باز کردن منو اصلی

میدان نقش جهان

میدانی تاریخی در اصفهان که به عنوان میراث جهانی یونسکو ثبت شده است

میدان نقش جهان هم‌چنین معروف با نام تاریخی میدان شاه و پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران با نام رسمی میدان امام، میدان مرکزی شهر اصفهان است که در قلب مجموعه تاریخی نقش جهان قرار دارد.

میدان نقش جهان (شاه)
Naghshejahan3.jpg
اطلاعات اثر
مکانایران ایران
نوعفرهنگی
معیار ثبتi, v, vi
شمارهٔ ثبت۱۱۵
منطقهآسیا
تاریخچه
تاریخچهٔ ثبت۱۹۷۹ (طی نشست سوم)
اطلاعات ثبت ملی
شماره ثبت ملی۱۰۲
تاریخ ثبت ملی۱۵ دی ۱۳۱۰
دیرینگیصفویه
منطقهٔ بر پایهٔ دسته‌بندی یونسکو

بناهای تاریخی موجود در چهار طرف میدان نقش جهان شامل عالی‌قاپو، مسجد شاه (مسجد امام)، مسجد شیخ لطف‌الله و سردر قیصریه است. علاوه بر این بناها دویست حجره دو طبقه پیرامون میدان واقع شده‌است که عموماً جایگاه عرضهٔ صنایع دستی اصفهان می‌باشند.

میدان نقش جهان در تاریخ ۸ بهمن ۱۳۱۳ به شماره ۱۰۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و در اردیبهشت ۱۳۵۸ به شماره ۱۱۵ جزء نخستین آثار ایرانی بود که به‌عنوان میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت جهانی رسید.

وجه‌تسمیه و نام‌هاویرایش

 
میدان شاه (اثر والتر میتل‌هولتسر حوالی سال ۱۳۰۴)
 
«میدان نقش جهان»
 
تابلوی میدان نقش جهان.

این میدان پس از ساخت میدان شاه نام گرفت. این میدان در زمان ثبت با همین نام در فهرست میراث جهانی ثبت شد و در حال حاضر در این فهرست با نام میدان امام ثبت شده‌است.[۱][۲]

تا پیش از دوره صفویه، باغی به نام نقش جهان وجود داشته‌است. در زمان شاه عباس دوم به دلیل شلوغ شدن بیش از حد بازار اطراف و فروشندگان تصمیم بر آن شد که علاوه بر میدان عتیق (یا میدان کهنه) و میدان شاه، میدان دیگری ساخته شود. این میدان که محلش بسیار نزدیک به میدان شاه و پشت مسجد شیخ لطف‌الله بود، میدان نو نام گرفت. از آنجا که عمارت قدیمی در باغ نقش جهان هم‌زمان با ساخت این میدان، تخریب و مصالح آن در آنجا استفاده شد، میدان نو را میدان نقش جهان نیز می‌نامیدند.[۳]

در گذر زمان هر دو میدان کهنه و نو تخریب و ناپدید شدند ولی میدان شاه پابرجا ماند. در سال‌های اخیر میدان کهنه بازسازی شده‌است اما میدان نو که زیبایی و جذابیت آن دو میدان را نداشت، به دست فراموشی سپرده شد و تنها نام مستعار آن، نقش جهان، تبدیل به نام دیگر میدان شاه یا میدان امام خمینی شد.

بسیاری از سیاحان و جهانگردانی که در زمان‌های گذشته به توصیف شهر اصفهان پرداخته‌اند از شکوه و عظمت میدان نقش جهان سخن بسیار گفته‌اند و از بازدیدهای سفیران و نمایندگان خارجی و اتباع کشورهای دیگر در این میدان خاطراتی را شرح داده‌اند و بسیاری از مذاکرات تاریخی بین دولتمردان ایرانی و فرستادگان خارجی در میدان نقش جهان انجام می‌شد.[۴]

ویژگی‌ها و مشخصاتویرایش

 
نقاشی میدان نقش جهان اثر محمدحسین مصورالملکی

میدان نقش جهان، میدانی مستطیل شکل درازای ۵۶۰ متر و پهنای ۱۶۰ متر (طول ۴۴۰ قدم و عرض ۱۶۰ قدم[۵]) در مرکز شهر اصفهان است.[۶]

پیرامون میدان دویست حجره دو طبقه قرار دارد. افزون بر آن چهار بنای عالی‌قاپو، مسجد شاه، مسجد شیخ لطف‌الله و سردر قیصریه نیز در میانه چهار ضلع این مستطیل ساخته شده‌اند.[۷]

