اعجاز قرآن

اعجاز قرآن از نظریات مهم علوم قرآنی، کلام اسلامی و ادبیات عرب است که مدعی معجزه بودن قرآن می‌شود. اعجاز در لغت به معنی عاجز ساختن است و گرچه در قرآن مستقیماً به کار نرفته، اما قرآن مخالفان را دعوت به آوردن ده و حتی یک سوره‌ مشابه سوره‌های قرآن می‌کند (تحدی) و تأکید می‌کند که هرگز کسی نخواهد توانست این کار را انجام دهد.[۱]

متکلمان دلایل متفاوتی را برای اعجاز قرآن مطرح کرده‌اند: ابراهیم نظام، متکلم معتزلی، نظریه صَرف را مطرح کرد که بر مبنای آن اعجاز قرآن در بلاغت آن نیست بلکه از این جهت است که هرگاه معاندی بخواهد سوره‌ای مشابه آن بیاورد، خداوند او را از اینکار منصرف می‌کند. این نظریه حتی در میان معتزله نیز محبوبیت چندانی نیافت. جاحظ، ادیب عرب، نظریه نظم قرآن را مطرح کرد که بیان می‌دارد خود قرآن کلامی اعجازآمیز و دارای بلاغت خاصی است. نظریه نظم قرآن توسط بسیاری از متکلمان دیگر مورد استقبال قرار گرفت و ادیبان بسیاری سعی کردند با تدوین و گسترش علم بلاغت اعجاز بلاغی قرآن را اثبات کنند. در ادامه این مسیر، ابو سلیمان خطابی نظریه خطابی یا تأثیر قرآن بر قلوب را مطرح کرد و مدعی شد که با شنیدن قرآن چنان لذت و گاهی ترسی بر انسان چیره‌می‌شود که در آثار دیگر مشهود نیست. این نظریه با استقبال زیادی روبرو نشد.[۱]

قدیمی ترین رساله موجود در موضوع اعجاز قرآن «بیان اعجاز القرآن» نوشته ابوسلیمان محمد خطابی بُستی (م۳۸۸هـ) می‌باشد. «الموضح عن جهة اعجاز القرآن» از سید مرتضی (م۴۳۶هـ)، «دلائل الاعجاز» از عبدالقاهر جرجانی (م۴۷۱هـ)، «الطراز فی أسرار البلاغة و حقائق الاعجاز» از یحیی بن حمزه علوی زیدی (م ۷۴۹هـ. ق) و در دوره معاصر «المعجزة الخالدة» تألیف هبة اللّه شهرستانی، «اعجاز القرآن»، نوشته مصطفی صادق الرافعی از زمره تألیفات در اینباره می‌باشند.[۱]

نظریه آگاهی دادن از غیب از وجوه دیگر اعجاز شمرده شده‌است.[۱] وجوه اعجاز دیگری مانند اعجاز علمی و اعجاز عددی نیز مورد بحث قرار گرفته‌اند.

دلیل اعجاز قرآن (تحدی)ویرایش

تحدی به معنی مبارزه طلبی است که خود قرآن با مضامین چندین آیات مردم را به آوردن مثل قرآن به میدان طلبیده و بدینوسیله با عجز آن اعجاز قرآن را بیان کرده‌است.

وجوه لفظی اعجاز قرآنویرایش

اعجاز بیانی (فصاحت و بلاغت)ویرایش

اعجاز بیانی از معروف‌ترین وجوه اعجاز قرآن است. قرآن‌پژوهان چندین بعد برای اعجاز بیانی قرآن بیان کرده‌اند، از جمله: فصاحت (شیرینی و روانی الفاظ، جایگزین و ترادف ناپذیری در الفاظ قرآن و…)، بلاغت (آرایه‌هایی چون تشبیه، کنایه، تمثیل و…)، حسن بیان، نیکویی تشبیه، زیبایی کنایه، موسیقی ویژه قرآن و… می‌باشد.[۲]

وجوه معنایی اعجاز قرآنویرایش

اخبار غیبیویرایش

بیان جنبه‌هایی از اقوام گذشته مثل قوم لوط و عاد و ثمود که با یافته های باستان شناسی منطبق است و اخباری از تاریخ پیامبران مانند سرگذشت نوح و حادثه طوفان، یوسف، موسی، مریم که در کتب پیشینیان نبوده‌است. خبر دادن از امور و حوادث جاری زمان پیامبر اسلام مانند پیش بینی فتح مکه و خبر دادن از حوادث آینده مانند خبر از پیروزی‌ و گسترش اسلام و دیگری آیات ابتدایی سوره روم که غالب مفسران آن را وعده پیروزی روم بر ایران و برخی دیگر آن را وعده پیروزی مسلمانان پس از جنگ موته می‌دانند و دیگری وعده الهی دربارهٔ حفظ قرآن از تحریف و ناتوانی بشر از هم آوردی با آن است.[۳][۴]

