عالی‌قاپو

اثر ثبت‌شده در فهرست آثار ملی ایران

کاخ عالی‌قاپو (نام اصلی آلاقاپو) ساختمانی است که در واقع در ورودی دولتخانه صفوی بوده و در ابتدا شکلی ساده داشته، به مرور زمان و در طول سلطنت شاه عباس طبقاتی به آن افزوده شدند و در زمان شاه عباس دوم ایوان ستوندار به آن افزوده شد. این بنا در ضلع غربی میدان نقش جهان و روبروی مسجد شیخ لطف‌الله واقع شده‌است. ارتفاع آن ۴۸ متر است و ۶ طبقه دارد که با راه‌پله‌های مارپیچ می‌توان به آنها رسید. آنچه باعث گردیده‌است عالی‌قاپو در زمره آثار باشکوه و بسیار نفیس عصر صفوی قرار گیرد، مینیاتورهایی است که کار هنرمند معروف عصر صفوی رضا عباسی است و همچنین گچبری‌های آخرین طبقه کاخ عالی قاپو که تالار آن «اتاق موسیقی» یا «اتاق صوت» نیز نامیده می‌شود. شاه عباس از ایوان عالی‌قاپو چوگان‌ها و نمایش‌ها را در میدان نقش جهان تماشا می‌کرده همچنین در عالی‌قاپو به امور مملکت می‌پرداخته و قانون‌های لازم را صادر می‌کرده. از دیگر کاربرد این کاخ می‌توان به پذیرایی از مهمانان ویژه شاه اشاره کرد.

کاخ عالی‌قاپو (آلاقاپو)
Palacio Aali Qapu, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 60.jpg
نامکاخ عالی‌قاپو (آلاقاپو)
کشورایران
استاناستان اصفهان
شهرستاناصفهان
اطلاعات اثر
نام‌های دیگرآلا قاپی
نام‌های قدیمیآل قاپی
کاربریموزه
دیرینگیدوره صفوی
دورهٔ ساخت اثردوره صفوی
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت۱۰۴
تاریخ ثبت ملی۱۵ دی ۱۳۱۰
کاخ عالی‌قاپو (آلاقاپو) بر ایران واقع شده‌است
کاخ عالی‌قاپو (آلاقاپو)
روی نقشه ایران
۳۲°۳۹′۲۶″شمالی ۵۱°۴۰′۳۶″شرقی / ۳۲٫۶۵۷۱۶°شمالی ۵۱٫۶۷۶۷۳°شرقی / 32.65716; 51.67673
نگاره ای از کاخ عالی‌قاپو توسط سانسون
نگاره‌ای از کاخ عالی‌قاپو که در سال ۱۲۸۶ خورشیدی توسط ارنست هولتسر، جهانگرد اروپایی، گرفته شده‌است
نمای خارجی عالی‌قاپو از شرق میدان نقش جهان (نزدیک به ورودی مسجد شیخ لطف‌الله)، در پیش‌زمینه حوض مرکزی میدان نقش جهان دیده می‌شود.

نامگذاریویرایش

آلاقاپو[نیازمند منبع] در زمان حکومت ترک‌زبانان ساخته شده، حکومتی که در آن نام سربازان یا قشون نیز ترکی بود مانند [قراقویونلو] که واژه‌ای ترکی (مرکب از: قره + قویون + لو) و به معنی صاحبان گوسفندهای سیاه است. این واژه بسته به لهجهٔ محلی گوینده، قره‌قویونلو یا قارا قویونلو هم تلفظ و نوشته می‌شود. نام صحیح این طایفه قره قویان لو (مرکب از:قره+قویان+لو) به معنی کسانی که کلاه سیاه بر سر می‌گذارند است. تاریخ‌دانان و مترجمان ناآشنا به زبان ترکی اشتباهاً قره‌قویونلو ترجمه کرده‌اند. در مقابل طایفهٔ سنی‌مذهب رقیب کلاه سفید بر سر می‌گذاشته‌اند که به [آق قوینلو] شناخته می‌شدند و این ترجمه اشتباه دربارهٔ آن‌ها هم صورت گرفته‌است. کلاه یا دستار سیاه در مذهب تشیع معنی و مفهوم خاصی دارد و در حال حاضر هم در ایران هنوز روحانیون سید دستار سیاه بر سر می‌گذارند. قزلباش ها هم به خاطر کلاه سرخی که بر سر می‌گذاشتند نامگذاری شده‌اند. در میان ترکمانان هم آق‌پاپاق به معنی کلاه سفید معروف است.مؤسس سلسله صفوی نیز اردبیلی بوده‌است. قاپو یا قاپی در زبان ترکی به معنی در، و آلا به معنی رنگارنگ می‌باشد. اسناد معتبری که در صحت نام آلاقاپو می‌توان به آن رجوع نمود کتاب خلسه اعتمادالسلطنه صفحه ۲۲۹ و همچنین سفرنامه خراسان ناصرالدین‌شاه صفحه ۹۸ و سفرنامه سوم فرنگ ناصرالدینشاه صفحه ۴۸ که با قطعیت نام آلاقاپو در آن ذکر شده‌است. از نمونه‌های دیگر استفاده از کلمه آلا می‌توان به ماهی قزل‌آلا اشاره کرد (قزل در ترکی به معنی قرمز که یک معنی دیگر آن طلا هم است و آلا یعنی رنگارنگ). نمونه دیگر کوه‌های آلاداغ در زنجان و خراسان شمالی به معنی کوه‌های رنگارنگ است.