تاریخچهویرایش

 
نقاشی از یک معمار فرانسوی در دهه ۱۸۰۰ میلادی
 
عکس از یک جهانگرد فرانسوی در اواسط دوران قاجار
 
در پایان دوره قاجار، تمامی میدان نیاز به مرمت داشت

پیش از آن‌که شهر اصفهان به پایتختی ایران صفوی برگزیده شود در محل این میدان باغی گسترده و وسیع وجود داشته‌است به نام «نقش جهان». این باغ همچنین محل استقرار ساختمان‌های دولتی و کاخ فرمانروایان تیموری و آق‌قویونلوها بود. در آن زمان بخش میْدانی باغ، «در کوشک» نام داشت. این بخش در ضلع غربی میدان نقش جهان امروزی و در محل ساخت کاخ عالی قاپو قرار داشته‌است.[۸][۹]

در دوران سلجوقیان، دست کم بخشی از باغ نقش جهان به نام به میدان «کوشک» بوده‌است. دستگیری برکیارق از سوی برادرش محمود در این میدان رخ داده‌است.[۱۰] همچنین میدان کوشک، جایگاه اعدام محکومان به اعدام و برگزاری برخی از آیین‌های رسمی همچون جشن نوروز بوده‌است.[۱۱][۱۲]

از ابتدای سلطنت شاه عباس اول، سطح میدان در اندازه بسیار بزرگتر از میدان کوشک سابق تسطیح شده و بارها آیین چراغانی و آتش‌بازی در آن برپا شده‌است.[۱۱][۱۲] منابع گوناگون، بنای به شکل فعلی را در دوره سلطنت شاه عباس اول و به سال ۱۰۱۱ قمری دانسته‌اند.[۱۳][۱۴] استاد محمدرضا و استاد علی‌اکبر اصفهانی، نام دو تن از معمارانی است که میدان را طرح‌ریزی نموده و آن را به شکل فعلی بنا نهاده‌اند. نام این دو معمار بر سردر بناهای پیرامونی میدان به چشم می‌خورد.[۹]

در طرح این میدان، از میدان سابق عتیق در اصفهان الگو برداری شد. بر روی هم رفته این نوع طراحی میدان، که از آن با نام میدان ایرانی نام برده می‌شود و پیوندی از بازار، مرکز حکومتی و محل مذهبی (مسجد) است، پیش از میدان نقش جهان نیز در اصفهان در میدان کهنه یا همان عتیق که الگوی اصلی میدان نقش جهان و قدیمی‌ترین نمونه این نوع از میدان است، در یزد در میدان امیرچخماق، در قزوین در میدان شاه و در تبریز در میدان صاحب آباد دارای سابقه بوده‌است.[۱۵][۱۶]

فکر تاریخ کرد واهب و گفتشد در کعبه در صفاهان باز

با محاسبهٔ حروف ابجد مصراع دوم این شعر تاریخ اتمام ساخت (۱۰۴۶ قمری معادل ۱۰۱۵ شمسی و ۱۶۳۶ میلادی) به دست می‌آید. در طول دوران ساخت میدان و پس از آن در سراسر دوران صفویه، میدان زنده و فعال بوده، لیکن در دوران شاه سلیمان و شاه سلطان حسین، به تدریج از رسیدگی به میدان خودداری شده‌است. در ایام سلطنت شاه سلطان حسین، جوی‌های آب به تدریج راکد شده و آخرین درختان باقی‌مانده از درختانی که شاه عباس به دست خود کاشته بود، خشکیده‌اند.[۱۷]

در دوره قاجار، این میدان نیز مانند سایر بناهای تاریخی اصفهان مورد بی‌توجهی قرار گرفت. بخش‌هایی از میدان در طول دوران آشفتگی ایران از حمله اشرف افغان تا استقرار حکومت قاجاریه، تخریب گردید. بخش‌هایی نیز از جمله عمارت نقاره‌خانه در دوره قاجار از میان رفت.[۱۸] از زمان حکومت رضا شاه تا امروز، کار مرمت و بازسازی این ابنیه به‌طور مداوم ادامه دارد.[۱۹]

