باز کردن منو اصلی

موبَد در کیش زرتشت یا آیین مزدیسنا به فرد روحانی اطلاق می‌شود. این واژه در شاهنامه کارکرد بسیار دارد ولی اصطلاح موبد در منابع دیگر نظیر اوستا و سایر متون کهن به صورت مغ یا مغان دیده می‌شود. ریشه این کلمه ممکن است معرب مغبد به معنی فرمانده و مهتر مغان (روحانیون) باشد که محتمل بنظر نمی‌رسد. زیرا واژگان دیگری نظیر هیربَد و سپهبَد نیز بر همین وزن و با پیشوند بَد هستند؛ و برزگترین موبد دوران ساسانیان کرتیر بود و موبد موبدان به حساب می‌آمده‌است.[۱]

موبد
تندیس زرین روحانیان بلندپایهٔ مزدیسنا از گنجینه آمودریا
اطلاعات کلی
عنوان موبَد
عنوان کلی‌تر موبدان
عناوین دیگر هیربد، مغ، کاهن، آثروان
آئین مزدیسنا
ملیت ایرانی
گئومات مغ پیشوای قیام کنندگان، زیر پای داریوش یکم

موبد در شاهنامهویرایش

کیش و عقاید ایرانیان در شاهنامه از زمان کیومرث مطرح است، نزول سروش بر سیامک و آگاهی دادن از قصد دشمنان بداندیشان پادشاه نیک‌اندیش، مبیّن وجود عقیده و مرام در کشور عجم است. شاهنامه صراحتاً از آئین مزدیسنا در زمان کیومرث سخن نمی‌گوید ولی ادوار بعد از دو آئین متضاد و مخالف یکدیگر یعنی آئین مزدیسنا و آئین دیویسنا مکرر یاد می‌گردد.[۲] چون لازمه هر دین بعد از پیامبرش حفاظت اوست، لذا کیش مزدیسنا نیز محافظانی تحت عنوان موبد و رد داشته‌است.

در زمان کیومرث سر آغاز شاهنامه، از عناوین مزبور یادی نمی‌شود امّا در زمان نبیره او تهمورث سومین پادشاه پیشدادیان از عنوان موبدان ذکری به میان می‌آید. تهمورث وزیری نیک‌خواه و بسیار مدبّر بنام سحرسپ داشت که تهمورث با بکاربستن نصایح و فرامین او توانست همه بدکیشان و دیوان را به بند کشد و به نام تهمورث دیوبند مشهور گردد. از جمله احکام دینی سحرسپ که تا زمان معاصر برای فرهنگ بشری باقی مانده دو اصل دینی روزه و نماز شب است.[۳]

طبق متون شاهنامه چون تهمورث پسر هوشنگ است و هوشنگ نوه کیومرث است، پس ممکن است آئین تهمورث و سحرسپ مسبوق به سابق باشد و بانی آئین مزدیسنا همان کیومرث باشد.[۴] حالات کیومرث در ایام سوگواری سیامک و رابطه او با سروش مؤید شخصیت متافیزیکی اوست که در ماورای آسمان‌ها نجات دهندهٔ دیگری برای خودش متصوّر است. به هر حال نخستین موبدان که باید آثروان نامیدشان در جلوس تهمورث بر تخت کیان حضور پر رنگ دارند:

پسر بُد مر او را یکی هوشمندگرانمایه تهمورثِ دیوبند
بیامد به تخت پدر بر نشستبه شاهی کمر بر میان بر ببست
همه موبدان را ز لشکر بخواندبه خوبی چه مایه سخن‌ها براند[۵]

پانویسویرایش

  1. بررسیهای تاریخی. شماره مخصوص دوهزار و پانصدمین سال بنیانگذاری شاهنشاهی ایران. مهر 1350 دکتر پرویز رجبی
  2. دیویسنائیان کیش دشمنان ایرانیان در عنوان کلی‌تر به دین تورانیان اطلاق می‌شود
  3. چنان بر دل هر کسی بود دوست … نماز شب و روزه آئین اوست
  4. بر اساس متون کهن و اوستا کیومرث نخستین پادشاه ایرانی یا در مواردی دیگر نخستین انسان است
  5. شاهنامه. جلد اوّل. جمشید، ص ۸

منابعویرایش

  • دیاکونوف، ایگور میخائیلوویچ (۱۳۸۶). تاریخ ماد. ترجمهٔ کریم کشاورز. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۴۵-۱۰۶-۵.