عبدالحسین میرزا فرمانفرما

سیاست‌مدار ایرانی

عبدالحسین فرمانفرمائیان در زمان قاجار موسوم به عبدالحسین میرزا فرمانفرما (۱۲۳۱، تبریز۱۳۱۸، تهران) شاهزادهٔ قاجار و نخست‌وزیر ایران در دوران سلطنت احمدشاه قاجار بود.[۱] خانواده‌های فیروز و فرمانفرمائیان منسوب به او هستند. فرمانفرما پس از روی کار آمدن دودمان پهلوی به تدریج ثروت و نفوذ سیاسی خود را از دست داد. ثروت پایدار او فرزندان تحصیل‌کرده‌ای بودند که تحت نظارت او تربیت شدند و شهرت و نفوذ خاندان فرمانفرما را در دورهٔ سلطنت محمدرضا شاه پهلوی تجدید کردند.

عبدالحسین میرزا فرمانفرما
Abdol Hossein Farman Farma.jpg
عبدالحسین میرزا فرمانفرما
رئیس‌الوزرای ایران
مشغول به کار
۲ دی ۱۲۹۴ – ۱۴ اسفند ۱۲۹۴
در زمانِاحمدشاه قاجار
وزیر عدلیه ایران
نخست‌وزیرسلطان‌علی وزیر افخم
میرزا علی‌اصغر اتابک
وزیر داخله ایران
نخست‌وزیرابوالقاسم ناصرالملک
و جواد سعدالدوله
اطلاعات شخصی
زاده
شاهزاده عبدالحسین میرزا فرمانفرما

۱۲۳۱ خورشیدی
تبریز، آذربایجان، ایران
درگذشت۳۰ آبان ۱۳۱۸ خورشیدی (۸۷ سال)
تهران، ایران
ملیت ایران
حزب سیاسیاعتدالیون
فرزندان۲۴ پسر و ۱۲ دختر
شغلسیاستمدار
مذهباسلام

زندگی‌نامهویرایش

عبدالحسین میرزا در سال ۱۲۳۱ (مصادف با ۱۲۷۰ هجری قمری) در تبریز متولد شد. پدرش فیروز میرزا پسر شانزدهم عباس میرزا و مادرش حاجیه هُماخانم دخترعموی پدرش و دختر بهمن میرزا بهاءالدوله (پسر سی‌وهفتم فتحعلی‌شاه) بود. تحصیلات را در خانه و زیر نظر پدر و مادر آغاز کرد. سپس وارد دارالفنون شد و در رشتهٔ نظام به تحصیل پرداخت.[۲] در سال ۱۳۰۶ لقب «سالار لشکر» گرفت و به فرماندهی قشون آذربایجان منصوب شد. دو سال بعد لقب «فرمانفرما» دریافت کرد و والی کرمان و بلوچستان شد.[۲]

 
عبدالحسین میرزا فرمانفرما به همراه خواهرش ملک‌تاج نجم‌السلطنه (مادر محمد مصدق). عکس در خانهٔ نجم‌السلطنه توسط عبدالحسین‌خان ثقةالدوله انداخته شده‌است در ذی‌الحجه ۱۳۴۱