بناهای پیرامونیویرایش

 
نمای میدان نقش جهان و بناهای پیرامونی از سردر قیصریه

در پیرامون میدان، مشهورترین و عظیم‌ترین بناهای تاریخی اصفهان مانند مسجد جامع عباسی یا مسجد شاه (در ضلع جنوبیمسجد شیخ لطف‌الله (در ضلع شرقی)، عمارت عالی‌قاپو (در ضلع غربی) و سردر قیصریه (در ضلع شمالی) ساخته شده‌است. اطراف میدان را چهار بازار بزرگ احاطه کرده‌اند. عایدات چهار بازار اطراف میدان، در سال ۱۰۱۷ قمری وقف چهارده معصوم شده‌است.[۲۰] ولی قلی شاملو در کتاب قصص الخاقانی می‌نویسد که شاه عباس در سال ۱۰۱۴ بازار دور میدان نقش جهان اصفهان، کاروانسرای بزرگ آنجا، بنای قصیریه، و حمام شاهی را وقف سادات مدینه و به خصوص برای هزینه ازدواج دختران و پسران سید این شهر کرده‌است.[۲۱] همزیستی ابنیه تجاری با ساختمان‌های حکومتی و مذهبی و همچنین وجود قدیمی‌ترین دروازه بازی چوگان جهان در میانه میدان از جاذبه‌های معماری میدان است.[۲۲][۲۳]

مسجد شاهویرایش

 
ورودی مسجد جامع عباسی

این مسجد، مهم‌ترین مسجدی است که از دوره صفویان در ایران برجای مانده‌است.[۲۴] کار ساخت این مسجد در سال ۱۰۲۰ هجری قمری آغاز شده و تزئینات نهایی آن در زمان شاه سلیمان به سال ۱۰۴۷ ه‍.ق (معادل ۱۶۱۲ میلادی الی ۱۶۳۰ م.[۲۵]) پایان رسیده‌است. معمار این مسجد استاد علی اکبر اصفهانی و کتیبه سر در آن به خط علیرضا عباسی است. علاوه بر آن کتیبه‌های دیگری به خط عبدالباقی تبریزی و محمدرضا امامی در جای جای مسجد وجود دارد.[۲۶] ارتفاع گنبد این مسجد ۵۲ متر، ارتفاع مناره‌های اصلی ۴۸ متر و ارتفاع مناره‌های ورودی ۴۲ متر است.[۲۶][۲۷] از ویژگی‌های این مسجد کاشیکاری بسیار زیبا و هنرمندانه، رابطه معماری و بصری مسجد و مناره‌های چهارگانه آن با میدان، نابرابری محور میدان با قبله و تصحیح آن در دهلیزهای ورودی و بازتاب صدا در زیر گنبد مسجد است.[۲۶][۲۸] این مسجد در گذشته به نام‌های مسجد مهدی، مسجد جامع، مسجد سلطانی، مسجد شاهی، جامع کبیر عباسی و مسجد شاه معروف بوده و امروزه مسجد امام نامیده می‌شود.[۲۶][۲۹][۳۰]

سردر قیصریهویرایش

 
قیصریه در زمان ناصرالدین‌شاه سه طبقه بود.

سردر قیصریه بنایی است در ورودی اصلی بازار بزرگ اصفهان. این بنا در گذشتهٔ نه‌چندان دور دارای سه طبقه[۳۱] و اکنون دارای دو طبقه است. طبقهٔ سوم آن که تخریب شده، نقاره‌خانه را تشکیل می‌داده‌است که در آن با صدای موسیقی، اوقات روز را اعلام می‌کرده‌اند. این سردر به بازار بزرگ اصفهان باز می‌شود و در گذشته راه اصلی بازار اصفهان بوده‌است.[۳۲][۳۳] سردر قیصریه شامل چهار درِ فرعی، یک دروازهٔ اصلی و یک حوض بوده که حوض آن حدود دههٔ ۱۳۴۰ شمسی به باغچه تبدیل شد، ولی اکنون احیا شده‌است.[۳۱][۳۴] علت نامگذاری این بنا، شباهت آن به یکی از بناهای شهر قیصریه بوده‌است. بر بالای سردر، نقاشی‌هایی به قلم رضا عباسی به چشم می‌خورَد. ناقوس دیر هرمز و همچنین ساعت موجود در قلعه پرتغالی‌های جزیره هرمز (به قطر حدود ۸۰ سانتیمتر)، پس از فتح آن جزیره به اصفهان آورده شد و در بالای این سردر نصب شد.[۳۲][۳۵]

