زابل

شهری در استان سیستان و بلوچستان، ایران

زابُل، مرکز شهرستان زابل در استان سیستان و بلوچستان است. این شهر در فاصله ۲۰۵ کیلومتری شمال شرقی شهر زاهدان جای دارد.[۲] شهر زابل از در ارتفاع ۴۸۰ متری از سطح دریا قرار گرفته و در سرشماری سال ۱۳۹۵، ۱۳۴٬۹۵۰ تن جمعیت داشته است.[۳] از این شهر در کتیبه‌های هخامنشی با نام «زرنکا» یاد می‌شود که یکی از ساتراپ‌های هخامنشیان بود و به شاهان هخامنشی مالیات می‌پرداختند و توسط اقوام آریایی سکاها اداره می‌شد.[۴] فرمانداری زابل در سال ۱۳۹۲ ه‍.ش به بخش اراضی به ویژه و معاونت استانداری تغییر یافت.

زابل
Zabol1.jpg
کشور ایران
استانسیستان و بلوچستان
شهرستانزابل
بخشمرکزی
نام(های) دیگرزابلستان
سال شهرشدن۱۳۱۴
مردم
جمعیت۱۳۴،۹۵۰ نفر (سرشماری ۱۳۹۵)[۱]
جغرافیای طبیعی
ارتفاع۴۸۲ متر از سطح دریا
آب‌وهوا
میانگین بارش سالانه۷۴ میلی متر
روزهای یخبندان سالانه۱۷ روز
اطلاعات شهری
ره‌آوردکلوچه و کشک زرد
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۵۴
وبگاهشهرداری زابل
زابل بر ایران واقع شده‌است
زابل
روی نقشه ایران
۳۱°۰۱′۴۷″شمالی ۶۱°۲۹′۵۲″شرقی / ۳۱٫۰۲۹۷°شمالی ۶۱٫۴۹۷۸°شرقی / 31.0297; 61.4978

پیشینهویرایش

 
ارگ سکوهه

نام باستانی این شهر، زرنکا در کتیبه‌های هخامنشیان یکی از ساتراپی‌های مهم به شمار می‌رفته و دلیل آن نیز مالیاتی بوده که به دولت می‌پرداخته و وفق گزارش هرودوت پس از مصر و میانرودان در مرتبهٔ سوم بوده و افزون‌بر این، کوروش بزرگ هخامنشی به مردم این منطقه لقب یاری‌گر داده است. این سرزمین بعدها با ورود اقوام ایرانی دیگر که در متن‌های تاریخی به سکاهها شهره بوده‌اند نام سکستان به خود می‌گیرد و این رخداد به ۲٬۱۲۵ سال پیش باز می‌گردد.[۵]

در این روزگار سیستان افزون‌بر حفظ جایگاه پیشین قدرتمندتر دیده می‌شود و خاندان سورن که سکانشاه از میان آن‌ها برگزیده می‌شود حق داشت تا در هنگام پادشاهی ایران زمین تاج را بر سر شاهنشاه اشکانی بگذارد. نبرد حران روایت تاریخی است از رویارویی سورنا شاه سکستان (سیستان) با کراسوس یکی از سرداران سه‌گانهٔ روم که علی‌رغم برتری فراوان رومیان کراسوس شکست می‌خورد و تاوان حمله به ایران زمین را با سر بریده‌اش می‌پردازد که توسط سورنا برای اردوان شاهنشاه ایران فرستاده می‌شود. در روزگار ساسانیان نیز شاه سکستان و تورستان و سرزمین‌های کرانه سند عنوان سکانشاه و یا همان شاه سیستان در کتیبه‌ها ثبت شده است.[۶]

کوی و برزنی که امروز زابل نامیده می‌شود در گذشته زمینه‌هایی با تپه‌هایی از سبزه زارها و رسوبات دریایی بوده [۷]که بخشی از آن در گذرگاه رودخانهٔ هیرمند جای داشته‌است. با کم‌شدن آب رودخانه بر پهنهٔ خشکی های پیرامون آن افزوده شد و با چسباندن این بومسار به روستای حسین‌آباد، آبادی بزرگی پدیدآورده گردیده‌است. سپس بنیانگذاری پادگان ارتشی نیز بر ارزش آن افزوده است.

در سال ۱۳۱۴ ه‍.ش برابر مصوبهٔ هیئت وزیران، حسین‌آباد را زابل نامیدند و در سال ۱۳۱۶ خورشیدی به مرکز شهرستان زابل انتخاب شد.[۸]

زابل در اساطیر ایرانویرایش

زابل در فرهنگ ایران باستان و ادبیات شاهنامهٔ فردوسی منطقهٔ بزرگ باستانی و زادگاه پهلوانان نامی ایران به شمار می رود.زابلستان همان سیستان است که در شاهنامه فردوسی بار ها به این موضوع تأکید شده است. نام سیستان در بعضی از منابع خارجی به واسطه ورود سکاها به منطقه سکاستان و سپس بعداز ورود اعراب به سجستان و در آخر به سیستان تغییر کرده است.اما طبق کتاب تاریخ سیستان نام سیستان از سیوستان گرفته شده است که به معنی سرزمین مردان مرد است، ورود سکاها به زابلستان امری غیرقابل انکار است که در تاریخ ما آنها را تورانی قلمداد میکنیم اما این تورانیان توسط خاندان رستم (سورن) از سیستان به گنداره اخراج شده اند. زابل در تاریخ ایران نقش بسزایی را ایفا کرده است چنانکه فردوسی قهرمانان شاهنامه را از روی پهلوانان سیستان انتخاب میکند و با شاخ و برگ دادن به آنها کار خود را آغاز می‌کند.