در جریان نهضت مشروطیت خود را به آزادیخواهان نزدیک کرد و پس از صدور فرمان مشروطیت در کابینهٔ موقت سلطانعلی وزیرافخم به وزارت عدلیه منصوب شد و این سمت را در کابینهٔ علی‌اصغرخان اتابک حفظ کرد. او در کابینهٔ ناصرالملک و سعدالدوله عهده‌دار وزارت داخله بود و در کابینه‌های اول و دوم تنکابنی سمت وزارت عدلیه داشت. در کابینه‌ اول حسن مستوفی که در سوم امرداد ۱۲۸۹ تشکیل شد به وزارت داخله رسید[۳] اما کمتر از دو ماه بعد بر سر اختلاف میان ایل قشقائی و ایل بختیاری در فارس و درافتادن با حاج آقا مجتهد نماینده این ایالت و اینکه ناصرالاسلام نماینده گیلان او را استیضاح کرده بود، استعفا داد. [۴] در ترمیم کابینه مستوفی الممالک در هشتم آبان همان سال وزیر جنگ شد که تا پایان این کابینه در اسفند همان سال بر سمت خود باقی ماند. نخستین قانون نظام وظیفه ایران را او پیشنهاد کرد. بنابراین قانون، از هر سی خانوار عشایر یک نفر سوار برای قشون گرفته می شد و تا سه سال می بایست در اختیار وزارت جنگ باشد اما با پایان دوران وزارتش، سپهدار تنکابنی که در دولت بعدی علاوه بر نخست وزیری، وزارت جنگ را نیز بر عهده داشت، این لایحه را از دستور کار مجلس خارج کرد. طرح تشکیل نخستین مدرسه نظام در ایران نیز در وزارت جنگ او تهیه شد اما با پایان عمر وزارتش هیچگاه در دستور کار مجلس قرار نگرفت.

فرمانفرا از نیمه سال ۱۲۹۰ حاکم فارس شد تا اینکه سال بعد جای خود را به مخبرالسلطنه هدایت داد. در یازدهم اردیبهشت ۱۲۹۴ عین‌الدوله او را به عنوان وزیر داخله کابینه خود به مجلس معرفی کرد. [۲] فرمانفرما بر سر اغتشاشات کرمانشاه آماج اعتراض نمایندگان مجلس شد که سرانجام در پانزدهم تیر همان سال، دولت عین الدوله را به استیضاح کشیدند. عین الدوله و اعضای دولتش جلسه استیضاح را به حالت قهر ترک کردند و استعفا دادند. فرمانفرما در زمان فترت میان دوره‌های سوم و چهارم مجلس شورای ملی خودش تشکیل کابینه داد و علاوه بر ریاست وزرا، وزارت داخله را نیز بر عهده گرفت. این کابینه پس از یک ماه و نیم سقوط کرد و سپهسالار تنکابنی مأمور تشکیل کابینهٔ جدید شد. [۲]

در کودتای ۱۲۹۹ سیدضیاءالدین طباطبایی فرمانفرما و دو پسرش فیروز میرزا نصرت‌الدوله و عباس میرزا سالار لشکر را به زندان انداخت. فرمانفرما برای سیدضیاء پیشکشی قابل ملاحظه‌ای فرستاد و در برابر سیدضیاء قول حفظ جان او و پسرانش را داد.[۲]

پس از آزادی از زندان، فرمانفرما توجه خود را به سردارسپه، رئیس جنگ که سابقاً رئیس قراولان خانهٔ او بود، معطوف کرد و در زمرهٔ دوستان رضاشاه قرار گرفت.[۲] منوچهر فرمانفرمائیان در خاطرات خود (خون و نفت)سوابق آشنایی رضاشاه و پدرش را به سال‌ها پیش از آن بازگردانده و «رضا ماکسیم» را یکی از تفنگچی‌های پدرش می‌داند و برای مدعای خود عکسی به گواه ارائه می‌دارد.[۵]

فرمانفرما از کودتای ۱۲۹۹ عهده‌دار هیچ شغل دولتی نبود و بیشتر اوقات خود را به رسیدگی به املاک و تربیت فرزندانش سپری می‌کرد.[۶]

رضاشاه کوتاه‌زمانی پس از تاج‌گذاری از فرمانفرما خواست تا خانهٔ مسکونی و باغش در خیابان سپه را به او واگذار کند. فرمانفرما که می‌دانست خودداری از واگذاری املاک، سروکار او را با پلیس رضاشاهی خواهد انداخت، بی‌درنگ خانه و باغ را به رضاشاه بخشید و خود با خانواده‌اش در باغ شاه (که سالیانی پیش از احمدشاه خریداری کرده بود) اقامت گزید. کاخ مرمر در زمین‌های فرمانفرما در خیابان سپه احداث شد.[۷]