عالی قاپوویرایش

 
عالی‌قاپو در یک روز برفی

کاخ عالی‌قاپو در ضلع غربی میدان در ۶ طبقه و به زیربنای حدود ۱۸۰۰ مترمربع، احداث شده‌است. ارتفاع نهایی این کاخ از سطح میدان ۳۴ متر بوده و در هر طبقه تزئینات هنری خاص خود را دارد. از خصوصیات بارز این بنا وجود خاصیت واکنش صوت و صدا در محل ورودی، تالار پذیرایی بسیار زیبا، تالار اصلی موسیقی و ۵۳ اتاق به منظور استفاده جهت اتاق نشیمن، اتاق جلسه، دولت‌خانه و محل استقرار سفرا و میهمانان است. همچنین در پشت ساختمان

عالی قاپو نیز پلکان مارپیجی وحود دارد که در گذشته برای اذان گفتن از ن بالا می‌رفتند. سازه بنا برپایه دیوارهای باربر و تیرها و ستون‌های چوبی استوار است. اکنون بسیاری از معماران در حال مرمت سقف رنگی ان هستند.[۳۶][۳۷]

برخی کارشناسان نظیر آندره گدار و لطف‌الله هنرفر براساس نظر اسکندربیک منشی (که در کتاب عالم‌آرای عباسی منعکس شده) اعتقاد دارند که این بنا شالوده‌ای تیموری دارد و در مقابل کارشناسانی مانند اوژنیو گالدیری طرفدار نظریه جدیدالاحداث بودن کل بنا هستند. شاه‌عباس به منظور قداست بخشیدن به کاخ عالی‌قاپو، دری از درهای رواق مرقد علی را که با دری نو جایگزین شده بود، برای مدخل ورودی استفاده نمود.[۳۸] در زمان سلطنت شاه عباس، در این باغ محلی وجود داشته که بستخانه نامیده می‌شده و مقروضین و محکومین و مجرمین، تا زمانی که می‌توانستند با هزینه شخصی در آن مکان بمانند از مجازات مصون بودند.[۳۹]

مسجد شیخ لطف‌اللهویرایش

 
داخل گنبد شیخ لطف‌الله

مسجد شیخ لطف‌الله یکی از بناهای پیرامونی میدان است که به عنوان مسجد اختصاصی شاه عباس بکار می‌رفته[۴۰] این مسجد به دستور شاه عباس ساخته شده‌است و تامارا سون (به انگلیسی: Tamara sonn) آن را به عنوان یکی از زیباترین بناهای مذهبی دنیا عنوان می‌کند.[۴۱] این بنا در سمت مشرق میدان قرار دارد. این مسجد در دوره قاجار به شدت تخریب شد و در زمان رضا شاه بازسازی گردید.[۴۲] کاشیکاری فعلی پوشش بیرونی آن مربوط به سال ۱۳۱۵ شمسی است. گنبد این بنا ۳۲ متر ارتفاع داشته و ساخت آن ۱۷ سال به طول انجامیده‌است.[۴۳] تفاوت این بنا با سایر مساجد دوره صفوی این است که مسجد شیخ لطف‌الله دارای صحن نیست و مناره نیز ندارد.[۴۴] سردر مسجد به قلم ثلث علیرضا عباسی خوشنویس معروف صفوی مزین است.[۴۵]

ابنیه تخریب شدهویرایش

غیر از ابنیه‌ای که اکنون موجودند، یادبودهای دیگری نیز در میدان نقش جهان وجود داشته که به تدریج کاربرد خود را از دست داده و از میان رفته‌اند. سرستون‌های مرمرین که احتمالاً از تخت جمشید شیراز به اصفهان آمده بودند (امروزه یکی به چهلستون منتقل شده و دیگری در موزه ایران باستان تهران قرار دارد)، ۱۱۰ عراده توپ اسپانیایی (غنیمت فتح جزیره هرمز به وسیله امام قلی خانمیله قپق به ارتفاع چهل متر در مرکز میدان (که امروزه به کلی از میان رفته‌است) و نیز بنایی که ساعتی اروپایی در آن نصب شده بوده از آن‌جمله‌اند.[۷] همچنین در مجاورت مسجد شیخ لطف‌الله، مدرسه‌ای به نام مدرسه خواجه‌ملک (بعدها مدرسه شیخ لطف‌الله) وجود داشته که در زمان قاجاریه از میان رفته‌است.[۴۶]

کارکرد گذشتهویرایش

این میدان در سدهٔ یازدهم هجری قمری (سدهٔ هفدهم میلادی) یکی از بزرگ‌ترین میدان‌های جهان بوده‌است. شوالیه ژان شاردن فرانسوی میدان نقش جهان را زیباترین میدان دنیا دانسته‌است. در دوره شاه عباس بزرگ و جانشینان او، این میدان در روزهایی که جشن‌های سلطنتی برپا بود، محل بازی چوگان، رژهٔ ارتش، چراغانی، و نمایش‌های گوناگون بوده و در سایر روزها محل گردش و خرید مردم بوده‌است.

