فروش صابون‌های دست‌ساز در فرانسه
چگونگی عمل صابون

صابون، به تعریف علم شیمی، نمک یک اسید چرب است. صابون عمدتاً برای شست‌وشو، حمام‌کردن و پاکیزگی استفاده می‌شود، ولی در ریسیدن پارچه هم از صابون استفاده می‌گردد و جزء مهمی از روان‌سازها است. به ترکیب صابون با روغن به صورت نسبتاً جامد «گریس» گفته می‌شود. صابون‌های تمیزکاری و تطهیر عمدتاً از جمع‌آوری روغن‌ها و چربی‌های گیاهی و حیوانی با محلول غلیظ سود سوز آور(sodium hydroxide)به‌دست می‌آیند. چربی‌ها و روغن‌ها ترکیبی از تری‌گلیسریدها هستند: سه مولکول اسید چرب به یک مولکول گلیسرول متصل شده‌است.
صابون‌ها، با ایجاد امولسیون پایدار ولی ناهمگن از چرکها که چربی اند، باعث ایجاد یک کلوئید امولسیون و در نتیجه اتصال مولکول‌های صابون به چربی‌ها از بخش آلکیل (زنجیره بلند کربنی) و اتصال صابون از سرقطبی خودبه مولکول‌های آب باعث شسته‌شدن چربی‌ها می‌شوند. (قسمت باردار صابون، چربی‌ها را در آب پخش می‌کند و با آب، که «قطبی» است، جاذبه برقرار می‌نماید و قسمت هیدروکربنی هم با چربی‌ها جاذبه ایجاد می‌کند)[۱]

تاریخچهویرایش

به احتمال زیاد، صابون را اولین بار مصریان باستان در درهٔ نیل ساختند. در حدود ۶۰۰ سال پیش از میلاد، ملوانان فینیقی‌ها، فن صابون‌سازی (یا صابون پزی) را به سواحل مدیترانه بردند. در قرن اول میلادی، بهترین صابون از چربی بز و خاکسترهای به‌دست‌آمده از سوزاندن چوب «درخت آلش» به‌دست می‌آمد. تا پایان قرن هجدهم، صابون را از چربی حیوانی و خاکستر چوب تهیه می‌کردند. در همان هنگام، معلوم شد که می‌توان به‌جای خاکستر چوب، از سود سوزآور، که قلیای حاصل از نمک معمولی است، استفاده کرد. در همین زمان، روغن‌های گیاهی نظیر روغن زیتون، روغن نخل، روغن نارگیل، روغن کنجد و روغن سویا جانشین چربی‌های حیوانی شدند.[۲]

در خاورمیانهویرایش

صابون توالت سخت با بوی دلپذیر در خاورمیانه در دوره طلایی اسلامی تولید شد، زمانی که صابون سازی به یک صنعت تبدیل شد. دستور العمل‌های تهیه صابون توسط محمد بن زکریا رازی (۸۵۴–۸۵۴) شرح داده شده‌است، که همچنین دستور تهیه گلیسیرین از روغن زیتون را داده‌است. در خاورمیانه صابون از تعامل روغن‌های چرب و چربی‌ها با قلیا تولید می‌شد. در سوریه صابون با استفاده از روغن زیتون به همراه قلیا و آهک تولید می‌شد. صابون از سوریه به سایر نقاط جهان اسلام و اروپا صادر می‌شد.[۳]

در ایرانویرایش

حدود زمان صفویه در بروجرد صابون سازی شکل گرفت و حدود ۱۵۰ سال پیش در زمان قاجار به شهر مراغه برده شد هم‌اکنون نیز شهرهای بروجرد و مراغه قطب‌های مهم صابون پزی شناخته می‌شود. در شهر بروجرد نظیر فروش صابون‌هایی با رنگ و بوی خاص (فانتزی) معمول است که در آنجا با نام صابون آجز شناخته می‌شود. از مراغه نیز هرسال نزدیک ۲۰۰ تن صابون تولید شده و به اقصی نقاط کشور ارسال می‌شود که به عنوان صابون مراغه معروف است.