اعجاز علمی قرآنویرایش

به گمان بعضی مفسرین، قرآن در تطبیق با دستاورده‌های جدید علمی (کیهانشناسی - ریاضی - زیست‌شناسی - علوم پزشکی و…) نیز دارای اعجاز است. اشارات علمی در قرآن فراوان ولی بصورت گذرا است و تصور می شود که به علومی اشاره دارد که در زمان آوردن قرآن ناشناخته بوده است و بعدها روشن شده است یا در بعضی موارد هنوز کشف نشده است. در مورد تعداد دقیق این آیات و تفسیر آن نیز میان مفسرین اختلاف نظر فراوان است. از نمونه‌های اعجاز علمی قرآن می‌توان به حرکت خورشید، نیروی جاذبه، لقاح ابرها، زوجیت اشیا، و ترتیب مراحل خلقت انسان اشاره کرد.[۵]بعضی از این آیات شامل موارد زیر است:

تعدادی از آیات به حرکت خورشید و ماه و اجرام آسمانی اشاره می کنند. "الشمس تَجری لِمستقرٍ لها" به معنای «خورشید رو به قرارگاهی روان است»[۶] و "کلٌ فی فلکٍ یسبحون" به معنای «هر کدام در فلکی شناورند»[۷] و "الشمس و القمر دائبین" به معنای «خورشید و ماه هر دو در حال حرکت هستند»[۸] بر خلاف تفاسیر اولیه به حرکت ظاهری خورشید در آسمان تفسیر نمی شود بلکه به شناور بودن خورشید و ماه و سایر ستارگان در درون کهکشان یا همراه با کل کهکشان در فضا تفسیر می شود.[۵]

از نظر بعضی مفسرین معاصر، آیه دوم سوره رعد: "الله الذی رفع السماوات بغیر عمَدٍ ترونها" یعنی «خدا همان کسی است که آسمان را بدون ستونی که قابل رؤیت باشدآفرید» به قانون جاذبه عمومی اشاره می کند و با توجه به روایتی از علی بن موسی الرضا، آیه به وجود ستونهای نامرئی (نیروی جاذبه) اشاره شده‌است.[۹] و طبق روایتی از علی بن ابی طالب آمده‌است که ستاره‌ها با ستونهایی از نور با هم مرتبطند.

اعجاز ریاضی قرآنویرایش

آیه «بسم الله الرحمن الرحیم» ۱۹ حرف است. در آیه ۷۴:۳۰ سوره مدثر آمده‌است: «آن بر پایه نوزده است» که اشاره به تعداد فرشتگان نگهبان جهنم و نیز اشاره به خود قرآن است.

ایجاد انقلاب اجتماعیویرایش

برخی از صاحب‌نظران برآنند که اعجاز قرآن این است که تغییر عظیم و جدی و انقلاب بزرگی در حیات انسان به وجود آورده‌است که با قوانین عادی و تجربی بشر در اجتماعی و سنن تاریخی سازگار نیست.[نیازمند منبع]

نظریه صرفه و رد آنویرایش

صرفه[۱۰] یکی از وجوه پیشنهادی در اعجاز قرآن است اما در واقع گونه‌ای روی‌گردانی از معجز بودن قرآن و خارق‌العاده بودن سبک بیانی آن است. وجوه مطرح شده از سوی مشهور عالمان، اعجاز را در ذات خود قرآن می‌دانست اما صورفه‌گویان اعجاز را به امری بیرونی برمی‌گردانند یعنی خداوند کسانی را که بخواهند برای قرآن مثل‌آوری کنند از این کار بازمی‌دارد.

صرفه دیدگاهی است که امروزه مردود شناخته شده‌است {{نیازمند منبع}} و کسانی که اعجاز قرآن را تصدیق می‌کنند آن را به امتیازات نهفته در خود این کتاب می‌دانند که آن را از دسترس بشر دور نگه داشته‌است. اما این دیدگاه از نظر تاریخی اهمیت دارد و در درون خود شبهاتی را نسبت به اعجاز بیانی قرآن دربردارد که منجر به طرح چنین دیدگاهی شد.

