علیقلی مسعود انصاری

(تغییرمسیر از علیقلی مشاورالممالک)

علیقلی مسعود انصاری (۱۲۴۷-۱۳۱۹ ه‍.خ.) ملقب به مشاورالممالک از دیپلمات‌های ایران در اواخر دوران قاجار و اوایل دوران پهلوی است. او معمار روابط ایران و شوروی پس از روی کارآمدن نظام کمونیستی در روسیه به شمار می‌رود.

علیقلی مسعود انصاری
Ali-Qoli Ansari.jpg
علیقلی مشاورالممالک
وزیر امور خارجه ایران
مشغول به کار
۳ مرداد ۱۳۰۵ – پاییز ۱۳۰۶
در زمانِرضاشاه پهلوی
نخست‌وزیرحسن مستوفی
مهدیقلی هدایت
پس ازداوود مفتاح (سرپرست)
پیش ازفتح‌الله پاکروان (سرپرست)
مشغول به کار
۱۱ مرداد ۱۲۹۷ – تیر ۱۲۹۸
در زمانِاحمدشاه قاجار
نخست‌وزیرحسن وثوق‌الدوله
پس ازاسدالله مشارالسلطنه
پیش ازفیروز نصرت‌الدوله
مشغول به کار
۷ دی ۱۲۹۶ – ۲۶ خرداد ۱۲۹۷
نخست‌وزیرحسن مستوفی‌الممالک
پس ازمحمدعلی علاءالسلطنه
پیش ازاسدالله مشارالسلطنه
مشغول به کار
۲ دی ۱۲۹۴ – ۱۲ اسفند ۱۲۹۴
نخست‌وزیرعبدالحسین میرزا فرمانفرما
پس ازحسن مستوفی‌الممالک
پیش ازاکبر صارم‌الدوله
سفیر‌کبیر ایران در استانبول
مشغول به کار
۱۲۹۸ – ۱۲۹۹
در زمانِاحمدشاه قاجار
وزیرمختار ایران در بریتانیا
مشغول به کار
۱۳۰۹ – ۱۳۱۱
در زمانِرضاشاه پهلوی
پس ازحسن تقی‌زاده
پیش ازحسین علا
وزیرمختار ایران در روسیه
شروع به کار
۱۲۹۹
در زمانِاحمدشاه قاجار
اطلاعات شخصی
زاده۱۲۴۷ ه‍.خ.
درگذشت۱۳۱۹ ه‍.خ.
ملیتایرانی
لقب(ها)مشاورالممالک

علیقلی خان فرزند میرزا حسن خان نایب‌الوزاره و نوهٔ میرزا مسعود خان انصاری بود. زبان‌های فرانسوی و روسی را در ترابوزان عثمانی و حاجی طرخان روسیه در دوره مأموریت پدرش آموخت. به عنوان مترجم وارد وزارت امور خارجهٔ ایران شد و با همین سمت هیئت ایران را در مراسم تاج‌گذاری نیکولای دوم همراهی کرد. در ۱۳۲۰ ه‍.ق. منشی اول (دبیر اول) سفارت ایران در مسکو و در ۱۳۲۹ ه‍.ق. معاون وزرات امور خارجه شد تا این که برای نخستین بار در ۱۲۹۴ خورشیدی در کابینهٔ عبدالحسین میرزا فرمانفرما به وزارت امور خارجه رسید.

مشاورالممالک به عنوان وزیر امورخارجه ریاست هیئت ایرانی اعزامی به کنفرانس صلح پاریس را بر عهده داشت، ولی این هیئت موفقیتی به دست نیاورد، زیرا دولت ایران به ریاست حسن وثوق‌الدوله از آن حمایتی نکرد و خود مشغول بستن قرارداد ۱۹۱۹ با بریتانیا بود. مشاورالممالک هنگامی که خارج از کشور به سر می‌برد از وزارت امور خارجه بر کنار و به عنوان سفیر به استانبول فرستاده شد. پس از سقوط دولت وثوق‌الدوله، رئیس‌الوزرای بعدی یعنی حسن مشیرالدوله مشاورالممالک را به مسکو فرستاد. انصاری در آنجا عهدنامه «پیمان مودت» را در ۲۶ فوریه ۱۹۲۱ (هفتم اسفند ۱۲۹۹) با روسیه امضا کرد که اساس روابط ایران با شوروی شد و امتیازات استعماری دوران تزاری را در ایران لغو کرد. او همچنین توانست دولت شوروی را متقاعد کند که به قیام گیلان کمک نکند.

پس از به سلطنت رسیدن رضاشاه، مسعود‌انصاری در سال ۱۳۰۵ در دولت مستوفی‌الممالک وزیر امورخارجه شد. در دوره وزارت او در اردیبهشت ۱۳۰۶ به دستور رضاشاه، کاپیتولاسیون لغو شد و وزارت امورخارجه اداره محاکمات و کارگزاریهای خود در ولایات را که به امور قضائی اتباع خارجه رسیدگی می‌کردند، تعطیل کرد. رضاشاه همچنین او را به روسیه فرستاد تا دربارهٔ توافق بازرگانی مذاکره کند.

مأموریت انصاری در روسیه چند ماه طول کشید. در هشتم مهر ۱۳۰۶ «عهدنامه تأمینیه و بی‌طرفى» را با گئورگی چیچرین وزیرخارجه و قرارداد شیلات و قرارداد گمرکی را با لو کاراخان قائم‌مقام وزیرخارجه روسیه امضا کرد. «عهدنامه تأمینیه و بی‌طرفى» دو دولت را متعهد می‌کرد از هر نوع فعالیت علیه یکدیگر در خاک خود جلوگیری کنند، در صورت بروز جنگ در خاک هر کدام، نسبت به دیگری بی‌طرف بمانند و در محاصره یا تحریم اقتصادی علیه یکدیگر شرکت نکنند. [۱] بعدها که ارتش شوروی خاک ایران را اشغال و از برپایی دولت خودمختار در آذربایجان حمایت کرد، همین عهدنامه سندی برای واداشتن شوروی به خارج ساختن نیروهایش شد. قرارداد شیلات نیز در واقع تأیید قراردادی بود که پیشتر میان دو کشور برای تشکیل «کمپانی مختلط ایران و شوری» و اعطای امتیاز بهره‌برداری از شیلات ایران به این کمپانی بسته شده بود.

انصاری پس از عقد این قراردادها و پایان مأموریتشدر مسکو از وزارت کناره گرفت. او پدربزرگ مادری احمد میرفندرسکی آخرین وزیر امور خارجهٔ حکومت پهلوی است.

منابعویرایش

  1. «مذاکرات جلسه ۱۵۸ دوره ششم مجلس شورای ملی ۲۷ مهر ۱۳۰۶».
  • دانشنامهٔ ایرانیکا سرواژهٔ ANṢARĪ, ʿALĪ-QOLĪ KHAN
  • دولت‌های ایران از میرزا نصرالله خان مشیرالدوله تا میرحسین موسوی (با تجدید نظر و اضافات). وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات. ۱۳۷۹. شابک ۹۶۴۴۲۲۱۴۷۸.