تاریخچهویرایش

ساخت این بنا پس از انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان توسط شاه عباس اول، بین سالهای ۹۷۳ تا ۹۷۷ خورشیدی، بعنوان مقر و دولتخانه حکومتی سلاطین صفوی آغاز شد.

مراحل ساخت بناویرایش

 
نمای پشت کاخ عالی‌قاپو

این کاخ طی ۵ مرحله ساخته شد و در زمان جانشینان شاه عباس اول به خصوص شاه عباس دوم و شاه سلیمان بین ۷۰ تا ۱۰۰ سال ادامه و تکمیل یافت. حتی به دلیل وجود کتیبه‌ای به خط نستعلیق در زمان شاه سلطان حسین آخرین پادشاه صفوی، تزئینات طبقه سوم اضافه یا مرمت شده‌است.

در مرحلهٔ اول ساخت، بنا تنها به عنوان ورودی سایر بناها و مجموعه کاخهای سلطنتی می‌باشد. در مرحلهٔ دوم لزوم گسترش بنا و اضافه نمودن طبقات فوقانی به دلیل گسترش پایتخت و افزایش جمعیت شهری و با اهمیت جلوه دادن مقر حکومتی احساس گردید. بدین منظور طبقات سوم و چهارم و نیم طبقه پنجم اضافه گردیدند. در مرحلهٔ سوم ساختمان برجی شکل کاخ با اضافه نمودن آخرین طبقه (معروف به سالن موسیقی) تکمیل شد. درمرحله چهارم یک ایوان به سمت میدان نقش جهان جهت افزایش طول کاخ اضافه شد و در مرحلهٔ پنجم به ایوان با فضا ایجاد شده در مرحله قبل ۱۸ ستون اضافه شد بعلاوه ایجاد پله‌های شاهی و ساخت و تکمیل سیستم آبرسانی بنا جهت انتقال آب به طبقات به خصوص حوض مسی ایوان.

استادکاران و معماران بناویرایش

کتیبه یا سند مستندی مبنی بر عنوان نام معمار بنا در دست نیست ولی به احتمال زیاد معمار بنا یکی از استادان و معماران معروفی چون استاد علی اکبر اصفهانی یا استاد محمدرضا ابن استاد حسین بنای اصفهانی دو معمار مشهور مسجد جامع عباسی و مسجد شیخ لطف‌الله بوده‌است.

آستانه ورودیویرایش

کمپفر دربارهٔ آستانه کاخ عالی‌قاپو چنین گفته‌است:[۱]

کاخ عالی‌قاپو دارای آستانه‌ای است از جنس مرمر که در تکریم و اجلال پادشاه سهم عمده‌ای دارد و عابرینی که می‌خواهند بدون شرف‌یابی به خدمت شاه برسند در آنجا به زمین می‌افتند و آستانه را می‌بوسند بنابرین همه سعی می‌کنند کفششان به آستانه نخورد وگرنه نگهبان آنان کتک جانانه‌ای می‌زند.

طبقات ششگانهویرایش

 
تالار موسیقی

بنای عالی قاپو با ارتفاعی حدود ۴۸ متر تا کف بازار بلندترین کاخ چند طبقه تا چند دهه اخیر در شهر اصفهان بوده‌است. به دلیل اضافات و الحاقات معماری در هر سو نمایی متفاوت دارد به طوری که از جلو بنا از میدان نقش جهان ۲ طبقه از پشت ساختمان ۵ طبقه، از طرفین بنا ۳ طبقه و با احتساب طبقه همکف بعنوان اولین طبقه، در کل ۶ طبقه می‌باشد.

تزئیناتویرایش

تزئینات خارجی بوسیله آجر که در لچکها (قسمتهای هلالی در بالای هر ورودی) بوسیله کاشی هفت رنگ و تزئینات و خطوط اسلیمی می‌باشد و تزئینات داخلی بوسیله نقوش زیبای گل و بته و شکارگاه و حیوانت و پرندگان بر روی گچ (لایه چینی و کشته بری) یا مینیاتورهای تصویری ایرانی (به سبک نقاشی‌های رضا عباسی) و خارجی (بوسیله نقاشان اروپایی که در زمان شاه سلیمان در دربار صفوی حضور داشتند به سبک نقاشی اروپایی به سبک توسط نقاشان معروفی مانند آنژل ولوکار) می‌باشد.

پله‌هاویرایش

 
پنجره‌ای چوبی در یکی از پِله‌های مارپیچ کاخ عالی‌قاپو.
نقوش گل و بُته و تزئینات هنری بر روی دیواره‌ها و سقف گچی پلکان، جلوه‌ای زیبا به نگاره بخشیده‌است.

این کاخ در حال حاضر دارای سه دستگاه پله، شامل دو دستگاه پله مارپیچ به‌صورت قرینه در قسمت غربی ساختمان و یک دستگاه پله به‌صورت پلکانی (به‌صورت چند پله و اتاقهای بین راه به شکل زیگزاگی) معروف به پله‌های شاهی که به منظور تشریفات ساخته شده‌است.

نگارخانهویرایش

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. حسین سلطان زاده. فضاهای ورودی در معماری سنتی ایران.[کدام صفحه؟]