در سال ۱۳۱۵ نصرت‌الدوله دستگیر شد. یک سال بعد خبر درگذشت نصرت‌الدوله در زندان سمنان را به فرمانفرما دادند. فرمانفرما به نصرت‌الدوله بیش از دیگر فرزندانش علاقه داشت و مرگ او تأثیر بدی در روحیه‌اش گذاشت. اجبار رضاشاه در عدم برگزاری مراسم تشییع و ترحیم، اندوه فرمانفرما را دوچندان کرد.[۸] رضاشاه بازماندگان نصرت‌الدوله را مکلف کرد رشوهٔ ۲۸۰۰۰ پوندی انگلستان به نصرت‌الدوله در عقد قرارداد ۱۹۱۹ را به دولت بازگردانند. فرمانفرما برای تأمین وجه درخواستی، مقدار قابل توجهی از اموالش را فروخت.[۹] در همان سال رضاشاه باغ شاه را تصرف کرد. مرگ نصرت‌الدوله و ضبط اموال فرمانفرما توسط رضاشاه، او را ضعیف و ناتوان ساخت. فرمانفرما در سال ۱۳۱۸ پس از دو سکتهٔ مغزی پیاپی در سن هشتاد و هفت‌سالگی در باغ ییلاقی خود (واقع در رضوانیهٔ شمیران) درگذشت. او را در آرامگاهی در نزدیکی قبر نصرت‌الدوله در شاه عبدالعظیم به خاک سپردند.[۱۰]

فرمانفرما از مالکان معتبر ایران بود و املاک وسیعی در آذربایجان، کرمانشاه، کردستان، فارس، کرمان، کرج و تهران داشت.[۲] فرمانیه از املاک فرمانفرما بود که به پسرش نصرت‌الدوله بخشید.[۵] فرمانفرما بخشی از املاک خود را برای تأسیس بیمارستان، مدرسه و مسجد وقف کرد.[۶] نخستین مدرسهٔ دخترانهٔ رسمی و غیرمذهبی شیراز به هزینهٔ فرمانفرما تأسیس شد.[۱۱] او همچنین در دوران نخست‌وزیری خود ملکی را به منظور پی‌ریزی ساختمان انستیتو پاستور اهدا کرد.[۱۲] از مأموریت‌های جنگی فرمانفرما می‌توان به دفع تجاوز قوای عثمانی به مرزهای ایران و نیز دفع فتنهٔ سالارالدوله در کردستان و کرمانشاه در زمان سلطنت محمدعلی‌شاه اشاره نمود.

فرمانفرما با مدرس دوستی و رفت‌وآمد داشت. بعضی از فرزندان فرمانفرما به این دوستی اشاره کرده‌اند.[۵] در مجموعه تلویزیونی هزاردستان به کارگردانی علی حاتمی، شخصیت هزاردستان با اقتباس از فرمانفرما ایجاد شده‌است.

حکومت کرمانشاهویرایش

عبدالحسین میرزا فرمانفرما دو بار به حکومت کرمانشاه رسید. حکومت اول او از ۱۲۸۱ تا ۱۲۸۳ خورشیدی (۱۹۰۵-۱۹۰۲ میلادی) و حکومت دوم او از ۱۲۹۰ تا ۱۹۰۳ خورشیدی (۱۹۱۴-۱۹۱۱ میلادی) ادامه داشت.[۱۳] دورۀ‌اول حکومت فرمانفرما بر کرمانشاه با اپیدمی وبا در این منطقه در سال ۱۲۸۲ خورشیدی (۱۹۰۴-۱۹۰۳ میلادی) همراه بود.[۱۳]

