و خدا در يك طرف آسمان منزل ندارد كه با سيري در اين جهات معروفهٔ عرضي بشود باو نزديك شد و اين تصورات لازمه اش اين است كه خدا را محدود و در جهتي خاص بدانيم و جهت ديگر را خالي از او فرض كنيم و اين خلاف صريح توحيد است .

و ما مطلب را بسيار خلاصه گفتيم و از توضيحات و اصطلاحات علمي هم پرهيز نموديم و هركس مشروح و مفصل ادله شيخيه را بخواهد بايد به كتب اصلي حكمت ايشان از قبيل شرح زيارت جامعه كبيره و شرح عرشيه و شرح مشاعر از مرحوم شيخ احمد احسائي و الفطرة السليمة و ارشاد العوام از مرحوم آقاي حاج محمد كريم خان كرماني و ساير كتب علماي اين سلسله رجوع نمايد.

از مطالب ديگر اختلاف نظرهاي شيخيه با ساير علماي متاخرين يكي هم اين است كه، اصول دين را اغلب شيعه پنج تا ميشمرند و شيخيه چهار اصل ميشمارند نه باين معني كه اصلي از اصول را منكر باشند بلكه ميگويند اين شمردن اصول پنج گانه كه بتبعيت از كتاب و سنتي نيست، بلكه سليقه علما است ،و بنظر ما شمردن عدل بعنوان يكي از صفات پروردگار امروزه رجحاني ندارد و در ضمن اصل توحيد مذكور است همانطور كه ساير صفات او مثل عالم و قادر و حي و غني و ساير صفات الهي كه اعتقاد و اعتراف بهمه آنها لازم و واجب است و در تلو اصل اول مندرج ميباشند ،پس ذكر عدل بطور جداگانه در اصول دين واجب نيست . و همچنين شمردن معاد هم بخصوصه لزومي ندارد چون در ضمن نبوت مستتر است و اعتقاد به نبوت پيغمبر (ص) يعني اعتقاد به شخص او و هرچه از نزد خدا آورده كه از جمله آنها بيان مسأله معاد است و بايد بآن معتقد باشيم همانطور كه به ساير فرمايشات و بيانات آن حضرت معتقديم و ذكر آن بطور خاص در اصول دين رجحان مسلمي ندارد.

اما چيزي كه در دينداري بايد اصل باشد و اخبار و احاديثي هم گواه بر اصل بودن آن داريم اصل چهارم است كه عبارت از شناختن پيشوايان شيعه و اخوت و مسأله ولايت و براءت و دوستي و دشمني است كه همه اينها يك موضوع واحد بوده و اصل بودن آن بسيار واضح و مستند است و در وقتي كه به امثال ما وحي نازل نميشود و پيغمبر (ص) هم در ميان نيست و امام ما هم غايب است و ناچار بايد به بزرگان شيعه و علما رجوع كنيم و در ميان علما هم مع الأسف صادق و كاذب و علماي نيك و علماي سوء هر دو هست چطور ميشود كه شناختن آنها اصل نباشد و چشم بسته و بدون شناخت و اطمينان بآنها رجوع كنيم، پس شناختن آن بزرگان كه در عالم اخوت برادران بزرگ ما محسوب ميشوند اصل است و بايد صادق و كاذب را بشناسيم و راستگويان را دوست بداريم و از دروغگويان برحذر باشيم و در اين موضوع هم شيخيه كتب متعدد دارند كه باز معروفترين همه آنها همان كتاب ارشاد است كه جلد چهارم آن مخصوص به همين اصل چهارم يا باصطلاح شيخيه ركن رابع است .

علماي مكتب شيخي در بعض مسائل نظري ديگر مثل مسأله وجود هم با بسياري از حكما و فلاسفه تفاوت نظر دارند و قائل شدن به وحدت وجود بين خدا وخلق و وحدت موجود را نميپذيرند كه شرح آن در اين مختصر نميگنجد و بايد در هر موضوع بكتابهاي تخصصي آن مثل شرح مشاعر و شرح عرشيه و امثال آنها رجوع شود. |در همدان چه گذشت |وقایع همدان تاریخ 1315 قمری