نقد و نظر منتقدانویرایش

۱⃣ منتقدان اعجاز علمی متون مقدس می‌گویند به آسانی متصور است که بخش‌هایی از متون مقدس در بردارنده پاره ای مشاهدات ناظر به تکنولوژی عصر و زمانه خود باشند. اطلاعات علمی و مهندسی که تا کنون از تمدن‌های نخستین بدست آمده‌اند هرگز مدعی هدایت الهی نبوده‌اند. [نیازمند منبع]

۲⃣((نیازمند منبع))

۳⃣فارل تیل می‌گوید: گزاره‌های انجیلی ناظر به پیش‌بینی علمی از جهات بسیاری تفسیرپذیر هستند و اینکه باورمندان پیش‌بینی‌ها و تحقق آن‌ها را چنان پرابهام پیش می‌کشند که هیچ‌کس نمی‌تواند بفهمد منظور اولیه صاحب سخن از عبارات چه بوده‌است. تیل که خود یک کشیش سابق و مبلغ کلیسای مسیح است مناظره‌های عمومی با معجزه سازان مشهور مسیحی نظیر نورمن گایسلر و کنت هووید داشته‌است. «نیازمند منبع»

۴⃣ریچارد داوکینز می‌گوید عبارات دستچین شده مذهبیان یک چهارچوب را توجیه کرده و بقیه سیاق را در ابهام رها می‌کند با این ادعا که این بخش‌ها تفسیرهای تمثیلی دارند. [نیازمند منبع]

۵⃣مری داگلاس انسان‌شناس در کتاب «تهذیب و تهدید» می‌گوید: عبارات طهارت انجیلی صرفاً بیانگر مفاهیم فرهنگی نمادین در درون مرزهای آن فرهنگ است.

۶⃣ تعدادی از دانشمندان و صاحبنظران مدرسی مسلمان به معجزات علمی قرآن باور نداشتند نظیر ابوریحان بیرونی، که برای قرآن به حوزه تبیینی کاملاً مجزا و خودمختاری قائل بود و باور داشت که قرآن در کار و بار علم مداخله نمی‌کند. این دانشمندان به نفع امکان احتمال تبیین‌های متعدد علمی از یک پدیده طبیعی استدلال کرده و تبعیت قرآن از دانش دائماً در حال تعییر و تبدیل را رد می‌کنند. [نیازمند منبع]

۷⃣ شیخ الاظهر محمود شلتوت باور داشت که تعبیر علمی قرآن سراسر غلط بوده و با روح «منحصر به فرد بودن آن» در تعارض است.[۱۱]

جستارهای وابستهویرایش

 
در مصر باستان، شو ایزد هوا، نوت ایزد آسمان را نگاه می‌دارد تا از گب ایزد زمین جدا شود.

پانویس و منابعویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ معرفت، محمدهادی. «اعجاز القرآن». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ۹. دریافت‌شده در ۱۳۹۹-۰۳-۰۷.
  2. اعجاز بیانی قرآن کریم / فاطمه فتحی گوش حوزه نت
  3. محمد ابراهیمی ورکیانی، "پیشگویی‌ها و خبرهای غیبی در قرآن"، اولین کنفرانس اعجاز قرآن، دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۹۱
  4. اعجاز قرآن به چیست؟ وبگاه دارالقرآن
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ حرکات خورشید و اعجاز علمی قرآن نبیان نت
  6. ﴿وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ۚ ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ﴾ سوره یس (۳۶) آیه ۳۸.
  7. ﴿لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ ۚ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ﴾ سوره یس (۳۶) آیه ۴۰.
  8. ﴿وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ ۖ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ﴾ سوره ابراهیم (۱۴) آیه ۳۳.
  9. اعجازها و شگفتی‌های علمی قرآن، محمدعلی رضایی اصفهانی، قم: پژوهشهای تفسیر و علوم قرآنی (۱۳۸۷)، ص ۶۷–۷۱.
  10. با توجه به مضمون آیه (ساصرف عن آیاتی الذین یتکبرون فی الا رض بغیر الحق «اعراف 7: 146») قایلین به ((صرفه)), مقصود از گزند و آسیب رسانی همان مقابله و معارضه به مثل می‌دانند؛ ولی مفسران ـ عموماً ـ آیه را به گونه دیگر تفسیر کرده‌اند و مقصود آیه را دفع شبهات ایراد شده مستکبرانی دانسته‌اند.
  11. ویکی‌پدیا (۳۰/06/۲۰۱۸). «منبع». دانشنامه آزاد ویکی‌پدیا/پیش گویی علمی متون مقدس. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)

منابع بیشترویرایش