خانوادهویرایش

فرمانفرما در سی‌سالگی با فاطمه‌خانم عزت‌الدوله دختر چهارم مظفرالدین‌شاه و تاج‌الملوک (دختر عزت‌الدوله و امیرکبیر) ازدواج کرد و تا بیست سال بعد همسری اختیار نکرد. پس از مدتی عزت‌الدوله بنای ناسازگاری گذاشت، از جمله زمانی که فرمانفرما پسر بزرگش نصرت‌الدوله را به ازدواج با آمنه (دختر نجم‌السلطنه و خواهر تنی محمد مصدق) وادار کرد، عزت‌الدوله مخالفت ورزید. ازدواج با غیر قاجار از نظر عزت‌الدوله در شأن پسرش نبود و سرانجام پس از دو سال دشمنی و بدگویی نصرت‌الدوله به اجبار مادرش، آمنه را طلاق داد. حتی به دستور عزت‌الدوله، نوزاد تازه‌به‌دنیاآمده، مظفر را از مادرش جدا کردند. نجم‌السلطنه خواری و رنجی را که بر دخترش روا شده بود بر فرمانفرما نبخشید و فرمانفرما نیز با عزت‌الدوله که روابط دوستانهٔ او را با خواهرش برهم زده بود، به کلی قطع رابطه کرد. پس از این ماجرا، فرمانفرما با زنان دیگری ازدواج کرد و از آن‌ها صاحب سی فرزند شد.[۱۴]

پس از اجباری شدن نام خانوادگی توسط رضاشاه و حذف القاب، عبدالحسین میرزا لقب خود «فرمانفرما» را به عنوان نام خانوادگی انتخاب کرد. اغلب فرزندان او نام خانوادگی «فرمانفرمائیان» و برخی «فیروز» (برگرفته از نام پدر فرمانفرما، فیروز میرزا) را برای خود برگزیدند.[۱۵] فرمانفرما دایی محمد مصدق و داماد و برادرزن مظفرالدین‌شاه قاجار بود.

فرزندانویرایش

 
فرمانفرما به همراه نصرت‌الدوله و عبدالعلی فرمانفرمائیان در شب عروسی جبّاره فرمانفرمائیان، ۱۳۱۵. نصرت‌الدوله بزرگ‌ترین و عبدالعلی کوچک‌ترین فرزند فرمانفرما بود.
 
فرمانفرما به همراه فیروزمیرزانصرت‌الدوله و عبدالمجیدمیرزا ناصرالدوله در آخرین حکومت کرمان خود.
  1. فیروز میرزا نصرت‌الدوله فرمانفرمائیان
  2. عباس فرمانفرمائیان
  3. محمدولی فرمانفرمائیان
  4. محمدحسین فیروز
  5. محمدجعفر میرزا
  6. نظام‌الدین میرزا
  • از بتول احشمی کرمانشاهی:
  1. مریم فیروز
  2. مهرماه فرمانفرمائیان
  3. منوچهر فرمانفرمائیان
  4. عبدالعزیز فرمانفرمائیان
  5. ابوالبشر فرمانفرمائیان
  6. لیلا فرمانفرمائیان
  7. هایده فرمانفرمائیان
  8. سیروس فرمانفرمائیان
  9. عبدالعلی فرمانفرمائیان
  • از معصومه‌خانم:
  1. صَبّار فرمانفرمائیان
  2. جباره فرمانفرمائیان
  3. سَتّاره فرمانفرمائیان
  4. فاروق فرمانفرمائیان
  5. حمیرا فرمانفرمائیان
  6. غفار فرمانفرمانیان
  7. ثریا فرمانفرمائیان
  8. هارون‌الرشید فرمانفرمائیان
  9. خورشید فرمانفرمائیان
  • از فاطمه‌خانم:
  1. ماه‌سماء فرمانفرمائیان
  2. جمشید فرمانفرمائیان
  3. کاوه فرمانفرمائیان
  4. علینقی فرمانفرمائیان
  5. علیداد فرمانفرمائیان
  6. حافظ فرمانفرمائیان[۱۶][۱۷]
  • از همدم‌خانم:
  1. خداداد میرزا فرمانفرمائیان[۱]
  2. الله‌وردی فرمانفرمائیان
  3. تاری‌وردی فرمانفرمائیان
  • از اختر الزمان خانم
  1. کریم‌داد فرمانفرمائیان
  • از بتول‌خانم (دوم):
  1. رودابه فرمانفرمائیان[۱۸]