کتبویرایش

عالمان ایشان مطالعات و مصنفات بسیار متنوع و کامل و نغزی در علوم مختلفه به رشته تصنیف در آوردند گوشه ای از مصنفات نغز ایشان عبارتند از: شرح الزیارة الجامعة الکبیرة - شرح العرشیة -ابواب و الایمان - عالم ذر- در جواب باب - ارشاد العوام- دقائق العلاج-شرح المشاعر - شرح آیة الکرسی - دلیل المتحیرین -ارشاد العوام - الفطرة السلیمة - طریق النجاة - فصل الخطاب - الکتاب المبین - کفایة المسائل - مصباح السالکین - ینابیع الحکمة - صواعق البرهان - زینبیة - اسرار الشهادة - اجتهاد و تقلید - فهرست - اجتناب - التقلید - دوستی دوستان و کتاب مکتب شیخیه نوشته پروفسور هانری کوربن فرانسوی.[۱]


سید کاظم رشتیویرایش

جناب سیدکاظم رشتی متولد ۱۲۱۲ق جانشین احمد احسایی است. سیدکاظم رشتی (سیدکاظم بن قاسم حسینی دشتی گیلانی حائری (کربلایی)) اجدادش از سادات حسینی مدینه بوده‌اند. او در رشت متولد شد. در جوانی به یزد رفت و از مریدان و شاگردان احمد احسایی گردید. سیدکاظم رشتی مقیم کربلا گردید و تا پایان عمر در این شهر به ترویج و تدریس مکتب شیخیه پرداخت. گفته می‌شود ایشان بالغ بر یکصدو پنجاه جلد کتاب و رساله در تبیین و تفسیر مکتب شیخیه و آرای احمد احسایی نگاشته‌است.

حاج محمدکریم خان کرمانیویرایش

جناب آقای حاج محمدکریم خان کرمانی سومین عالم سلسله شیخیه که بعد از حاج سید کاظم رشتی رهبری و پیشوایی این مکتب را بر عهده گرفت؛ بنابراین او سومین رهبر شیخیه محسوب می‌شود.[۲][۳][۴]

بعد از سید کاظم رشتی بنا بر تایید ایشان مبنی بر صلاحیت رجوع به جناب حاج محمدکریم‌خان کرمانی در کلیه امور مورد سوال شخص شیعه اثنی عشری که خود را پیرو ائمه طاهرین میداند و تاییدات مختلفه از سایر علمای شیعی دوستان جناب حاج محمد کریم خان کرمانی را محل رجوع این موارد دانستند. از ایشان بیش از ۲۰۰ جلد کتاب و رساله به جا مانده‌است که بیشتر مباحث آن در خصوص حکمت الهی شیعی است. حاج محمد کریم خان فرزند ابراهیم خان ظهیر الدوله والی کرمان است که پسر عمو و داماد فتحعلی شاه قاجار بود.

شیخیه کرمان را بنا به انتساب بزرگ ایشان حاج محمدکریم‌خان، «کریمخانیه» نیز گفته‌اند. از ویژگی‌های این سلسله احترام و ادب خاص به اهل بیت پیامبر اسلام و همچنین در رفتارهای فردی شان با خود و دیگران می‌باشد.

پس ازجناب محمد کریم خان کرمانی، دو پسر وی به نام‌های حاج محمد خان کرمانی و سپس حاج زین‌العابدین خان کرمانی به علت تفقه بر علوم دینی به پیشوائی شیخیه رسیدند. پس از آن‌ها حاج ابوالقاسم خان ابراهیمی(۱۳۱۴–۱۳۹۰ ه‍.ق) فرزند حاج زین العابدین خان به پیشوائی رسید. پس از او فرزندش حاج عبدالرضاخان جانشین پدر شد که در سال اول انقلاب ایران بدست گروهی به نام الفتح کرمان ترور شد(۱۳۵۸ ه‍.ش) و در حال حاضر پیشوایی بر عهده سید علی موسوی در بصره‌است. سید کاظم رشتی، حاج محمد کریم خان، حاج محمد خان و حاج زین العابدین خان در حرم حضرت امام حسین سید الشهدا مدفون شدند. محل دفن حاج ابوالقاسم خان در بارگاه حضرت امام علی ابن موسی الرضا و محل دفن حاج عبدالرضا خان در شهر کربلا می‌باشد. دوستداران در حال حاضر بیشتر در شهرهای کرمان، تهران، خرمشهر، تبریز، بناب، زنوز، مشهد، شیراز، بصره و کربلا و بسیاری دیگر از بلاد زندگی می‌کنند.


