قمصر
کشور ایران
استانبخش قمصر شهرستان کاشان
شهرستانکاشان
بخشقمصر
سال شهرشدن۱۳۳۶
مردم
جغرافیای طبیعی
ارتفاع۱۸۰۰–۱۹۰۰ متر (ناهموار و متغیر)
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه۱۳–۱۴
میانگین بارش سالانه۱۷۰–۱۹۰ (متغیر)
روزهای یخبندان سالانه۱۱۵
اطلاعات شهری
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۳۱
وبگاهوب‌گاه قمصر

موقعیت جغرافیاییویرایش

قمصر شهری است از توابع شهرستان کاشان در جنوب شهرستان کاشان و به صورت دره‌ای با ابعاد تقریبی ۹ و ۵ کیلومتر است. شهرت قمصر به اعتبار گلاب و کیفیت گل محمدی آن است. به علت آب‌وهوا و خاک مناسب (لوم: مخلوطی از شن و رس)، گل محمدی آن مرغوبیت بسیاری دارد.[۱] در سال‌های ۱۳۵۴–۱۳۵۲ کارشناسان بلغاری با بررسی گل سرخ محمدی قمصر دریافتند که در سنجش با نمونه‌های همگون در دیگر نقاط کشور از کیفیت بسیار بهتری برخوردار است. از همین رو، برخی صنایع پیشرفتهٔ عطرسازی جهان به کاربرد اسانس عطر گل محمدی قمصر روی آورده‌اند.[۲]

تاریخچه و آثار تاریخیویرایش

نام قمصر به صور «قُمسر» و «کُمسر» نیز ضبط شده‌است. جزء «قُم» در قمصر با واژهٔ کوم، به معنای قنات، شاید بی‌ارتباط نباشد.[۳] کشف چند مسکوک در پای کوه‌های اشک در شمال شرقی قمصر، که قدمت آن‌ها حتی به زمان هخامنشیان می‌رسد، این فرض را تقویت می‌کند که احتمالاً تاریخچهٔ آن به قبل از اسلام می‌رسد، هرچند در این باره با قطعیت نمی‌توان سخن گفت.[۴] قمی، از مورخان محلی قرن چهارم، در ذکر قرا و مزارع کاشان، از قمصر نام نبرده، در حالی که نام روستاهای نزدیک به قمصر، یعنی قزاآن و قهرود و جوشقان (با ضبط خونجان)، را ذکر کرده‌است.[۵] به نوشتهٔ راوندی، در حملهٔ ملک سلجوقی بن محمد بن ملکشاه سلجوقی به ناحیهٔ کاشان در ۵۳۲ ق، قمصر ویران شد.[۶] در سال۷۰۰ ق، کاشانی در توصیف صنعت کاشی دربارهٔ سنگی معروف به سنگ قمصری و سنگ لاجورد معروف به سلیمانی، که معدن آن در قریهٔ قمصر بوده، مطالبی آورده‌است. در قرن هشتم، حمدالله مستوفی قمصر را دهی در ولایت کاشان خوانده که در آن حشیش (گیاه) نادر بوده و کوه‌های قمصراز منابع تأمین آب کاشان بوده‌است.[۷] در شمال قمصر سدی تاریخی قرار دارد که برخی بانی آن را سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه دانسته‌اند[۸] و برخی زمان آن را به دورهٔ سلطان جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی (۴۸۵–۴۶۵ ق) نسبت داده‌اند.[۹] شواهد حاکی است که سد مربوط به ملکشاه سلجوقی به مرور زمان تخریب شده و مجدداً در دورهٔ صفویه (شاه عباس اول) سد فعلی بر روی شالودهٔ سد باقی‌مانده از سد دوره سلجوقی احداث شده‌است. این سد در پی سیل سال ۱۳۳۵ از کار افتاده است. در زمان شاه عباس دوم صفوی (حک: ۱۰۵۲–۱۰۷۷)، ملا محسن فیض کاشانی در قمصر سکونت داشت و شاه گاه به دیدار او می‌رفت. بسیاری از بناهای شاهانه و حوض و استخر و عمارت مخصوصی در باغ و خانهٔ ملا محمدمحسن فیض کاشانی در قمصر به دستور شاه عباس دوم ساخته شده‌است.[۱۰] کاروانسرای شاه عباسی یا کاروانسرای گبرآباد در ۵ کیلومتری قمصر از دیگر آثار تاریخی آن است. از دیگر آثار تاریخی قمصر بقعهٔ امامزاده شاهسواران است که بر فراز بلندترین قلهٔ کوهسار میان قمصر و قهرود قرار دارد. این بقعه دارای دو در چوبی به تاریخ ۸۸۷ و ۹۰۲ ق است. در لوحهٔ مرمرین ستونی در داخل بقعه تاریخ ۹۰۱ و بر در ورودی کنده‌کاری‌شدهٔ بقعه تاریخ ۹۹۵ دیده می‌شود.[۹] در دورهٔ قاجار، قمصر از قرای معتبر و بهترین ییلاق کاشان و دارای باغ‌های فراوان و آب‌های گوارا و گلاب معروف بود.[۹]