دودمانویرایش

تبارنامهویرایش

تبارنامهٔ خاندان آشتیانی، شاخهٔ میرزا کاظم آشتیانی
میرزا محسن آشتیانی
میرزا کاظم آشتیانیمیرزا هاشممیرزا آقاسی‏‌بیگ
میرزا حسنمیرزا محمدعلی مایلمیرزا حسینفیروز میرزا
پسر عباس میرزا
میرزا یوسف
آشتیانی
دخترمیرزا هدایت‌الله
وزیر دفتر
نجم‏‌السلطنهعبدالحسین
میرزا فرمانفرما
حسن مستوفی‌الممالکمیرزا محمدحسین
وزیر دفتر
میرزا علی
موفق‏‌السلطنه
محمد مصدقآمنه
دفترالملوک
فیروز نصرت‌الدوله
میرزا محمود
عین‏‌الممالک
مظفر فیروزمریم فیروز
احمد متین‌دفتریعبدالعزیز
فرمانفرمائیان
منوچهر
فرمانفرمائیان
ستاره
فرمانفرمائیان
محمدحسین
فیروز
اسکندر فیروز

منابعویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ خداداد فرمانفرماییان، رئیس پیشین بانک مرکزی ایران درگذشت، بی‌بی‌سی فارسی
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ۲٫۶ «عبدالحسین میرزا فرمانفرما». مؤسسهٔ مطالعات تاریخ معاصر ایران. دریافت‌شده در ۸ تیر ۱۳۹۰.
  3. «مذاکرات جلسه ۱۲۱ دوره دوم مجلس شورای ملی هجدهم رجب ۱۳۲۸».
  4. «مذاکرات جلسه ۱۴۴ دوره دوم مجلس شورای ملی سیزدهم رمضان ۱۳۲۸».
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ فرمانفرمائیان، منوچهر (۱۳۷۷خون و نفت، تهران: ققنوس، شابک ۹۶۴-۳۱۱-۱۴۹-۰
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ «موقوفات و خدمات عام‌المنفعهٔ عبدالحسین میرزا فرمانفرما». میراث جاویدان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۸ تیر ۱۳۹۰.
  7. فرمانفرمائیان، ستاره. ص. ۷۰
  8. فرمانفرمائیان، ستاره. ص. ۱۳۲
  9. فرمانفرمائیان، ستاره. ص. ۱۳۳
  10. فرمانفرمائیان، ستاره. صص. ۱۵۵–۱۵۴
  11. فرمانفرمائیان، ستاره. ص. ۵۳
  12. فرمانفرمائیان، ستاره. ص. ۶۱
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ اتحادیه، منصوره (نظام مافی)، ۱۳۹۲: ص ۹.
  14. فرمانفرمائیان، ستاره. ص. ۵۵
  15. فرمانفرمائیان، ستاره. ص. ۲۵
  16. حافظ فرمانفرمائیان، تاریخ‌نگار ایرانی مقیم آمریکا درگذشت بایگانی‌شده در ۸ ژوئیه ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine، رادیو فردا
  17. «درگذشت حافظ فرمانفرماییان پیشگام مطالعات اجتماعی دوران قاجار». کیهان لندن.
  18. "Farmanfarmaian-Qajar (Kadjar) familytree". qajarpages. Archived from the original on 29 ژوئن 2011. Retrieved ۸ تیر ۱۳۹۰. Check date values in: |تاریخ بازدید= (help)

کتاب‌شناسیویرایش