موقعیت جغرافیاییویرایش

شهرستان زابل شمال شرقی استان سیستان و بلوچستان با مختصات جغرافیایی ۳۱ درجه و ۲ دقیقه عرض شمالی و ۶۱ درجه و ۳۹ دقیقه طول شرقی قرار گرفته‌است. شهرستان زابل از شمال به شهرستان نیمروز، از شرق به شهرستان هیرمند واز جنوب به شهرستان‌های هامون و زهک و از غرب به شهرستان هامون محدود می‌شود.

زیست‌محیطویرایش

آب و هوای زابل از گونهٔ بیابانی و گرم و خشک با کمینهٔ دما منفی ۱۲ درجه و بیشینهٔ دما ۵۳ درجه گزارش شده‌است. وزش باد در شهرستان در سراسر فرگردها ادامه داد، بادهای ۱۲۰ روزه که برآمده از توده‌های پرفشار باختری است که در فرگرد تابستان از راستهٔ شمال شرق به جنوب شرق می‌وزد. بیشینهٔ وزش این باد در تیر ماه به صد کیلومتر در ساعت نیز می‌رسد که در راه خود بانی جابجایی ریگ‌های روان می‌گردد و تندباد و توفان‌های شن، تپهٔ ماهور و ماسه بادی‌ها را پدیدار می‌دهد. راهکار پیشگیری از پیشرفت این توفان‌ها در بوم سیستان، برنامهٔ پابرجایی شن‌های روان به دستاویز مارس پاشی و فراهمی پوشش گیاهی است. در گذشته از باد در این شهرستان بهره‌گیری فراوان می‌گشته همانند خارخانه‌ها (کولرهای طبیعی منازل)، یخ‌دانها، بادگیرها و آس‌بادها آنچنان که این بومسار به نام خاستگاه آس باد در دنیا پاژنام گرفته‌است.[۲] ارتفاعات مهم این شهرستان کوه خواجه و قلعه رستم است که در باختر زابل جای دارد.

مناطق زابلویرایش

شهرستان زابل دارای دو شهر (زابل و بنجار) و بعنوان مرکز سیستان ۱۷۱۹۴۰ نفر جمعیت که از این تعداد ۱۳۷۷۲۲ نفر آن در شهر زابل، ۴۰۸۸ نفر آن در شهر بنجار و ۳۰۱۳۰ نفر آن در ۷۸ آبادی بزرگ و کوچک در بخش مرکزی استقرار دارند. مسافت شهرستان زابل تا تهران ۱۵۴۸ کیلومتر و ارتفاع از سطح دریا۴۸۰ متر می‌باشد.[۲]

مردمویرایش

عموم مردم سیستان به زبان فارسی با گویش خاص و کهن سیستانی تکلم می کنند هرچند در میان نسل های جوان این گویش رو به فراموشی است. مردم زابل عموماً پیرو مذهب تشیع اند. علاوه بر مردم سیستانی شماری از مردم بلوچ و افغان نیز در سیستان زندگی می کنند.[۹]

ره آوردهاویرایش

ره آوردهای زابل ، شامل غذاهای سنتی، صنایع دستی، محصولات و سوغات است.

غذاهاویرایش

از بیشترین و نامدارترین خوراکی‌های بومی شهرستان ک فراگیر است از: چنگالی- غلور- آچار- کشک زرد-گندم شیر- پلو- مدل- املت سوزی- نان جو- تجگی- پوری- شورو- لندو- لتی- گندم بریو- کشک کولی- خرمابریون- قاتقاشکنه کشته- چولی- بورک- دوغ بر- ماهی شیرپز- کله جوش- رخمی- قروت- پوچ- قتلمه دیگی- اشکنه آرددستمال- اوجیزک—اشکنه انارترش- گرماست- رشته بریو- اوجیزک گشنیز- کلوچه قندی- کلوچه خرمایی- ترکی- آرددستمال-کورگی- قوتوی سیستانی- شیرینک- شیره هندوانه- چمچه ریزک- پله.[۲]

صنایع دستیویرایش

  • پشتی و گلیم‌بافی
  • قالی‌بافی
  • توتن‌سازی (بلم‌سازی)
  • تولید ابزارآلات موسیقی
  • کلوچه و نان‌پزی
  • حصیربافی یا خولک‌بافی
  • پرده‌بافی
  • خومک دوزی (خامه دوزی بر روی لباس مردانه)