یکی از آثار تاریخی قمصر گورستان تاریخی فیض در محله بالا(سررود)است{این گورستان در نزدیکی خانه ملامحسن فیض قرارداشته که امروزه در کنار آن مسجد حضرت ابوالفضل(س)قرار دارد.گورستان بوسیله کوچه ای که در دهه های اخیر ایجاد شده ،از گورستان اصلی محله جدا شده است.قدیمی ترین سنگ قبر موجود در گورستان مربوط به سکینه (به احتمال بسیار دختر علم الهدی و نوه ملامحسن فیض) می باشد (زیرا پس از نام سکینه یک واژه ناخوانا آمده و پس از آن نام علم الهدی آمده است).تاریخ حک شده روی این سنگ عبارت است از:فی السادس و العشرین عن شهر جمادی الاولی من...سبع و خمسین و مائه الف من هجره سیدالرسل برابر با شانزدهم ماه جمادی الاول هزار و صد و پنجاه و هفت از هجرت(285 سال پیش).در این گورستان سنگ قبری وجود دارد که بر روی آن هیچ نوشته وجود ندارد و تنها یک نقش می باشد.از گورستان تاریخی فیض امروزه حدود 500 متر باقی مانده است که حدود آن بوسیله دیواری آجری به ارتفاع حدود 70 سانتیمتر مشخص شده است.این گورستان که برگی از شناسنامه تاریخی شهر قمصر است،بدون هیچ لوحه و تابلویی؛تقریبا به حال خود رها شده است}.[۱۱]

علم الهدی محمد بن محسن فیض کاشانی مشهور به علم الهدی (۱۰۲۹ ـ ۱۱۱۵ ق) فرزند فیض كه از دوران كودكی تا پایان عمر نزد پدر حضور داشته و در تألیف و تصنیف كتاب و رساله‌ها با او همكاری می‌كرده است. علم الهدی از پدر چندین اجازه مختصر و طولانی دریافت نموده و خود او دارای آثار علمی فراوان می‌باشد.[۱۲]

آب و هواویرایش

آب و هوای قمصر به علت ارتفاع نسبتاً بالا از سطح دریا (از ۱۷۰۰ تا ۲۰۰۰ متر) و محصور بودن در بین چندین کوه و وجود باغ‌ها و درختان نسبتاً معتدل است. آمار طولانی‌ مدت از بارندگی آن در اختیار نیست، اما آمار ایستگاه‌های محلی حکایت از این دارد که میانگین بارندگی آن حدود ۱۹۰ میلی‌متر است. بیشینهٔ دما در تابستان به ۳۵ درجه می‌رسد و کمینهٔ دمای ثبت‌شده در زمستان حدود ۱۹- است.[۱۳]