دو دروازه سنگی چوگان از آن دوره هنوز در میدان باقی است که از انجام ورزش چوگان در آن دوره حکایت می‌کند و قدیمی‌ترین دروازه چوگان دنیاست. طرح این میدان تا جایی در نحوه اجرای بازی چوگان تأثیر داشته‌است که زمین‌های ورزشی هارلینگام و سایر زمین‌های چوگان معروف، کم و بیش از روی این میدان ساخته شده‌اند. این میدان همچنین محل برگزاری جمعه بازارهای عظیم بوده‌است. یکی از اولین مراسم رسمی که در این میدان برگزار شده‌است، بازگشت پیروزمندانه امام قلی خان از فتح جزیره هرمز به پایتخت (اصفهان) بوده‌است. شاردن نقل می‌کند که در مواقع جشن، تا پنجاه هزار چراغ در میدان روشن می‌شده‌است. شرح مفصل این میدان را جهانگردان نامدار اروپایی مانند شوالیه شاردن، ژان باتیست تاورنیه، پیترو دلاواله، سانسون، انگلبرت کمپفر و دیگران که از روزگار صفوی به بعد از اصفهان دیدن کرده‌اند، به‌دست داده‌اند و همه آنان زیبایی میدان را ستوده‌اند.[۷][۲۳][۴۷][۴۸]

کارکرد امروزینویرایش

 
آمدوشد با درشکه در محوطه میدان

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، این میدان محل برگزاری نماز جمعه[۴۹] و اجتماعات سیاسی نیز می‌باشد.[۵۰] چمنهای این میدان همچنین تبدیل به فضایی برای نشستن خانواده‌ها در جوار اجاق گاز پیک‌نیکی شده که منظره خوشایندی برای گردشگران نیست.[۵۱] تصویر بخشی از این میدان، بر پشت اسکناس‌های بیست‌هزار ریالی درج شده‌است.[۵۲]

در این سال‌ها، بین شهرداری اصفهان و یونسکو دربارهٔ مخدوش شدن نمای میدان به‌دلیل وجود برج جهان‌نما در نزدیکی میدان، گفت‌وگوهای زیادی صورت گرفته‌است.

صنایع دستیویرایش

 
عرضه صنایع دستی

حجره‌های دور تا دور میدان از گذشته‌های دور به فروش صنایع دستی اشتغال دارند.[۵۳] اگرچه در سال‌های اخیر ورود صنایع دستی چینی و پاکستانی موجب کاهش رونق فروش صنایع دستی اصیل ایرانی شده بود، ولی با موانع قانونی به تدریج فروش صنایع دستی خارجی در این حجره‌ها محدودتر شده‌است.[۵۱][۵۴] در حال حاضر خطر تغییر کاربری این فروشگاه‌ها از صنایع دستی به اسباب بازی و خوراکی، هویت میدان را تهدید می‌نماید.[۵۵] به همین لحاظ مقرر گردیده تا در سال ۱۳۸۹، پرونده ثبت ملی و جهانی صنایع دستی میدان شاه تشکیل گردد.[۵۶] گاه خود میدان نقش‌جهان نیز دستمایه هنر هنرمندان قرار گرفته‌است.[۵۷]

ثبت جهانی و ماجرای برج جهان‌نماویرایش

 
برج جهان‌نما پس از تعدیل ارتفاع

میدان نقش‌جهان در تاریخ ۸ بهمن ۱۳۱۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌است. همچنین این میدان در اردیبهشت ۱۳۵۸ و جزء نخستین آثار ایرانی میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت جهانی رسیده‌است.[۵۸] طرح موضوع منظر فرهنگی در اجلاس یونسکو برای آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی، و پس از آن ساخت برج جهان‌نما به ارتفاع ۵۰ متر (در ۱۴ طبقه) در فاصله ۷۰۰ متری میدان نقش جهان (و در منظر تاریخی و فرهنگی میدان) در سال ۱۳۷۵ موجب شد تا موضوع قرارگرفتن میدان در فهرست «میراث درخطر» یونسکو برای اولین بار در سال ۱۳۸۰ طرح گردد.[۵۹][۶۰] سهامدار اصلی این برج شهرداری اصفهان بود[۶۱] و شورای شهر اصفهان در حمایت از شهرداری، دخالت یونسکو را محکوم می‌کرد.[۶۲]