عقایدویرایش

«عقاید شیخیه در اصول و فروع دین و همه احکام شرع مبین برگرفته از کتاب خدا (قرآن) و سنت محمد و اخبار و احادیث ائمه است، و به‌طور خلاصه شیخیه شیعیانی هستند که در جزئی و کلی سعی در تبعیت امامان داشته و جز فرمایش آن‌ها که مسلماً مأخوذ از کتاب خدا (قرآن) و سنت محمد است به چیزی از یافته‌های عقول ناقصه و قیاسها و سلیقه‌های شخصیه اشخاص عادی در دین خدا اعتماد نمی‌نمایند، و در بیان فضائل محمد و آل محمد نیز سعی داشته و می‌گویند که نباید تصور شود که معارف اسلام منحصر به همین احکام ظاهری عبادات و معاملات است، و آن عده از قشریین را که فقط به همین ظاهر اسلام اکتفا کرده‌اند مقصر می‌دانند؛ و همچنین معتقدند که عقاید آن عده از صوفی مذهبان که دین را صرفاً امور باطنی می‌دانند و ظواهر عبادات را ترک کرده‌اند ناقص است و انسان را به ترقی و تعالی که مقصود از آفرینش اوست نمی‌رساند، بلکه دین حق آن است که همه ظواهر را بپذیریم و بآنها عمل نمائیم در عین اینکه سعی می‌کنیم اصل و باطن و حقایق آن مطالب را هم بقدر استعداد فراگیریم و به هر صورت این مطلب مسلم است که عقاید شیخیه همان عقاید شیعه جعفری دوازده امامی است و شیخیه نه چیزی از مذهب ائمه کم کرده و نه چیزی بر آن افزوده‌اند، بلکه هیچ نوع کاستن و افزودنی رادر دین خدا جایز نمی‌دانند .»[۵]

شیخیه اصول دین را منحصر در چهار اصل توحید، نبوت، امامت و تولی و تبری یا به عبارت دیگر معرفت مجتهد جامع‌الشرایط می‌دانند[۶]

  • به اعتقاد شیخیه، رکن چهارم دین عبارت است از شناختن پیشوایان شیعه و اخوت و مسئله ولایت و برائت و دوستی و دشمنی که همه اینها یک موضوع واحد بوده و اصل بودن آن بسیار واضح و مستند است و در وقتی که به امثال ما وحی نازل نمی‌شود و پیغمبر هم در میان نیست و ما هم غایب است و ناچار باید به بزرگان شیعه و علما رجوع کنیم و در میان علما هم مع‌الأسف صادق و کاذب و علمای نیک و علمای سوء هر دو هستند، چطور می‌شود که شناختن آن‌ها اصل نباشد و چشم بسته و بدون شناخت و اطمینان به آنها رجوع کنیم، پس شناختن آن بزرگان که در عالم اخوت برادران بزرگ ما محسوب می‌شوند اصل است و باید صادق و کاذب را بشناسیم و راستگویان را دوست بداریم و از دروغگویان برحذر باشیم و در این موضوع هم شیخیه کتب متعدد دارند که معروفترین همه آن‌ها همان کتاب ارشاد است که جلد چهارم آن مخصوص به همین اصل چهارم یا به اصطلاح شیخیه رکن رابع است.[۷]
  • شیخیه معاد و عدل را از اصول دین می‌دانند ولی معتقدند اعتقاد به خدا و رسول ضرورتاً مستلزم اعتقاد به قرآن و از جمله تعلیمات آن عدل و معاد است. عدل یکی از صفات ثبوتی خداوند است، اگر آن را اصل اصیل بشماریم چرا سایر صفات ثبوتی از قبیل علم، قدرت، حکمت و غیره را از اصول دین نشماریم و اصلادرشمردن اصول دین بین علما اختلاف بوده چون هیچ تقسیم‌بندی صریحی از ائمه در این باره نرسیده است و همه اینها تقیسمات علما در زمان‌های مختلف بر حسب وضعیت هر زمان است و اختصاصی به شیخیه ندارد.
  • شیخیه می‌گویند معاد جسمانی وجود دارد اما بعد از انحلال جسم، عنصری که باقی می‌ماند جسم لطیفی است که به اصطلاح ایشان جسم هورقلیایی است. هورقلیا که ظاهراً کلمه سریانی است، همان قالب مثالی می‌باشد که از اصطلاحات فلسفی احمد احسایی است. وی می‌گوید: آدمی را دو جسم است، یکی مرکب از عناصر زمانی که به منزله ی اعراض جسم حقیقی است و آن مانند جامه‌ای است که انسان آن را می‌پوشد و از تن بیرون می‌آورد و آنچه پس از مرگ می‌پوشد و از میان می‌رود همین جسم است. دیگر سرشتی است که آدمی از آن آفریده شده و زمانی نیست و از عالم هورقلیا است و در گور او باقی خواهد ماند و آنچه آدمی در روز رستاخیز به هیئت آن زنده خواهد شد همین جسم مثالی است و ثواب و عقاب اخروی مربوط به همین جسم می‌باشد. بازگشت ارواح مردم در کالبد لطیفی است که از جسم دنیوی آن‌ها لطیف‌تر است؛ گرچه در مقایسه با عالم برزخ و قیامت، جسم محسوب می‌شود.
  • شیخیه معراج جسمانی پیامبر را می‌پذیرند ولی می‌گویند که معراج اگر چه جسمانی است ولی با جسم عرضی نیست و این تصور که پیغمبر مثل سفینه‌ها و موشک‌ها از زمین به طرف همین آسمان ظاهر رفته باشد تصوری عامیانه است .چون رفتن بسوی این آسمانها لاجرم در جهتی از جهات است و معراج پیغمبر برای تقرب به خداست و خدا در یک طرف آسمان منزل ندارد که با سیری در این جهات معروفهٔ عرضی بشود به او نزدیک شد و این تصورات لازمه اش این است که خدا را محدود و در جهتی خاص بدانیم و جهت دیگر را خالی از او فرض کنیم و این خلاف صریح توحید است.[۷]
  • یکی از اختلافات شیخیه با دیگر شیعیان نحوه نماز خواندن در حرم ائمه‌است. شیخیه در هنگام نماز در حرم پیغمبر و امامان از لحاظ ادب و احترام طوری می‌ایستند که قبر میان ایشان و قبله واقع شود؛ و استدلال به حدیث (الامام لا یتقدم و لا یساوی) بر این طریقه خود می‌کنند و در احترام به ائمه زنده و مرده ایشان بسیار اهتمام می‌ورزند.