زبان و لهجهویرایش

زبان ساکنان قمصر اساساً فارسی است. البته در بیان مطالب و نحوه تلفظ لغات و به کاربردن صدای حروف (کسر و فتح و ضم) تفاوت‌هایی دیده می‌شود که این خود متأثر حضور مردم کاشان در این منطقه است. از دیدگاه زبان‌شناسی علمی نیز زبان ساکنان قمصر فارسی می باشد، و گویش و لهجه این منطقه بسیار با لهجه کاشانی اصیل متفاوت است از حیث زبان‌شناسی تاریخی، زبان و گویش ساکنان برخی از روستاهای بخش قمصر نظیر قهرود کاملاً با زبان فارسی امروزی متفاوت است و به‌طور کلی به علت در حاشیه ماندن این روستا از تحولات تاریخی و دگرگونی‌های فرهنگی و روحیه مقاومت و پایداری در برابر تجدد زبان کنونی ساکنان این روستا زبان پهلوی ساسانی است و به‌طور کامل رواج دارد. در محاورهٔ معمول ساکنان قمصر، الفاظ و لغات خاص و غیر مرسوم و نامأنوس زیادی به کار می‌رود که تعداد آن‌ها اندک نیست و این نیازمند بررسی بیشتر است.[۲]

محصولاتویرایش

قمصر علاوه بر گلاب و عرقیات گیاهی محصولات دیگری هم دارد از جمله عصاره یا عطر گل محمدی که به کشورهای اروپایی صادر می‌شود، آلوچه یا گوجه‌سبز خشک شده، جوزقند (الگ یا نوعی هلوی پوست‌کندهٔ خشک‌شده و پرشده با پودر بادام و هل و شکر و آرد نخودچی)، صابون محلی، قالی دست‌بافت (این سه مورد اخیر در سال‌های اخیر تقریباً از رونق افتاده‌اند) که البته در چند سال گذشته و از سال 1398 شمسی جوزقند قمصر جز میراث ناملموس ثبت گردیده است.[۱] گلاب قمصر شهرت جهانی دارد و هر سال خانهٔ کعبه با آن شسته می‌شود.[۱۴]

دینویرایش

دین اکثر مردم این شهر مسلمان و مذهب آن‌ها شیعه‌است.

وقایع طبیعیویرایش

از وقایع این شهر می‌توان زلزلهٔ مهیب سال ۱۲۶۰ و سیل سال‌های ۱۳۳۵ و ۱۳۸۶ را نام برد.

تاریخچهٔ گل و گلابویرایش

برای انواع گل رز (Rose) در فارسی نام‌هایی مانند سرخ‌گل و گل محمدی یا گل چای ذکر شده‌است. البته این نام بیانگر تنوع گسترده گونه‌های آن نیست زیرا تاکنون بیش از ۲۰۰۰۰ گونه گل رز شناخته شده‌است. این گل گذشته از آن که سر دسته تیره مهمی از گیاهان است از نظر ساختمان، رنگ و عطر گل‌هایش کامل‌ترین نوع گل است و تاکنون هیچ‌یک از جنس‌ها و نژادهای متنوع گیاهان در تنوع و تکامل به پای این گل نرسیده‌است. نژاد گل سرخ به ۷ دسته تقسیم شده‌است:

سرخ گل فرانسه نسترن گل چای سرخ گل با گل‌های متعدد سرخ گل مینیاتور سرخ گل بنگال سرخ گل ایران در بین گونه‌های متنوع رزها و سرخ‌گل‌ها، سرخ گل ایران یا گل محمدی، که از خانوادهٔ Rosaceus است و در منابع مختلف و در کشورهای غربی و انگلیسی زبان به Domask Rose معروف است، منحصر به ایران است و طبق نظر اکثر کارشناسان زیست گیاهی گونهٔ مذکور از ابتدا در ایران پرورش یافته و از این کشور به دیگر نقاط جهان پخش شده‌است.