با اصرار شهرداری بر ادامه کار، یونسکو در سال ۲۰۰۲ بازرسانی را برای بازدید از محل به اصفهان فرستاد. بازرسان یونسکو اعلام کردند «میدان نقش جهان را نمی‌توان منفرد و مجزا از اطراف آن دید.» این کارشناسان افزودند «خط آسمانی و منظر تاریخی و فرهنگی میدان نقش جهان مخدوش شده و دولت ایران موظف است نسبت به تعدیل برج جهان‌نما اقدام نماید.» بر همین اساس سازمان یونسکو تا فوریه ۲۰۰۴ به ایران مهلت داد تا نسبت به تعدیل ۴ طبقه از برج اقدام نماید.[۵۹]

درگیری میان شورای شهر و شهرداری اصفهان از یک طرف و سازمان میراث فرهنگی و استانداری اصفهان به دادگاه انقلاب نیز کشیده شد[۶۳] و حتی سید محمد خاتمی رئیس‌جمهور وقت نیز مجبور به دخالت گردید.[۶۴] سرانجام با پرداخت بخشی از خسارات شهرداری توسط سازمان میراث فرهنگی،[۶۵] برج جهان‌نما در تاریخ ۸ بهمن سال ۱۳۸۴ تعدیل گردید و دوطبقه بالایی آن تخریب شد تا به منظر فرهنگی میدان آسیبی وارد نشود.[۵۹]