اروپای قرون وسطیویرایش

صابون سازان در ناپل در اواخر قرن ششم یکی اصناف بودند (سپس تحت کنترل امپراتوری روم شرقی)،[۴] و در قرن هشتم، صابون سازی در ایتالیا و اسپانیا به خوبی شناخته شده بود.[۵] سرزمین‌های اسپانیا قرون وسطی در سال ۸۰۰ یک صابون ساز اصلی بود و صابون سازی در پادشاهی انگلستان در حدود ۱۲۰۰ آغاز شد.[۶] صابون سازی هم به عنوان «کار زنان» ذکر می‌شود و هم به عنوان تولید «کارگران خوب» در کنار سایر ملزومات، مانند تولید نجاران، آهنگران و نانوایان.[۷]

روش تهیهٔ صابونویرایش

روش ناپیوستهویرایش

یکی از روش‌های قدیمی تولید صابون می‌باشد که در واحدهای تولیدی با ظرفیت نسبتاً کم و برای تولید محصولات خاص مورد استفاده قرار می‌گیرد. ماده اولیه اصلی مورد استفاده در تولید صابون شامل انواع چربی‌ها بوده که می‌تواند منشأ حیوانی (مانند تالو) یا گیاهی (مانند روغن پالم و نارگیل) داشته باشد. حدود ۷۵ درصد از کل چربی مصرفی در صنایع صابون سازی دنیا را تالو (Tallow) تشکیل می‌دهد که دارای منشأ حیوانی است. این ماده شامل مخلوطی از گلیسیرین‌ها بوده و از چربی‌های جامد که به وسیله بخار پالایش شده‌است، به دست می‌آید. در این روش اسید چرب درون مخزن ریخته شده و توسط سدیم هیدروکسید یا پتاسیم هیدروکسید، خنثی می‌شود.

روش پیوستهویرایش

امروزه با پیشرفت تکنولوژی، تولید صابون بیشتر به صورت پیوسته انجام می‌گیرد. در این روش ابتدا چربی توسط آب در دما و فشار بالا هیدرولیز می‌شود و اسید چرب و گلیسیرین تولید می‌کند. اسید چرب به دست آمده، توسط محلول سدیم هیدروکسید (محلول سود) خنثی شده و صابون تشکیل می‌شود.[۸]همهٔ صابون‌های دستشویی با اضافه‌کردن روغن نباتی یا چربی حیوانی (عمدتاً دنبه و پیه) به یک قلیای قوی ساخته می‌شوند. این کار در دما و فشار بالا صورت می‌گیرد. آنچه حاصل می‌شود، صابون و مادهٔ دیگری به نام گلیسیرین یا گلیسرول است. گلیسیرین را با یک محلول غلیظ نمک جدا می‌کنند. سپس صابون مذاب را در دستگاه همزن می‌ریزند. در آنجا عطر و مواد نگهدارنده یا رنگ به آن اضافه می‌کنند. بالاخره صابون مذاب را سرد می‌کنند و در اندازهٔ معین قالب‌گیری می‌کنند یا بُرش می‌دهند.[۲]

تاریخچه صابون‌های مایعویرایش

صابون‌های مایع تا قرن نوزدهم هنوز کشف نشده‌بودند. در سال ۱۸۶۵، ویلیام شپهارد، صابون مایع را اختراع کرد.

صابون‌های مایعویرایش

اگر در مولکول صابون در بخش کاتیونی به جای Na یکی از یون‌های آمنیوم(+NH4) یا پتاسیم(+K)قرار گیرد، نقطه ذوب صابون پایین رفته و حالت مایع پیدا خواهدکرد.

منابعویرایش

  1. Wikipedia contributors, "Soap," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Soap (accessed October 15, 2015).
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ دانشنامهٔ آکسفورد
  3. Ahmad Y. al-Hassan (2001), Science and Technology in Islam: Technology and applied sciences, pages 73-74 بایگانی‌شده در ۲۰۱۷-۱۲-۰۹ توسط Wayback Machine, UNESCO
  4. footnote 48, p. 104, Understanding the Middle Ages: the transformation of ideas and attitudes in the Medieval world, Harald Kleinschmidt, illustrated, revised, reprint edition, Boydell & Brewer, 2000, شابک ‎۰-۸۵۱۱۵-۷۷۰-X.
  5. Anionic and Related Lime Soap Dispersants, Raymond G. Bistline Jr. , in Anionic Surfactants: Organic Chemistry, Helmut Stache, ed. , Volume 56 of Surfactant science series, CRC Press, 1996, chapter 11, p. 632, شابک ‎۰-۸۲۴۷-۹۳۹۴-۳.
  6. www.soap-flakes.com بایگانی‌شده در ۲۰۱۵-۰۵-۲۶ توسط Wayback Machine. soap-flakes.com. Retrieved on 2015-10-31.
  7. Robinson, James Harvey (1904). Readings in European History: Vol. I. Ginn and co. Archived from the original on 2009-09-25.
  8. روش‌های تولید صنعتی صابون