گل محمدی یا طلای معطر از نظر ویژگی‌های فیزیکی و شکل ظاهری دارای خصوصیات زیر است:

گل نیمه پر پر، صورتی رنگ و بسیار خوشبو، برگ‌گل‌ها به شکل تخم مرغی، دارای ۵ تا ۷ برگچه و یک دم برگ، شکل گیاه آن بوته‌ای پر پشت با بلندای نزدیک به ۱٫۵ متر، دارای خارهای ریز بیشمار روی ساقه‌ها به ویژه در ساقه‌های جوان آن.

در نشستی در ۱۳۷۴/۹/۲۲، که با حضور ریاست انجمن باغبانی ایران و شماری از استادان دانشگاه‌های ایران برگزار شد، گل سرخ محمدی با ویژگی‌های مذکور به عنوان گل ملی کشور تأیید و برگزیده شد.[۲]

جاذبه‌های گردشگریویرایش

موزه گلاب قمصر که در خانه ذاکری‌ها واقع است با همت آقای محسن غفاری مقدم بصورت خصوصی و تاریخ یک هزار ساله گلابگیری و ادوات آن را نشان می‌دهد از جاهای دیدنی قمصر کاشان است. از دیگر مکان‌های دیدنی سرای خاتون قمصر، خانه حاج مانده علی و احسانی‌ها، باغ پرندگان، مسجد جامع، مساجد قدیمی سطح شهر، بقع امامزادگان میرسلیمان و پیرداود، سد قدیمی قمصر و… نام برد.

پانویسویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ محسن کافی و یحیی ریاضی، پرورش گل محمدی و تولید گلاب، تهران، پرچین، 1380
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ هادی اکبری، قمصر (گذشته، حال، آینده)، قم، 1381
  3. زهرا ریاضی (پروانه)، دانستنی‌های تاریخی کاشان و مناطق اکو توریسم، کاشان، 1386
  4. پرویز کردوانی و امیرحسین غفاری، بررسی صنعت گلابگیری و اهمیت آن در بخش قمصر کاشان»، پژوهشهای جغرافیایی، شماره 47، سال 366، بهار 1383
  5. حسن بن محمد بن حسن قمی، تاریخ قم، ترجمهٔ حسن‌بن عبدالمطلب قمی، چاپ سیدجلال الدین طهرانی، تهران، 1361
  6. ابوالرضا حسنی راوندی قاشانی، دیوان، چاپ سیدجلال‌الدین الارموی مشهور به محدث، مطبعه المجلس 1334
  7. حمدالله مستوفی، نزهه القلوب
  8. عبدالرحیم کلانتر ضرابی (سهیل کاشانی)، مرآه القاسان یا تاریخ کاشان، چاپ ایرج افشار، تهران 1356
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ حسن نراقی، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، تهران، 1374
  10. محمدطاهر وحید قزوینی، عباسنامه یا شرح زندگانی 22 سالهٔ شاه عباس ثانی (1052-1073)، چاپ ابراهیم دهگان، اراک 1329
  11. عبدالرحیم کلانتر ضرابی (سهیل کاشانی)، مرآه القاسان یا تاریخ کاشان، چاپ ایرج افشار، تهران 1356.
  12. محمد علم الهدی،معادن الحکمة فی مکاتیب الائمة،به کوشش:آیت الله مرعشی نجفی، ۲ جلد،یزد، ۱۳۸۸ق.
  13. ادارهٔ جغرافیایی ارتش، فرهنگ جغرافیائی آبادی‌های کشور جمهوری اسلامی ایران، جلد 60 (کاشان)، تهران 1366
  14. سعید محمودی ازناوه، کاشان مروارید کویر، مقدمهٔ محمد مخلصی، تهران، 1378

منابعویرایش

اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳

قمصر گذشته، حال، آینده نویسنده:هادی اکبری

http://www.qamsar.ir https://web.archive.org/web/20130313151848/http://sartar.ir/%DA%A9%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%86.html