نمای کلی

نگارخانهویرایش

 
تصویر میدان نقش جهان پشت اسکناس بیست هزار ریالی

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. مدخل در سایت یونسکو
  2. «CONVENTION CONCERNING THE PROTECTION OF THE WORLD CULTURAL AND NATURAL HERITAGE». یونسکو. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  3. سفرنامه شاردن
  4. «میدان نقش جهان، تیشینه».
  5. فاطمه دهقان نژاد (۱۳۸۶)، «اصفهان عصر صفویه»، بافت قدیم نصف جهان، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، ص. ۶۳
  6. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ ژوئیه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۲ دسامبر ۲۰۱۴.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ سفرنامه شاردن، به نقل از مجله خواندنیها. ۱ آبان ۱۳۵۰ صفحهٔ ۳۶
  8. «درب کوشک». پرتال شهر اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۷ آبان ۱۳۸۸.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ لطف‌الله هنرفر (۲۴ مهر ۱۳۵۰)، «میدان نقش جهان اصفهان»، خواندنیها، ۲۲ (۹)، ص. ۲۲
  10. محمدبن علی راوندی (۱۳۳۳تاریخ راحت الصدور و آیه السرور در تاریخ آل سلجوق، تهران: چاپ محمد اقبال، ص. ۱۴۲
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ زندگانی شاه عباس اول. نصراله فلسفی. جلد دوم. به نقل از مجله خواندنیها. ۲۴ مهر ۱۳۵۰
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ تاریخ عالم آرای عباسی صفحات ۳۰ و ۳۱ به نقل از مجله خواندنیها. ۲۴ مهر ۱۳۵۰
  13. نسخه خطی قصص الخاقانی. کتابخانه مرکزی دانشگاه اصفهان به نقل از مجله خواندنیها. ۲۴ مهر ۱۳۵۰
  14. نسخه خطی وقایع السنین و الاعوام. کتابخانه مجلس شورای اسلامی (ملی) به نقل از مجله خواندنیها. ۲۴ مهر ۱۳۵۰
  15. شهابی نژاد، علی؛ قلعه نوئی، محمود؛ امامی، سید محمد (بهار و تابستان ۱۳۹۳). شکل‌گیری و دگرگونی تاریخی میدان نقش جهان اصفهان. دانش مرمت و میراث فرهنگی، شماره 3.
  16. آقابزرگ، نرگس؛ متدین، حشمت اله ؛ (تابستان ۱۳۹۴). خاستگاه نظری میدان نقش جهان. باغ نظر، شماره 33.
  17. سفرنامه‌های انگلبرت کمپفر(۱۰۹۶ هجری)، جملی کارری (۱۱۰۵ هجری) و کرنلیوس لوبرون (۱۱۱۵) به نقل از مجله خواندنیها. شماره‌های ۴ آبان ۱۳۵۰ و ۸ آبان ۱۳۵۰
  18. مسعود میرزا ظل السلطان (۱۳۶۲)، «باب چهارم٫ سفر اصفهان»، تاریخ سرگذشت مسعودی، به کوشش اسماعیل میرزا معتمدالدوله.، تهران: انتشارات بابک، ص. ۱۹۴ تا ۲۶۸
  19. «بخشی از میدان نقش جهان در خطر فروریختن است». سایت جامع گردشگری. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ اکتبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۷ آبان ۱۳۸۸.
  20. عالم آرای عباسی. جلد دوم. صفحه ۷۶۰ به نقل از مجله خواندنیها. ۲۴ مهر ۱۳۵۰
  21. جعفریان، رسول (۲ شهریور ۱۳۹۳). «شاه عباس میدان نقش جهان را وقف کجا کرد؟». خبرآنلاین. دریافت‌شده در {{جا:تاریخ}}. تاریخ وارد شده در |بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  22. Daryoush Gharedaghi and Fikrat Husaynov (۲۰۰۹«Revival Necessity on Historical Textures of Iran Cities»، Journal of Engineering and Applied Sciences، ۱۰ (۳۹۲۳)، ص. ۲۵۱–۲۵۷
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ Horace A. Laffaye (۱۹۳۵)، «Folk Games»، The Evolution of Polo، North Carolina: Library Of Congress Cataloguing In Publication Data، ص. ۷، شابک ۹۷۸-۰-۷۸۶۴-۳۸۱۴-۳
  24. رسول جعفریان (۱۳۸۶)، «روزگار شاه عباس اول»، صفویه از ظهور تا زوال، تهران: کانون اندیشه جوان، ص. ۲۲۶ و ۲۲۷، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۷۸۸-۳۴-۷
  25. Ruthven, Malise (October 2005). Historical Atlas of Islam chapter=Central Asia to 1700 (به English). Harvard University Press. p. 94. ISBN 0-674-01385-9. Unknown parameter |coauthors= ignored (|author= suggested) (help)
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ ۲۶٫۲ ۲۶٫۳ «مسجد شاه». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ نوامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  27. «توضیحاتی دیگر در مورد خصوصیات مسجد شاه اصفهان». سایت آفتاب. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  28. «مسجد شاه اصفهان». دانشگاه علمی کاربردی آران و بیدگل. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ اوت ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  29. کلود انه (۱۳۶۸)، «از تهران به اصفهان»، اوراق ایرانی (سفرنامه)، ترجمهٔ ایرج پروشانی، تهران: معین، ص. ۱۸۸
  30. رسول جعفریان (۱۳۸۶)، «روزگار شاه عباس اول»، صفویه از ظهور تا زوال، تهران: کانون اندیشه جوان، ص. ۲۲۶، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۷۸۸-۳۴-۷
  31. ۳۱٫۰ ۳۱٫۱ ورطانس یوزوکچیان (۱۳۷۸)، «دروازهٔ قیصریه یا بازار قیصری»، وصف بناهای مشهور اصفهان، ترجمهٔ لئون میناسیان (ویراست ترجمه از چاپ ۱۸۵۴ استانبول)، اصفهان: انتشارات غزل، ص. ص ۳۴ و ۳۵، شابک ۹۶۴-۶۷۳۳-۰۵-۰
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ «سردر قیصریه». درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۰.
  33. «اصفهان بربادرفته». انجمن صنفی مهندسین معمار اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۰.