مخالفان ایشان معتقدند شیخیه دربارهٔ مقام ائمه راه غلو پیموده‌اند و برای آن‌ها مقام خدایی قائل شده‌اند زیرا قبر را قبله قرار می‌دهند در حالی که این مطلب از جهت احترام به ائمه و استناد به احادیث واقع شده‌است. گاه شیخیه شیعیان مخالف خود را «بالاسریه» و خود را «پشت‌سری» می‌خوانند. البته شیخیه برای عقاید خود نسبت به امامان به زیارات رسیده از اهل بیت خصوصاً زیارت جامعه کبیره استناد می‌کنند.[۸]

منابعویرایش

  1. مکتب شیخیه - المدرسة الشیخیة - Shaykhi School
  2. Khodaverdi Tajabadi، Mohammad (مارس ۲۰۱۱). «SHAYKHIYYA AND KIRMAN`S SOCIO-POLITICAL CHANGES IN THE QAJAR PERIO» ((pdf)). INTERNATIONAL JOURNAL Of ACADEMIC RESEARCH. Vol٫ ۳ (۲): ۱۲۶۷. دریافت‌شده در ۲۵ آذر ۲۰۱۱. از |فصل= صرف‌نظر شد (کمک)
  3. http://alabrar.info/webview.aspx?newbook=yes&book=introduction
  4. The Persian Presence in the Islamic World (Levi Della Vida Symposia), p. 103 By Ehsan Yarshater
  5. «درباره مکتب شیخی به قلم زین العابدین ابراهیمی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مارس ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۲ مارس ۲۰۲۰.
  6. منصف (۲۰۰۰-۰۱-۰۱). «رکن رابع چیست». دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۲-۱۸.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ «مکتب شیخی - شیخیه». alabrar.info. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مارس ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۲-۱۵.
  8. مکتب شیخی - شیخیه، الابرار
  • http://www.khabaronline.ir/detail/208187/
  • مکتب الاحرار دربارهٔ مکتب شیخی
  • "SHAYKHISM – Encyclopaedia Iranica". Encyclopædia Iranica. 1979-12-26. Retrieved 2018-06-22.