دانشگاه‌هاویرایش

تربیت بدنیویرایش

این شهرستان از وجود ۱ استادیوم، ۹ میدان فوتبال، ۴ زمین والیبال، ۱۰ زمین بسکتبال، ۲۸ سالن ورزشی و ۳ ورزشگاه بهرمند می‌باشد. سرانه فضای ورزشی سرپوشیده به ازای هر هزار نفر ۳۳ متر مربع و سرانه فضای ورزشی روباز ۵۷ متر مربع برای هزار نفر جمعیت است.[نیازمند منبع]

بیمارستان ها و مراکز درمانیویرایش

بیمارستان امیرالمؤمنین زابل

بیمارستان امام خمینی

بیمارستان هامون زابل

بیمارستان خیریه الزهرا آیت‌الله سیستانی

بیمارستان تخصصی سل زابل (در انتظار افتتاح و تکمیل)

امور تولیدی و اقتصادیویرایش

منابع آب و خاکویرایش

در سال ۱۳۸۲ حجم آب‌های زیر زمینی در شهرستان زابل – میلیون متر مکعب بوده که معادل – درصد کل آب‌های زیر زمینی استان می‌باشد. همچنین کل منابع آبهای سطحی در این شهرستان ۹۶ میلیون متر مکعب بوده که حدود ۵۰ میلیون متر مکعب از این آب‌ها برداشت شده‌است. [نیازمند منبع]

کشاورزی، منابع طبیعی و دامپروریویرایش

در سال زراعی ۸۳–۱۳۸۲ سطح زیر کشت محصولات زراعی و باغی شهرستان زابل بالغ بر ۲۵۸۶۱ هکتار است که ۱/۱۶ درصد از سطح کشت زیر کشت استان را تشکیل می‌دهد. از این مقدار ۵۶/۱ درصد به کشت باغات و ۱/۱۶ درصد به زراعت‌های سالانه اختصاص دارد. محصولات عمده زراعی شهرستان غلات، محصولات جالیزی و نباتات علوفه‌ای می‌باشد. طی همان سال، ۱۱۸ واحد صنعتی پرورش و نگهداری دام و طیور در سطح شهرستان فعال بوده‌است. همچنین میزان تولید شیر، گوشت قرمز، گوشت مرغ و عسل به ترتیب ۳۷، ۱/۷، ۳ و – هزار تن بوده‌است. لازم است ذکر شود این شهرستان دارای ۳۱۶ واحد پرورش ماهی با تولید ۱۰۸هزار تن می‌باشد.[نیازمند منبع]

جنگل و مرتعویرایش

در سال ۱۳۸۲ شهرستان زابل، ۴۷۴۵۹۵ هکتار مرتع وجود داشته و مقدار علوفه قابل برداشت از این مراتع صفر تن بوده‌است. مساحت جنگل‌های طبیعی شهرستان ۱۱۰۰۰ هکتار و مساحت جنگل‌های مصنوعی نیز ۱۶۳۳ هکتار می‌باشد.[نیازمند منبع]

صنعت و معدنویرایش

تعداد صنایع موجود شهرستان زابل ۷۲ واحد می‌باشد که تعداد – واحد آن در نقاط روستایی و تعداد – واحد بقیه در نقاط شهری مستقر می‌باشند. در سال ۱۳۸۲ تعداد ۲ کارگاه فعال مسئولیت استخراج ن را به عهده داشته که عمده‌ترین معادن موجود در سطح این شهرستان عبارت‌اند از: کرومیتمرمر – سنگ لاشه. سهم شهرستان از کارگاه‌های معدنی فعال استان ۳/۱۳ درصد می‌باشد. میزان تولیدات اسمی سالانه گروه معدنی غیر فلزی – تن می‌باشد که – درصد تولیدات معدنی کل استان را به خود اختصاص داده‌است.[نیازمند منبع]

پیوند به بیرونویرایش

پانویسویرایش

  1. «تعداد جمعیت و خانوار به تفکیک تقسیمات کشوری براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵» (اکسل). درگاه ملی آمار.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ https://zabol.sbportal.ir/fa/introduction-زابل
  3. Miles, Tom (May 12, 2016). "Iranian, Indian cities ranked worst for air pollution". Reuters. Retrieved February 14, 2017.
  4. پرتال رسمی سیستان https://www.sbportal.ir/fa/cities/zabol
  5. پرتال دولتی سیستان https://www.sbportal.ir/fa/cities/zabol
  6. پرتال رسمی سیستان https://www.sbportal.ir/fa/cities/zabol
  7. بلوچستان، استانداری سیستان و. «معرفی شهرستان زابل». استانداری سیستان و بلوچستان. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۰۸.
  8. بلوچستان، استانداری سیستان و. «معرفی شهرستان زابل». استانداری سیستان و بلوچستان. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۰۸.
  9. پرتال رسمی سیستان https://www.sbportal.ir/fa/cities/zabol

منابعویرایش

  • اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳، ص۱۳۰.