  34. «حوض مقابل سردر بازار قیصریه احیا می‌شود». جام جم آنلاین. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۰.
  35. «تفسیری بر تصویر برج قوس در سردر قیصریه». روزنامهٔ نصف جهان. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۰.
  36. «کاخ عالی قاپو، نماد هنر بی بدیل هنرمندان اصفهانی». خبرگزاری ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  37. Mehrdad Hejazi (نوامبر ۲۰۰۶)، «Structural Analysis of the Wooden Structure of the Historical Building of Ali Qapu»، American Society Of Civil Engineers، ۱۳۲ (۱۱)، ص. ۱۸۰۱–۱۸۰۵ بیش از یک پارامتر |نشریه= و |ژورنال= داده‌شده است (کمک)
  38. رسول جعفریان (۱۳۸۶)، «روزگار شاه عباس اول»، صفویه از ظهور تا زوال، تهران: کانون اندیشه جوان، ص. ۲۳۰، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۷۸۸-۳۴-۷
  39. آدام اولئاریوس (۱۳۶۳)، «کلیاتی دربارهٔ کشور شاهنشاهی ایران»، سفرنامه اولئاریوس، ترجمهٔ احمد بهپور، به کوشش ابرهارد مایسنر.، تهران: ابتکار، ص. ۲۴۰
  40. Joanne Richter (۲۰۰۵)، «Islam»، Iran: The Culture، NY: Carbtree Publishing Company، ص. ۶، شابک Isbn ۹۷۸–۰–۷۷۸۷–۹۳۱۷–۵ مقدار |شابک= را بررسی کنید: invalid character (کمک)
  41. Sonn, Tamara (2009). Islam: A brief history (به English). Wiley and sons. p. 97. ISBN 978-1-4051-8093-1.
  42. «شیخ لطف‌الله، مسجد». دانشنامه تاریخ معماری ایرانشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۹.
  43. «اوج هنر معماری اسلامی». سازمان تبلیغات اسلامی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  44. «کوتاه دربارهٔ مسجد شیخ لطف‌الله». انجمن مهندسین ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  45. «آشنایی با مسجد شیخ لطف‌الله - اصفهان». همشهری آنلاین. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  46. رسول جعفریان (۱۳۸۶)، «روزگار شاه عباس اول»، صفویه از ظهور تا زوال، تهران: کانون اندیشه جوان، ص. ۲۲۷، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۷۸۸-۳۴-۷
  47. لطف‌الله هنرفر (۱۱ آبان ۱۳۵۰)، «یادها و یادبودهای یک میدان تاریخی»، خواندنیها، ۳۲ (۱۴)، ص. ۴۰ و ۴۱
  48. فرد ریچاردز (۱۳۷۹)، «مناظر و آهنگ‌های اصفهان»، سفرنامه فرد ریچاردز، ترجمهٔ مهین‌دخت صبا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ص. ۱۳، شابک ۹۶۴-۴۴۵-۲۳۹-۹
  49. «موسسان مصلای اصفهان عامل تأخیر در ساخت آن هستند». فارس نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  50. «حواشی سفر انتخاباتی احمدی‌نژاد به اصفهان». شمال نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  51. ۵۱٫۰ ۵۱٫۱ «میدان نقش جهان به پارکی با صنایع دستی چینی تبدیل شده‌است». خبرگزاری میراث فرهنگی. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ ژوئیه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  52. «۲۰۰۰۰ ریال». بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  53. «میدان نقش جهان». سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  54. «۸۰ درصد صنایع دستی خارجی از میدان شاه جمع‌آوری شد». تارنمای رسمی استانداری اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ اوت ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  55. «خلا قانونی مانع نظارت سازمان میراث فرهنگی بر صنایع‌دستی میدان نقش جهان است». خبرگزاری میراث فرهنگی. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ ژوئیه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۰.
  56. «تشکیل پرونده ثبت ملی و جهانی صنایع دستی میدان شاه». جهان نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  57. «بافت فرش چوگان در نقش جهان اصفهان». پایگاه اطلاع‌رسانی ترنج. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ ژانویه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  58. وبگاه میراث جهانی یونسکو
  59. ۵۹٫۰ ۵۹٫۱ ۵۹٫۲ «جهان‌نمایی که کوتاه آمد». خبرگزاری میراث فرهنگی. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ ژوئن ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  60. Mehrdad Hejazi (۲۰۰۸)، «The Risks to Cultural Heritage in Western and Central Asia»، Journal of Asian Architecture and Building Engineering، ۷ (۲)
  61. «دادگاه انقلاب اصفهان و برج جهان نما». جامعه معماران ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۰.
  62. «پا را از گلیم قانون فراتر نبرید». روزنامه ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ ژوئن ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲ اوت ۲۰۱۰.
  63. «دادگاه انقلاب اصفهان و برج جهان نما». جامعه معماران ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲ اوت ۲۰۱۰.
  64. «رئیس‌جمهور: تکلیف برج جهان نما هرچه سریعتر روشن شود». جامعه معماران ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲ اوت ۲۰۱۰.
  65. «بازدید هیئت یونسکو از برج جهان نما». خبرگزاری تابناک. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۰.

منابعویرایش

  • دکتر لطف‌الله هنر فر آشنایی با شهر تاریخی اصفهان و گنجینه آثار تاریخی اصفهان انتشارات ثقفی ۱۳۴۴

پیوند به بیرونویرایش